Nghêu và ngao tập trung ở những bãi bồi cát pha bùn rộng, bằng phẳng quanh cửa sông lớn, nơi nước rút ra xa khi triều xuống: vùng Gò Công (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp), các xã ven biển Bến Tre và Trà Vinh cũ (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long), Cần Giờ của TP Hồ Chí Minh, và ở phía Bắc là bãi ngao ven biển Hưng Yên và Ninh Bình mới. Hàu thì khác: cần nước lợ trong, dòng chảy đều và giá thể để bám, nên tập trung ở các vịnh, cửa sông kín gió như vùng Vân Đồn ở Quảng Ninh hay Long Sơn (nay thuộc TP Hồ Chí Minh).
Phần dưới đi qua vì sao từng loài chọn kiểu bờ biển riêng, lịch cào nghêu theo con nước, hai kiểu nuôi hàu, cách ghé bãi khi nước ròng mà không gặp nguy, và vài câu nên hỏi khi mua nghêu, hàu ngay tại vùng nuôi. Bài không bàn cách ngâm cho nhả cát hay ăn hàu sống, những chuyện ấy thuộc về bếp.
Loài nào ở bờ biển nào
Mỗi loài hai mảnh vỏ có một kiểu bờ biển ưa thích. Biết điều này, bạn nhìn bờ biển là đoán được người ta nuôi gì.
| Loài | Kiểu bờ cần có | Vùng hay được nhắc | Nay thuộc |
|---|---|---|---|
| Nghêu | Bãi bồi cát pha bùn rộng, thoai thoải, nước mặn vừa, triều rút xa | Gò Công; ven biển Bến Tre cũ; Cần Giờ | Đồng Tháp; Vĩnh Long; TP Hồ Chí Minh |
| Ngao | Bãi cát bùn ven cửa sông phía Bắc | Tiền Hải; Giao Thuỷ | tỉnh Hưng Yên; tỉnh Ninh Bình |
| Sò huyết | Bãi bùn mềm ven rừng ngập mặn, đầm phá | Ven biển Cà Mau; một số đầm Nam Trung Bộ | tỉnh Cà Mau; tỉnh Khánh Hoà |
| Hàu | Nước lợ trong, dòng chảy đều, kín gió, có giá bám | Vân Đồn; Long Sơn; đầm Lập An | tỉnh Quảng Ninh; TP Hồ Chí Minh; thành phố Huế |
| Vẹm, sò lông | Bãi đá, bãi cát ven đảo và vịnh | Rải rác ven vịnh Bắc Bộ và Nam Trung Bộ | nhiều tỉnh ven biển |
Bảng chỉ nêu những nơi hay được nhắc đến; dọc bờ biển còn nhiều bãi nhỏ hơn mà người địa phương biết rõ. Nếu bạn đến một vùng ven biển và thấy bãi bồi rộng có cắm cọc, giăng lưới quây, gần như chắc đó là bãi nghêu hoặc ngao đang nuôi.
Vì sao nghêu, ngao cần bãi bồi cửa sông
Nghêu, ngao sống vùi mình trong lớp cát bùn, lọc nước để ăn sinh vật phù du. Chúng cần nền đáy vừa đủ mềm để vùi, vừa đủ chắc để không bị vùi lấp, và cần nước giàu thức ăn mà sông mang ra. Bãi bồi trước các cửa sông Tiền, sông Hậu và cửa sông Hồng có đúng những điều ấy.
Thứ hai là triều rút xa. Ở các bãi rộng, khi nước ròng mặt bãi lộ ra hàng cây số, người nuôi đi bộ ra cào nghêu, lựa nghêu, dời nghêu từ chỗ dày sang chỗ thưa. Không có triều rút xa thì phải lặn, nghề sẽ khác hẳn.
Thứ ba là độ mặn vừa phải. Nghêu chịu được nước lợ nhưng sợ nước ngọt kéo dài. Những năm lũ lớn hoặc mưa dầm, nước sông ngọt tràn ra bãi làm nghêu chết hàng loạt; những năm nóng gắt kéo dài cũng làm nghêu yếu. Người nuôi gọi chung là nghêu chết trắng bãi, nỗi lo lớn nhất của nghề.
Thứ tư là cách quản lý bãi. Ở nhiều nơi bãi nghêu được giao cho tập thể người dân cùng giữ, cùng thu, chia lợi theo công. Vì vậy khi ghé bãi bạn hay thấy cả xóm cùng ra bãi một lúc, có chòi canh, có người gác ban đêm, và không ai được tự ý cào ở bãi người khác.
Lịch cào nghêu theo con nước
Bãi chỉ lộ ra khi nước ròng sâu, mà nước ròng sâu nhất rơi vào các ngày nước rong quanh mùng một và rằm âm lịch. Giờ ròng mỗi ngày lệch dần, nên người nuôi canh theo lịch thuỷ triều của từng vùng.
| Thời điểm | Trên bãi có gì | Người đi xem nên làm gì |
|---|---|---|
| Các ngày nước rong quanh mùng một, rằm âm lịch | Nước rút xa, cả xóm ra bãi cào, lựa, gom nghêu | Nên đến, hỏi giờ ròng từ hôm trước |
| Ngày nước kém | Nước rút ít, bãi lộ hẹp, ít người ra | Ít cảnh xem, không nên đi xa ra bãi |
| Mùa gió chướng, biển động | Bãi bị sóng xói, việc ít, người nuôi lo giữ bãi | Xem từ bờ, không ra bãi |
| Mùa mưa, nước sông ngọt tràn ra | Người nuôi theo dõi nghêu yếu, có khi thu sớm | Hỏi tình hình trước, có khi bãi tạm nghỉ |
Giờ nước ròng mỗi ngày đến muộn hơn hôm trước một chút, có khi rơi vào ban đêm. Đừng tự đoán theo giờ hôm trước; hỏi người nuôi hoặc người bán hải sản ở bến gần nhất, họ thuộc lịch nước hơn bất cứ ứng dụng nào.
Hai kiểu nuôi hàu bạn sẽ gặp
Hàu treo dây trên bè. Ở các vịnh kín gió như vùng Vân Đồn, người nuôi thả bè hoặc phao, treo những chuỗi giá thể như vỏ hàu, vỏ sò, đĩa xi măng xuống nước cho hàu con bám. Hàu lớn lên trên giá, không chạm đáy nên ít bùn. Từ bờ nhìn ra sẽ thấy những hàng phao nổi thẳng tắp trên mặt vịnh.
Hàu cắm cọc, thả giá ở cửa sông. Ở cửa sông nước lợ như Long Sơn hay các đầm phá miền Trung, người nuôi cắm cọc, thả giá thể ở chỗ nước chảy đều. Lúc nước ròng nhìn thấy những bè, dãy cọc phủ kín hàu.
Hàu cần nước trong và đều. Hàu lọc rất nhiều nước, nên nước đục, nước ô nhiễm hay độ mặn thay đổi đột ngột đều ảnh hưởng. Vùng nuôi hàu vì thế thường ở xa các khu xả thải, ở chỗ dòng chảy mang nước biển vào đều đặn.
Thời gian nuôi dài hơn bạn nghĩ. Từ lúc hàu con bám giá đến khi đủ cỡ thu thường mất nhiều tháng, có nơi trên một năm, tuỳ vùng nước và kiểu giống. Người nuôi thu theo đợt, không phải tháng nào cũng có cỡ đẹp.
Ghé được bằng thuyền. Một số vùng nuôi hàu có thuyền đưa khách ra bè, xem người làm tách hàu khỏi giá. Bạn nên đi qua người địa phương giới thiệu và hỏi trước giờ nước, giờ gió.
Ra bãi nghêu khi nước ròng: các bước để đi an toàn
Bãi bồi rộng trông hiền lành nhưng có nhiều người đã gặp nạn vì nước lên nhanh hơn họ tưởng. Đi bãi là phải theo người địa phương, theo đúng các bước:
- Hỏi giờ nước ròng và giờ nước bắt đầu lên từ người nuôi. Ghi lại cả hai mốc.
- Chỉ ra bãi cùng người địa phương, đi sau lưng họ, giẫm đúng lối họ đi. Bãi có chỗ lún, chỗ có rạch ngầm.
- Mang giày lội, đừng đi chân trần. Vỏ hàu, vỏ nghêu vỡ cắt rất sâu.
- Không đi xa hơn đoàn người đang cào. Khi họ quay vào là bạn quay vào, không nán lại chụp ảnh.
- Không tự cào ở bãi đang nuôi. Bãi có chủ, nghêu là tài sản của người ta; muốn thử thì xin, được chỉ chỗ mới cào.
- Để ý trẻ em và người lớn tuổi. Đi bãi xa và về lội nước rất mệt, nhất là khi nước bắt đầu ngập tới bắp chân.
- Mang nước uống, mũ, áo chống nắng. Bãi trống không có chỗ trú.
Nếu không có người địa phương đi cùng, đứng ở bờ xem là đủ. Cảnh cả xóm dàn hàng cào nghêu dưới nắng chiều nhìn từ bờ vẫn đẹp, mà không ai phải lo cho bạn.
Chọn bãi theo nơi bạn ở và người đi cùng
Bạn ở TP Hồ Chí Minh, có một ngày cuối tuần. Cần Giờ là lựa chọn gần nhất. Hỏi trước giờ nước ròng, đi sớm để kịp xem bãi, trưa ăn hải sản ở chợ, chiều ghé rừng ngập mặn. Nếu ngày ấy nước ròng vào ban đêm thì đổi sang ngày khác, đừng đi cho có.
Bạn đi miền Tây, đi qua Gò Công hoặc vùng biển Bến Tre cũ. Dành một buổi chiều nước ròng để đứng ở bờ đê xem cả xóm ra bãi. Hỏi người bán ở bến xem họ có người thân nuôi nghêu không; thường là có, và bạn sẽ được nghe chuyện nghề từ người trong cuộc.
Bạn ở miền Bắc, muốn xem bãi ngao. Các xã ven biển Hưng Yên và Ninh Bình mới có bãi ngao gần cửa sông. Mùa hè nắng gắt, đi buổi sáng sớm hoặc chiều muộn. Mùa đông gió lạnh, bãi ngoài xa rất rét, chỉ nên xem từ bờ.
Bạn muốn xem bè hàu. Chọn vịnh kín gió như vùng Vân Đồn ở Quảng Ninh hoặc Long Sơn, hỏi trước ngày biển êm. Đi thuyền nhỏ ra bè, mặc áo phao, mang găng tay nếu được mời thử tách hàu, vì vỏ hàu rất sắc.
Bạn đi cùng trẻ nhỏ. Chọn bãi gần bờ, có người lớn kèm từng em. Thời gian trên bãi ngắn, quay vào trước khi nước lên. Trẻ thường thích nhất là xem con nghêu thò vòi lặn xuống cát, không cần đi xa mới thấy.
Mua nghêu, ngao, hàu tại vùng nuôi: hỏi gì và lỗi hay gặp
Mua tại bến hay tại vựa ven bãi thường được hàng vừa thu, giá mềm hơn chợ xa vì bớt khâu chở. Mấy câu hỏi và mấy lỗi dưới đây giúp bạn mua đúng:
- Hỏi nghêu thu từ bãi nào, hôm nay hay hôm qua. Nghêu để qua nhiều ngày yếu đi, dễ chết khi chở xa.
- Hỏi cỡ. Nghêu, ngao phân theo số con mỗi ký; con to hơn thì đắt hơn, nhưng không phải nấu món nào cũng cần con to.
- Với hàu, hỏi hàu nuôi giá treo hay cắm cọc, thu bao lâu rồi, có làm sạch vỏ chưa.
- Lỗi hay gặp: mua nhiều nghêu sống chở trong túi kín, về tới nhà con chết nhiều. Nên dùng giỏ thoáng, phủ khăn ẩm, tránh nắng.
- Lỗi hay gặp: thấy rẻ mua hàu đã tách vỏ để lâu không lạnh. Hàu tách vỏ phải giữ lạnh liên tục.
- Lỗi hay gặp: tin lời mời "nghêu bãi này nổi tiếng nhất" mà không hỏi bãi nào. Cùng một vùng có nhiều bãi chất lượng khác nhau.
- Lỗi hay gặp: mua ngay sau đợt mưa lớn hoặc khi người nuôi nói nghêu đang yếu. Lúc ấy nên mua ít, ăn ngay.
Nghêu, hàu là loài lọc nước nên chất lượng đi theo nước của vùng nuôi. Mua ở nơi biết rõ bãi nào, thu lúc nào luôn đáng hơn mua hàng không rõ gốc dù rẻ hơn một chút.
Câu hỏi thường gặp
Vùng nào nuôi nghêu nổi tiếng nhất miền Nam?
Hay được nhắc là bãi bồi vùng Gò Công, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp, các xã ven biển Bến Tre cũ nay thuộc tỉnh Vĩnh Long, và Cần Giờ của TP Hồ Chí Minh. Đây đều là bãi bồi rộng trước các cửa sông lớn.
Đi xem cào nghêu thì đến vào ngày nào?
Nên chọn các ngày nước rong quanh mùng một và rằm âm lịch, khi nước ròng sâu và bãi lộ rộng. Giờ ròng mỗi ngày khác nhau, hãy hỏi người nuôi hoặc người ở bến từ hôm trước.
Ngao miền Bắc và nghêu miền Nam có khác nhau không?
Cách gọi khác nhau theo vùng và cũng có khác về loài, vỏ, cỡ. Ngao ở bãi ven biển Hưng Yên, Ninh Bình mới gắn với cửa sông Hồng; nghêu miền Nam gắn với bãi bồi sông Cửu Long.
Hàu nuôi giá treo có sạch hơn hàu cắm cọc không?
Hàu treo trên bè không chạm đáy nên ít bùn bám, trông sạch vỏ hơn. Nhưng độ an toàn để ăn phụ thuộc chủ yếu vào chất lượng nước vùng nuôi và cách bảo quản sau thu, không chỉ vào kiểu treo hay cắm cọc.
Có được tự cào nghêu trên bãi khi ghé chơi không?
Phần lớn bãi nghêu là bãi nuôi có chủ, cào tự ý là lấy tài sản của người ta. Một số nơi cho khách thử cào ở khu được chỉ định hoặc khi có người nuôi dẫn đi. Luôn hỏi trước.
Vì sao có năm nghêu chết hàng loạt?
Thường do nước ngọt tràn ra bãi kéo dài sau mưa lũ, nắng nóng gay gắt nhiều ngày hoặc nước bị ô nhiễm. Những năm như vậy nghêu ở chợ ít hơn, người nuôi chịu thiệt nặng, bạn nên hỏi trước khi định đi xem bãi.