Nước mắm truyền thống tập trung ở những làng ven biển có đủ ba thứ cùng lúc: luồng cá cơm chạy gần bờ, muối hạt sẵn trong vùng và một mùa khô nắng đủ dài để ủ chượp. Vì thế bản đồ nghề trải dọc bờ biển: Cát Hải ở phía Bắc (nay thuộc thành phố Hải Phòng), Nam Ô ở Đà Nẵng, vùng Nha Trang và Vạn Ninh ở Khánh Hoà, Phan Thiết (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng) và đảo Phú Quốc (nay thuộc tỉnh An Giang). Mỗi nơi một kiểu thùng, một tỉ lệ muối và một vị hậu khác nhau.
Bài này đi theo góc địa lý: vì sao nghề bám vào từng khúc bờ biển ấy, một năm của nhà thùng diễn ra thế nào, nên ghé vào tháng nào để thấy người ta muối cá chứ không chỉ thấy thùng đóng nắp, và những câu nên hỏi để biết chai mắm đang cầm có thật làm ở vùng đó. Chuyện chọn chai, đọc độ đạm hay mua theo can đã có nhiều chỗ viết; ở đây người viết chỉ lo chuyện vùng nào làm ra và đi xem thế nào.
Vì sao nghề nước mắm bám vào đúng những khúc bờ biển ấy
Nước mắm là cá cộng muối cộng thời gian. Cá phải tươi tới mức vừa lên bờ đã trộn muối được ngay, nên nhà thùng mọc sát bến, nhiều nơi chỉ cách mép nước vài trăm bước. Cá cơm là loài đi theo đàn, vào gần bờ theo mùa gió và mùa nước ấm; khúc biển nào có đàn cá ghé đều đặn thì ở đó có ghe lưới cá cơm, có ghe là có người làm mắm.
Muối là điều kiện thứ hai. Làng mắm miền Trung và Nam Trung Bộ nằm không xa các đồng muối, dùng muối hạt to phơi nắng, để vài tháng cho ráo nước đắng rồi mới đem trộn cá. Người làng tin muối để lâu cho mắm ít đắng hơn, nên nhiều nhà thùng trữ muối từ mùa trước.
Điều kiện thứ ba là nắng. Chượp cần nhiệt ấm đều để cá phân giải; vùng có mùa khô dài như Phan Thiết hay Phú Quốc thuận lợi hơn vùng mưa dầm. Ở phía Bắc, Cát Hải giữ được nghề nhờ đàn cá ven đảo và cách ủ chượp theo kiểu riêng của người đảo, chịu khó đảo chượp nhiều hơn để bù cho mùa đông lạnh.
Hiểu ba điều kiện này thì bạn tự đoán được nhiều thứ: vì sao làng mắm thường nằm ở doi đất gần cửa biển, vì sao mùa làm mắm trùng mùa cá chứ không theo lịch cố định, và vì sao một nhãn ghi tên vùng nổi tiếng mà không nói được cá lấy ở đâu thì đáng hỏi thêm.
Các vùng nước mắm hay được nhắc và nét riêng từng nơi
Bảng dưới đây không xếp hạng ngon dở, chỉ ghi khác biệt về cách làm và dụng cụ mà người đi nhiều nơi dễ nhận ra. Mỗi vùng còn nhiều làng nhỏ khác, ở đây chỉ nêu những tên quen gọi.
| Vùng | Nay thuộc | Dụng cụ ủ quen thấy | Nét người ta hay nhắc |
|---|---|---|---|
| Phú Quốc | tỉnh An Giang | Thùng gỗ lớn đóng đai, đặt trong nhà thùng mái thấp | Cá cơm vùng biển quanh đảo, rút nước nhĩ từ thùng gỗ, vị dịu và hậu ngọt |
| Phan Thiết | tỉnh Lâm Đồng | Thùng gỗ và lu, nhiều nhà thùng nằm sát khu bến cá cũ | Làm nhiều, có cả nước mắm cốt lẫn nước mắm pha theo các mức đạm |
| Nam Ô | thành phố Đà Nẵng | Chum, lu sành ủ ngoài trời theo kiểu làng chài nhỏ | Làm theo hộ, cá cơm than, mùi đậm, nhiều nhà chỉ làm đủ bán cho khách quen |
| Cát Hải | thành phố Hải Phòng | Bể và thùng, đảo chượp thường xuyên | Vị mặn rõ và mùi khác hẳn mắm phía Nam, hợp khẩu vị người miền Bắc |
| Vạn Ninh, Nha Trang | tỉnh Khánh Hoà | Thùng gỗ, lu | Gần cả đồng muối lẫn bãi cá cơm, nhiều làng nhỏ làm theo hộ |
Khi đọc bảng này, nhớ rằng mỗi nhà một tay nghề. Cùng ở Phú Quốc, hai nhà thùng cách nhau một con hẻm có thể cho ra hai vị khác nhau rõ rệt vì tỉ lệ muối, độ già của muối và thời gian ủ khác nhau. Tên vùng là điều kiện cần, không phải lời bảo đảm.
Một năm của nhà thùng: tháng nào có gì để xem
Nhà thùng làm việc theo nhịp cá chứ không theo lịch du lịch. Một năm thường có những chặng sau, xê dịch theo vùng và theo năm:
- Mùa cá cơm rộ: ghe về liên tục, cá được trộn muối ngay trên bến hoặc trong sân nhà thùng. Đây là lúc đáng xem nhất, cũng là lúc người làng bận nhất. Mỗi vùng có một hai đợt cá rộ trong năm, lệch nhau theo mùa gió, nên phải hỏi trước.
- Những tháng đầu sau khi muối: chượp được nén, nhiều nơi đè vỉ tre và đá lên mặt. Lúc này không có gì để rút, chỉ thấy thùng đóng và người làng kiểm tra mặt chượp.
- Giai đoạn ủ dài: thường khoảng một năm hoặc lâu hơn tuỳ vùng và tuỳ nhà. Chượp được đảo, được phơi ở nơi làm ngoài trời, được giữ kín ở nơi dùng thùng gỗ trong nhà.
- Rút nước cốt: mở vòi dưới đáy thùng cho nước nhĩ chảy ra từng giọt. Bạn hiếm khi gặp đúng lúc này nếu không hẹn trước, vì mỗi thùng chỉ rút vào một thời điểm.
- Kéo nước sau: xác chượp được chan nước muối để rút tiếp các nước sau, đạm thấp hơn, dùng để pha hoặc bán rẻ.
- Mùa mưa: việc chậm lại, người làng sửa thùng, thay đai, trữ muối cho mùa sau.
Nếu chỉ rảnh một chuyến, nên nhắm vào mùa cá rộ của vùng định đến. Đi ngoài mùa vẫn được xem nhà thùng và nếm, nhưng sẽ thiếu cảnh ghe về, cá đổ, muối trộn, là phần làm nên cái hồn của làng nghề.
Ghé một nhà thùng: các bước để được tiếp tử tế
Nhà thùng là nơi làm việc, có mùi nồng và sàn trơn, không phải cửa hàng. Mấy bước dưới đây giúp chuyến ghé suôn sẻ cho cả bạn lẫn chủ nhà:
- Hỏi trước qua người quen ở địa phương, chủ chỗ nghỉ hoặc chính chủ nhà nếu bạn đã mua của họ, xem tuần bạn đến họ đang làm việc gì và có tiện cho khách vào xem không.
- Đi vào buổi sáng, tránh giờ trưa khi người làng nghỉ và tránh lúc ghe vừa về, khi cả nhà đang đổ cá trộn muối, trừ khi bạn chỉ đứng xa xem.
- Mặc đồ cũ, mang dép đế bám. Mùi chượp ám vào vải rất lâu, đồ đẹp nên để ở xe.
- Xin phép trước khi chụp người. Chụp thùng, chụp cá thì thường không ai cấm, nhưng chĩa máy vào mặt người đang làm là chuyện khác.
- Không tự mở nắp thùng, không thò tay vào chượp. Một lần mở sai lúc có thể làm hỏng cả mẻ ủ của người ta.
- Muốn nếm thì để chủ nhà rót. Nếm vài loại theo thứ tự đạm từ thấp lên cao để lưỡi không bị át.
- Nếu được tiếp lâu, mua lại một ít dù không định mua nhiều. Đó là cách cảm ơn quen thuộc ở làng nghề.
Đi theo nhóm đông thì chia nhỏ, mỗi lượt vài người. Nhà thùng thường chật, lối đi giữa các thùng hẹp, mười người ùa vào cùng lúc là chắn hết lối làm việc.
Câu nên hỏi để biết chai mắm có thật làm ở vùng đó
Hàng ghi tên vùng nổi tiếng được bán ở khắp nơi, không phải chai nào cũng ủ ở vùng ghi trên nhãn. Khi gặp người bán, kể cả ngay tại làng, những câu hỏi sau giúp bạn phân biệt người làm ra với người gom hàng:
- Cá lấy ở đâu, ghe của nhà hay mua của ghe nào, mùa này có cá chưa? Người làm thật trả lời bằng tên bến, tên mùa, không trả lời chung chung.
- Mẻ này muối từ tháng nào, ủ bao lâu rồi mới rút? Người làm nhớ mẻ của mình như người trồng lúa nhớ vụ.
- Muối mua ở đâu, để bao lâu mới dùng? Câu này người gom hàng thường lúng túng nhất.
- Có thể cho xem thùng đang ủ không? Không phải ai cũng cho vào, nhưng người làm thật hiếm khi né hẳn.
- Đây là nước cốt rút lần đầu hay đã pha với nước sau? Hỏi thẳng, người làm tử tế sẽ nói rõ loại nào để làm gì.
- Chai này đóng ở đâu? Có nơi ủ ở làng nhưng đóng chai ở chỗ khác, điều đó không sai, chỉ cần nói thật.
Không cần hỏi đủ cả sáu câu. Hai ba câu đầu thường đã đủ để biết bạn đang nói chuyện với ai. Nếu người bán chỉ nhắc lại tên vùng và độ đạm mà không kể được gì về cá và muối, nhiều khả năng đó là hàng gom từ nơi khác về.
Lỗi hay gặp khi đi tìm nước mắm tận làng
Người đi tìm nước mắm tận gốc hay vấp mấy chỗ giống nhau. Bảng dưới gom lại để bạn khỏi mất công:
| Lỗi | Chuyện xảy ra | Nên làm thế nào |
|---|---|---|
| Đến vào mùa mưa rồi thất vọng | Thùng đóng, không ghe, không người, chỉ có quầy bán | Hỏi mùa cá rộ của vùng trước khi đặt vé |
| Tin nhãn ghi tên vùng là đủ | Mua phải hàng ủ nơi khác, chỉ đóng chai hoặc dán nhãn ở vùng | Hỏi cá, muối, thời gian ủ như mục trên |
| Đòi nước mắm độ đạm thật cao cho bằng được | Gặp hàng pha đạm hoặc bị nói thách | Hiểu rằng nước cốt tự nhiên có giới hạn, quá cao là đáng ngờ |
| Mang chai thuỷ tinh rời lên xe khách | Vỡ, rò, mùi ám cả khoang hành lý | Xin chủ nhà bọc kỹ hoặc mua can nhựa có nắp vặn kín |
| Chụp ảnh tự do trong nhà thùng | Chủ nhà phật ý, lần sau không tiếp | Xin phép, chụp đồ vật trước, người sau |
| Mua thật nhiều lần đầu | Về nhà mới thấy vị không hợp cả nhà | Mua ít vài loại, dùng thử, lần sau đặt lại |
Nếu bạn ở xa và chỉ muốn đặt hàng, hãy giữ số liên lạc của nhà thùng đã ghé chứ không phải của người dẫn đường. Mua lại đúng nhà đã nếm là cách chắc nhất để được đúng vị.
Câu hỏi thường gặp
Nước mắm Phú Quốc có phải chỉ làm trên đảo không?
Nhà thùng nổi tiếng nằm trên đảo, nhưng ngoài thị trường có nhiều chai ghi tên Phú Quốc mà ủ hoặc pha ở nơi khác. Muốn chắc là hàng ủ trên đảo thì hỏi cá, muối, thời gian ủ và nếu được thì xem tận thùng.
Tháng nào đi xem làm nước mắm là đẹp nhất?
Đẹp nhất là mùa cá cơm rộ của từng vùng, khi ghe về liên tục và người làng trộn cá với muối. Mùa này lệch nhau giữa các vùng và thay đổi theo năm, nên hỏi nhà thùng hoặc người địa phương trước khi đi.
Vì sao nước mắm miền Bắc và miền Nam khác vị?
Khác loại cá, khác muối, khác khí hậu lúc ủ và khác cả thói quen ăn. Cát Hải ủ trong mùa đông lạnh, đảo chượp nhiều, cho vị mặn rõ; mắm phía Nam ủ trong nắng ấm, thùng gỗ, vị dịu hơn và hậu ngọt.
Nhà thùng có cho khách vào xem miễn phí không?
Nhiều nhà sẵn lòng cho khách vào xem và nếm khi không quá bận, coi như một cách giới thiệu hàng. Bạn nên hỏi trước, đi đúng giờ, không làm phiền lúc đang đổ cá, và mua một ít khi được tiếp lâu.
Có nên mang nước mắm về bằng máy bay không?
Được, nhưng mỗi hãng có quy định riêng về chất lỏng xách tay và hàng có mùi ký gửi. Nên hỏi hãng trước, dùng can hoặc chai có nắp vặn, bọc nhiều lớp túi kín và chèn chặt trong thùng.
Nước mắm làm ở làng có rẻ hơn ngoài chợ không?
Thường rẻ hơn vì bỏ qua một vài khâu trung gian và vận chuyển, nhưng không phải lúc nào cũng rẻ, nhất là loại nước cốt ít. Đổi lại, bạn biết rõ mẻ nào, ủ bao lâu, và lần sau đặt đúng nhà đó.