Mắm theo con vật và theo mùa của từng vùng: mắm tôm làm từ con moi ở ven biển xứ Thanh và Nghệ An, mắm ruốc làm từ con ruốc biển ở vùng Huế và Quảng Trị, mắm cá linh, cá sặc làm từ cá đồng mùa nước nổi ở vùng Châu Đốc, nay thuộc tỉnh An Giang. Làng mắm nằm ngay nơi con vật về nhiều nhất, vì nguyên liệu phải được muối khi còn tươi.
Bài này đi qua ba vùng mắm hay được nhắc, vì sao nghề bám vào đó, mùa nguyên liệu, cách làm truyền thống nhìn từ ngoài, cách ghé làng xem chượp mắm và những câu nên hỏi để biết mắm làm ở làng hay chỉ đóng hũ ở làng. Chuyện các loại mắm khác nhau trên bàn ăn hay cách pha chấm đã có nhiều nơi viết; ở đây chỉ bàn vùng làm.
Ba vùng mắm và con vật làm nên chúng
Mỗi vùng mắm đứng trên một con vật và một mùa. Bảng dưới gom lại những điểm chính:
| Loại mắm | Vùng hay được nhắc | Nay thuộc | Nguyên liệu và mùa |
|---|---|---|---|
| Mắm tôm | Ven biển Hậu Lộc, Nghi Sơn; một số làng Nghệ An | tỉnh Thanh Hoá; tỉnh Nghệ An | Con moi (tôm biển nhỏ), mùa moi rộ khoảng cuối xuân sang hè |
| Mắm ruốc | Ven biển và đầm phá Huế, Quảng Trị | thành phố Huế; tỉnh Quảng Trị | Con ruốc biển, mùa ruốc khoảng đầu năm đến giữa năm |
| Mắm tôm chua | Vùng Huế | thành phố Huế | Tôm đất, tôm bạc, làm quanh năm theo nguồn tôm |
| Mắm cá linh, cá sặc, mắm thái | Vùng Châu Đốc, Tân Châu | tỉnh An Giang | Cá đồng mùa nước nổi, khoảng tháng 7 đến tháng 11 âm lịch |
| Mắm nêm | Ven biển Đà Nẵng, Quảng Nam cũ | thành phố Đà Nẵng | Cá cơm, cá nục nhỏ, theo mùa cá |
Mùa nguyên liệu trong bảng là khoảng thường gặp; năm nào biển nhiều moi, nhiều ruốc hay lũ về sớm muộn đều làm mùa xê dịch. Muốn xem làm mắm từ đầu, hỏi người làng trước khi đi.
Vì sao mắm bám vào những vùng ấy
Nguyên liệu phải muối khi còn tươi. Moi, ruốc, cá linh đều là con nhỏ, ươn rất nhanh. Làng mắm vì thế mọc sát bến, sát chợ cá, nơi nguyên liệu về hằng ngày trong mùa.
Nguyên liệu về nhiều, dồn vào một mùa. Mùa moi, mùa ruốc, mùa cá linh đều ngắn và dồn dập. Lượng về quá nhiều so với ăn tươi, muối mắm là cách giữ lại cả năm. Đó là nguồn gốc của nghề.
Có muối và có nắng. Mắm tôm, mắm ruốc cần phơi nắng để chượp lên màu và lên mùi. Ven biển Bắc Trung Bộ và miền Trung có mùa hè nắng gắt, gió Lào khô, rất hợp phơi chượp.
Có chợ tiêu thụ quen. Mắm tôm theo món bún, món luộc miền Bắc; mắm ruốc theo bếp Huế; mắm cá linh theo chợ miền Tây và cả du khách. Chợ quen giữ làng nghề sống qua nhiều đời.
Có tay nghề truyền trong nhà. Tỉ lệ muối, thời gian phơi, cách đảo, cách nếm để biết mắm chín là kinh nghiệm truyền miệng. Mỗi nhà một tay, mỗi làng một nếp riêng.
Từ con moi đến hũ mắm tôm: những gì bạn thấy ở làng
Nếu đến làng mắm tôm ven biển xứ Thanh vào mùa moi, bạn sẽ thấy các khâu sau, không theo thứ tự nghiêm ngặt mà mỗi nhà làm một kiểu:
- Moi về bến: thuyền đánh moi về từ sáng sớm, moi được bán ngay cho các nhà làm mắm.
- Trộn muối: moi được rửa sơ, trộn muối theo tỉ lệ riêng của từng nhà, có nhà giã nhuyễn ngay, có nhà để nguyên con rồi mới giã.
- Phơi chượp: chượp được cho vào chum, vại, thùng, phơi dưới nắng; mỗi ngày người làm mở nắp, đảo cho đều.
- Giã, xay: chượp được giã hoặc xay mịn dần, mắm chuyển màu từ hồng nhạt sang tím đỏ.
- Ủ tiếp: mắm được ủ thêm cho dậy mùi, thời gian tuỳ nhà.
- Đóng hũ: mắm chín được cho vào hũ, chai, có nơi vẫn dùng hũ sành.
Ở làng mắm ruốc miền Trung, quy trình tương tự nhưng con ruốc nhỏ hơn, mắm dạng sệt hoặc dạng bánh. Ở vùng Châu Đốc, cá được làm sạch, ướp muối, ủ thính, rồi chế biến thành nhiều loại mắm khác nhau, có loại trộn đu đủ, thơm. Mỗi vùng một cách, nhưng nhịp chung vẫn là nguyên liệu về, muối ngay, phơi hoặc ủ, rồi chờ.
Ghé làng làm mắm: các bước đi cho đúng
Làng mắm có mùi đậm và nhiều nhà làm ngay trong sân. Đi đúng cách, bạn được người làng tiếp vui vẻ:
- Chọn đúng mùa nguyên liệu nếu muốn thấy làm mắm từ đầu; ngoài mùa bạn chỉ thấy chum vại đóng nắp và quầy bán.
- Đi buổi sáng, khi thuyền về và người làng trộn muối. Buổi trưa nắng gắt người làng nghỉ.
- Mặc đồ cũ, mang dép bám. Mùi mắm ám vào vải rất lâu.
- Xin phép trước khi vào sân nhà. Sân phơi chượp là nơi làm việc, không phải lối đi chung.
- Không mở nắp chum, không chạm tay vào chượp. Một lần mở sai lúc có thể làm hỏng mẻ.
- Hỏi chuyện nghề: mùa này moi nhiều không, tỉ lệ muối bao nhiêu, ủ bao lâu. Người làng thường vui khi khách quan tâm.
- Mua một ít nếu được tiếp lâu, đóng gói kỹ: hũ nắp vặn, bọc nhiều lớp túi, đặt đứng trong thùng.
Với vùng Châu Đốc, các dãy sạp mắm ven sông là nơi khách hay ghé nhất; muốn thấy làm mắm, hỏi người bán xem nhà nào trong vùng còn làm và có tiếp khách không.
Mắm cá vùng Châu Đốc: mùa nước nổi và dãy chợ mắm
Vùng đầu nguồn sông Hậu, nơi nước lũ từ thượng nguồn tràn về đồng mỗi năm, là cái nôi của mắm cá miền Tây. Mùa nước nổi đem theo cá linh, cá sặc, cá lóc, cá trèn từ sông vào đồng, nhiều đến mức ăn tươi không hết. Người dân xưa muối cá thành mắm để ăn cả năm, dần dần thành nghề và thành chợ.
Ngày nay quanh vùng Châu Đốc có những dãy sạp mắm nối nhau, bày hàng chục loại: mắm cá linh, mắm cá sặc, mắm cá lóc, mắm thái trộn đu đủ, mắm trộn thơm. Phần lớn sạp là nơi bán; khâu làm mắm diễn ra ở các nhà làm trong vùng, nơi cá được làm sạch, ướp muối, ủ với thính gạo rang trong nhiều tháng.
Một điều nên biết: những năm gần đây lũ về nhỏ hơn và cá đồng ít đi, nên không phải toàn bộ cá làm mắm đều là cá linh mùa nước nổi tại chỗ. Một phần cá có thể đến từ vùng khác hoặc từ cá nuôi. Đây không phải chuyện xấu, chỉ là bạn nên hỏi nếu muốn đúng mắm cá đồng mùa lũ.
Đi Châu Đốc mùa nước nổi, bạn vừa thấy đồng ngập, vừa thấy ghe đánh cá linh, vừa ghé chợ mắm đúng lúc mắm mới làm. Đó là chuyến hợp nhất cho người muốn hiểu mắm miền Tây từ gốc.
Ghép làng mắm vào lịch trình của bạn
Bạn đi Huế vài ngày. Ghé một chợ lớn buổi sáng, hỏi người bán mắm ruốc làm ở làng nào ven đầm phá, có nhà nào cho khách ghé xem không. Mùa ruốc đầu năm đến giữa năm là lúc dễ gặp người làng đang làm.
Bạn đi biển Sầm Sơn hoặc ven biển xứ Thanh mùa hè. Mùa hè cũng là mùa moi. Hỏi chủ chỗ nghỉ xem làng làm mắm tôm gần nhất, đi buổi sáng sớm để thấy moi về và trộn muối.
Bạn đi miền Tây mùa nước nổi. Xếp Châu Đốc vào lịch, ở lại một đêm, sáng đi ghe xem đánh cá linh, chiều ghé chợ mắm. Mua ít mỗi loại để nếm, chọn loại để lâu được nếu đường về dài.
Bạn muốn đặt mắm gửi về thường xuyên. Chọn một nhà đã ghé và đã nếm, mua thử vài lần, rồi mới đặt nhiều. Thống nhất cách đóng gói chống rò trước khi gửi.
Hỏi gì để biết mắm làm ở làng
Mắm mang tên vùng nổi tiếng được bán khắp nơi. Vài câu hỏi giúp bạn phân biệt mắm làm tại làng với mắm nơi khác đóng hũ dán tên:
- Nguyên liệu lấy ở đâu, mùa này có moi, có ruốc, có cá không? Người làm thật trả lời ngay bằng tên bến, tên chợ.
- Mẻ này làm từ tháng nào, ủ bao lâu rồi?
- Có phơi nắng không hay ủ trong nhà?
- Có pha thêm phẩm màu, chất bảo quản không? Hỏi thẳng, người làm tử tế không ngại.
- Có thể cho xem chum, vại đang phơi không?
- Mắm này để được bao lâu, cất ở đâu?
Giá mắm ở làng cũng chia tầng: mắm làm theo lối truyền thống, phơi nắng, nguyên liệu tươi tại bến cao hơn; mắm làm nhanh, ủ ngắn, nguyên liệu không rõ nguồn rẻ hơn. Mắm màu quá tươi, đồng đều đến lạ thường thì đáng hỏi thêm về phẩm màu.
Ở làng, mắm thường được bán theo hũ, theo ký hoặc múc từ chum. Mua múc từ chum thì nhờ người bán cho nếm từ đúng chum ấy, và mang hũ sạch, khô của mình theo nếu có. Hũ ướt, hũ còn mùi lạ làm mắm nhanh hỏng hơn bạn nghĩ.
Lỗi hay gặp khi đi làng mắm và mua mắm tận nơi
Những lỗi dưới đây xảy ra nhiều nhất:
| Lỗi | Chuyện xảy ra | Nên làm |
|---|---|---|
| Đến ngoài mùa nguyên liệu | Chỉ thấy quầy bán, không thấy làm mắm | Hỏi mùa moi, mùa ruốc, mùa cá linh trước |
| Mua mắm trong hũ nắp không kín đi xe khách | Rò rỉ, mùi ám cả khoang xe, có khi bị từ chối chở | Hũ nắp vặn, bọc nhiều lớp, báo nhà xe |
| Chọn mắm màu đẹp nhất | Có khi là mắm pha phẩm màu | Màu tự nhiên thường trầm, hỏi cách làm |
| Mua nhiều loại mắm cá Châu Đốc một lúc | Về nhà không dùng hết, mắm trộn đu đủ hỏng nhanh | Mua ít, ưu tiên loại để lâu được |
| Tin chữ tên làng trên nhãn | Mua mắm nơi khác đóng hũ | Hỏi nguyên liệu, mẻ ủ, xem chum phơi |
Mắm là món có tính vùng rất rõ: cùng là mắm tôm nhưng mỗi làng một vị, mỗi nhà một tay. Mua đúng nhà đã nếm và lần sau đặt lại chính nhà ấy là cách giữ được vị bạn thích.
Câu hỏi thường gặp
Mắm tôm ngon làm ở đâu?
Mắm tôm miền Bắc hay được nhắc gắn với các làng ven biển xứ Thanh như vùng Hậu Lộc, Nghi Sơn và một số làng Nghệ An, nơi có mùa moi về nhiều. Mỗi làng, mỗi nhà một vị, nên nếm trước khi mua nhiều.
Mùa moi làm mắm tôm vào tháng nào?
Mùa moi thường rộ khoảng cuối xuân sang hè, tuỳ năm và tuỳ vùng biển. Muốn xem làng làm mắm từ khâu moi về bến, hãy hỏi người làng hoặc người bán ở chợ ven biển trước khi đi.
Mắm ruốc Huế làm từ con gì?
Làm từ con ruốc, một loài tôm biển rất nhỏ, đánh bắt ở ven biển Huế và Quảng Trị. Ruốc được trộn muối, phơi và ủ đến khi chín, thành mắm sệt hoặc dạng bánh tuỳ cách làm.
Mùa cá linh làm mắm ở Châu Đốc vào lúc nào?
Mùa nước nổi, khoảng tháng 7 đến tháng 11 âm lịch, cá linh theo lũ về đồng. Những năm lũ nhỏ cá linh ít đi rõ rệt, nên hỏi người địa phương trước nếu muốn xem làm mắm từ cá tươi.
Có đi xem làm mắm quanh năm được không?
Quầy bán và chum ủ có quanh năm, nhưng cảnh nguyên liệu về và trộn muối chỉ có trong mùa. Ngoài mùa bạn vẫn có thể hỏi chuyện nghề, xem chum phơi và nếm mắm của từng nhà.
Mang mắm đi xa thế nào cho khỏi rò mùi?
Dùng hũ hoặc chai nắp vặn kín, quấn băng keo quanh nắp, bọc nhiều lớp túi nilon, đặt đứng trong thùng có chèn chặt. Nếu đi xe khách, báo trước với nhà xe; đi máy bay thì hỏi quy định của hãng.