Tôm hùm lồng ở Việt Nam tập trung gần như trọn ở vài vịnh kín của Nam Trung Bộ: vịnh Xuân Đài vùng Sông Cầu (nay thuộc tỉnh Đắk Lắk), vịnh Vân Phong vùng Vạn Ninh và vịnh Cam Ranh với đảo Bình Ba (nay thuộc tỉnh Khánh Hoà). Lý do là tôm hùm cần nước biển mặn ổn định, trong, nhiều oxy, kín sóng gió và gần nguồn tôm giống tự nhiên; ít khúc bờ biển nào hội đủ những điều ấy cùng lúc.
Bài này giải thích vì sao vùng nuôi tôm hùm lại hẹp như vậy, một ngày trên làng bè diễn ra thế nào, mùa nào người nuôi lo nhất, đi xem bè ra sao cho an toàn và đúng phép, và vài câu nên hỏi nếu muốn mua tôm hùm tại bè. Cách phân biệt tôm hùm bông, tôm hùm xanh hay giữ tôm sống ở nhà đã có chỗ viết riêng.
Vì sao tôm hùm chỉ nuôi được ở vài vịnh
Tôm hùm là loài sống ở đáy biển đá, nước mặn cao và ổn định. Chúng rất nhạy với nước ngọt: một trận mưa lớn đổ xuống làm độ mặn tầng mặt giảm đột ngột là tôm yếu, có khi chết hàng loạt. Vì vậy vùng nuôi phải xa các cửa sông lớn, nơi nước ngọt đổ ra.
Thứ hai là sóng. Lồng tôm treo dưới bè, bè phải neo ổn định quanh năm. Những vịnh có núi chắn gió, cửa vịnh hẹp như Xuân Đài, Vân Phong, Cam Ranh giữ mặt nước êm hơn hẳn biển ngoài. Bờ biển thẳng, sóng lớn không giữ nổi bè.
Thứ ba là nước trong và chảy đều. Tôm hùm cần nhiều oxy và nước sạch; vịnh có dòng nước biển ra vào theo thuỷ triều giúp thay nước tự nhiên. Khi bè quá dày, nước không thay kịp, chất thải từ thức ăn thừa tích lại, đó là nỗi lo chung của các vùng nuôi.
Thứ tư là con giống. Tôm hùm giống phần lớn vẫn được khai thác từ tự nhiên ở vùng biển miền Trung, nên vùng nuôi phải gần nơi có ngư dân bắt tôm con. Nghề nuôi tôm hùm vì thế gắn với cả nghề lặn bắt giống của các làng chài quanh vịnh.
Hội đủ bốn điều kiện này là lý do vùng nuôi hẹp và tập trung. Nó cũng giải thích vì sao tôm hùm lồng không mở rộng ra miền Bắc hay miền Tây như tôm sú, cá tra.
Ba vùng vịnh hay được nhắc
Bảng không xếp hạng vùng nào ngon hơn, chỉ ghi nét riêng để bạn chọn nơi ghé.
| Vùng | Nay thuộc | Nét riêng | Đi xem thế nào |
|---|---|---|---|
| Vịnh Xuân Đài, Sông Cầu | tỉnh Đắk Lắk | Vịnh kín, làng bè nối nhau, nghề nuôi lâu đời | Ngắm từ đồi ven vịnh, đi thuyền ra bè qua người quen |
| Vịnh Vân Phong, Vạn Ninh | tỉnh Khánh Hoà | Vịnh rộng, nhiều đảo nhỏ che chắn, nhiều làng bè rải rác | Đi thuyền từ các bến ven vịnh, ghé bè có đón khách |
| Vịnh Cam Ranh, đảo Bình Ba | tỉnh Khánh Hoà | Làng bè quanh đảo, đời sống đảo gắn với lồng tôm | Đi tàu ra đảo, ở lại một đêm để xem bè buổi sáng |
Mỗi vùng còn nhiều làng bè nhỏ ít người biết. Nếu bạn đã có một chuyến biển ở Nha Trang hay Tuy Hoà, hỏi chủ chỗ nghỉ xem gần đó có làng bè nào đón khách; thường sẽ có một chỗ đi về trong buổi.
Một ngày trên làng bè
Làng bè là cả một khu dân cư nổi: nhà gỗ trên phao, lối đi bằng ván, lồng tôm treo dưới. Một ngày của người nuôi thường như sau:
- Sáng sớm: thuyền chở thức ăn từ bến ra. Thức ăn của tôm hùm phần lớn là cá tạp, ghẹ, ốc, cua nhỏ, được băm hoặc để nguyên tuỳ cỡ tôm.
- Cho ăn: người nuôi mở nắp lồng, rải thức ăn, quan sát tôm ăn khoẻ hay yếu. Tôm bỏ ăn là dấu hiệu đầu tiên của bệnh hoặc nước xấu.
- Vệ sinh lồng: vớt thức ăn thừa, cọ lưới cho nước thông. Đây là việc nặng, làm hằng ngày.
- Lặn kiểm tra: có lúc người nuôi lặn xuống xem lồng, xem dây neo, phát hiện lồng rách.
- Trưa: nghỉ trong nhà bè, tránh nắng gắt phản chiếu trên mặt nước.
- Chiều: cho ăn lần hai ở nhiều bè, sửa chữa bè, nhận khách mua hoặc thương lái ghé.
- Đêm: có người thức canh, nhất là bè nuôi tôm lớn sắp thu.
Tôm hùm nuôi lồng thường hơn một năm mới đến cỡ bán, nên mỗi lồng là vốn liếng của cả năm trời. Hiểu điều ấy, bạn sẽ thấy vì sao người nuôi cẩn thận với khách lạ trên bè.
Con giống: nghề lặn bắt tôm hùm con ở các làng chài
Ít người đi xem bè biết rằng con tôm hùm trong lồng phần lớn bắt đầu đời từ biển tự nhiên. Ấu trùng tôm hùm trôi theo dòng nước rất lâu trước khi bám vào đá, rạn ven bờ. Ngư dân các làng chài miền Trung đặt bẫy, thả giá thể hoặc lặn bắt những con tôm con chỉ dài vài đốt ngón tay, rồi bán lại cho người nuôi.
Vì thế giá con giống và lượng con giống mỗi năm phụ thuộc vào biển, không ai định trước được. Năm nhiều giống thì người nuôi thả nhiều, năm ít giống thì giá giống lên và nhiều lồng bỏ trống. Đây là một trong những lý do nghề tôm hùm khó mở rộng nhanh như các nghề nuôi có giống nhân tạo.
Tôm giống mới mua về được ương trong lồng nhỏ, mắt lưới dày, cho ăn thức ăn băm nhuyễn, đến khi đủ cỡ mới chuyển sang lồng lớn. Khâu ương này hao hụt nhiều, người nuôi phải theo dõi sát hằng ngày.
Nếu bạn ở lại một làng chài ven vịnh vào mùa tôm giống, có thể thấy những thuyền nhỏ về bến lúc sáng sớm với vài chậu nước, bên trong là tôm hùm con. Đó là một nghề phụ ít được kể nhưng là gốc của cả vùng nuôi.
Mùa trên vịnh: lúc nào người nuôi lo, lúc nào nên ghé
Khoảng tháng dưới đây là dương lịch, thay đổi theo năm. Hỏi người địa phương trước khi đi.
| Thời điểm | Trên vịnh có gì | Có nên ghé |
|---|---|---|
| Khoảng tháng 2 đến tháng 8 | Mùa khô, nắng, biển êm, nước trong | Nên, đi thuyền ra bè dễ, cảnh đẹp |
| Khoảng tháng 9 đến tháng 12 | Mùa mưa bão miền Trung, mưa lớn làm nước nhạt, người nuôi lo tôm chết | Hạn chế, theo dõi thời tiết, nhiều bè không đón khách |
| Sau đợt mưa lớn hoặc bão | Người nuôi kiểm tra lồng, xử lý tôm yếu | Không nên làm phiền |
| Cận Tết âm lịch | Nhiều bè thu tôm cỡ lớn bán dịp Tết | Ghé được nhưng giá cao, người nuôi bận |
Người nuôi tôm hùm nói đến mùa mưa là mất ngủ. Nếu bạn đến vào cuối năm và thấy làng bè vắng khách, không mời ai lên bè, đó là chuyện bình thường của nghề.
Ghé bè tôm hùm: các bước an toàn và đúng phép
Bè tôm hùm không phải điểm du lịch, trừ những bè đã mở cửa đón khách. Để ghé suôn sẻ:
- Hỏi chủ chỗ nghỉ, người lái thuyền ở bến xem bè nào nhận khách. Đừng tự chèo thuyền thuê sát vào bè người khác.
- Mặc áo phao trên thuyền, mang dép đế bám. Ván bè ướt, có khe hở giữa các tấm.
- Lên bè thì đi theo chủ bè, không tự bước sang khu lồng. Một bước sai có thể làm hỏng nắp lồng hoặc rơi xuống nước.
- Không thò tay vào lồng, không ném thức ăn tự mang theo. Thức ăn lạ có thể làm tôm bệnh.
- Hỏi trước khi chụp người nuôi. Chụp toàn cảnh làng bè thường không ai phiền.
- Muốn mua tôm, nói trước cỡ và số lượng; chủ bè sẽ chọn lồng, kéo lên, cân tại bè.
- Rời bè trước giờ gió chiều nổi, mặt vịnh sóng hơn, thuyền nhỏ đi không êm.
Trẻ em lên bè phải có người lớn kèm sát và mặc áo phao cả khi đứng trên bè. Nước quanh bè sâu, dưới là lồng và dây neo chằng chịt.
Mua tôm hùm tại bè: hỏi gì, lỗi hay gặp
Mua tại bè bỏ qua vài khâu trung gian và vận chuyển, thường mềm hơn nhà hàng thành phố, nhưng phải hỏi rõ:
- Tôm nuôi lồng bè này hay gom từ bè khác? Người nuôi thật kéo lồng lên ngay cho bạn xem.
- Cỡ bao nhiêu con một ký, giá theo cỡ thế nào? Tôm hùm giá chênh nhiều theo cỡ và loài.
- Tôm có vừa lột không? Tôm mới lột vỏ mềm, ít thịt, giá phải khác.
- Mang về xa thì giữ sống thế nào, hay nên hấp tại chỗ?
- Lỗi hay gặp: chọn con to nhất mà không hỏi lột, mua về thịt bở.
- Lỗi hay gặp: mua tôm sống rồi đi đường dài không có đồ giữ, tôm chết dọc đường.
- Lỗi hay gặp: đặt ăn tại bè mà không hỏi giá chế biến, giá nước, giá tiền thuyền trước.
Giá tại bè thường chia theo tầng: tôm hùm xanh, tôm hùm bông cỡ lớn đắt nhất; cỡ vừa ở giữa; tôm nhỏ, tôm vừa lột, tôm gãy râu chân rẻ hơn. Giá tại bè lên xuống theo mùa và theo dịp lễ Tết.
Sắp xếp theo kiểu chuyến đi
Bạn nghỉ biển ở Nha Trang vài ngày. Dành một buổi đi về vịnh Cam Ranh hoặc lên vùng Vạn Ninh, ghé một làng bè có đón khách. Đi buổi sáng khi biển êm, về trước chiều. Ăn tại bè thì hỏi giá chế biến và tiền thuyền từ trước.
Bạn đi đường bộ dọc ven biển miền Trung. Dừng ở đèo hoặc đồi nhìn xuống vịnh Xuân Đài vào buổi sáng, khi nắng chiếu ngang mặt nước và làng bè hiện rõ từng ô. Không cần xuống bè vẫn thấy được quy mô của nghề.
Bạn muốn ở lại đảo một đêm. Đảo Bình Ba hợp để ở lại, sáng sớm ra bè xem người nuôi cho tôm ăn. Kiểm tra lịch tàu ra vào đảo và thời tiết trước khi đi, nhất là gần mùa mưa.
Bạn cần mua tôm hùm số lượng cho tiệc. Đặt trước nhiều ngày qua người quen ở vùng nuôi, nói rõ cỡ, loài, số lượng và cách giao. Tôm hùm sống chở xa rủi ro cao, cân nhắc nhận tôm đã hấp hoặc cấp đông.
Câu hỏi thường gặp
Tôm hùm lồng nuôi nhiều nhất ở đâu?
Tập trung ở các vịnh kín Nam Trung Bộ, hay được nhắc là vịnh Xuân Đài vùng Sông Cầu, nay thuộc tỉnh Đắk Lắk, và vịnh Vân Phong, vịnh Cam Ranh với đảo Bình Ba, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà.
Vì sao miền Bắc và miền Tây không nuôi tôm hùm lồng?
Tôm hùm cần nước biển mặn cao, ổn định, trong và kín sóng, gần nguồn giống tự nhiên. Ven biển miền Tây nước lợ, đục phù sa; miền Bắc mùa đông lạnh. Những điều kiện này không hợp tôm hùm.
Mùa nào đi xem làng bè tôm hùm đẹp?
Khoảng từ tháng 2 đến tháng 8 dương lịch, mùa khô biển êm, nước trong và đi thuyền dễ. Cuối năm là mùa mưa bão miền Trung, nhiều bè không đón khách, bạn nên tránh.
Tôm hùm nuôi bao lâu thì bán được?
Thường hơn một năm, tuỳ loài, cỡ giống và điều kiện nước. Vì thời gian nuôi dài và vốn lớn, người nuôi rất cẩn thận với mọi rủi ro, kể cả khách lạ lên bè.
Mua tôm hùm tại bè có rẻ hơn nhà hàng không?
Thường mềm hơn vì bớt khâu trung gian và chi phí nhà hàng, nhưng còn tuỳ cỡ, loài và dịp. Hỏi rõ giá theo cỡ, tôm có vừa lột không và chi phí chế biến nếu ăn tại bè.
Có thể mang tôm hùm sống về thành phố không?
Được nếu quãng đường không quá xa và có đồ giữ: thùng xốp, giữ ẩm, giữ mát, không ngâm nước ngọt. Đường dài thì nên nhờ người bán hấp chín hoặc cấp đông tại chỗ.