Cá tra nuôi tập trung dọc hai bờ sông Tiền và sông Hậu, nhiều nhất ở vùng Đồng Tháp (gồm cả Tiền Giang cũ), An Giang và Cần Thơ, vì đây là đoạn nước ngọt quanh năm, dòng chảy mạnh, nước được thay liên tục và gần nguồn cá giống tự nhiên trước kia. Nghề bắt đầu từ những chiếc bè cá ở vùng Châu Đốc, nay thuộc tỉnh An Giang, rồi chuyển dần lên các ao lớn sát bờ sông.
Bài này giải thích vì sao vùng thượng nguồn sông Cửu Long hợp nuôi cá tra, khác biệt giữa nuôi bè và nuôi ao, chỗ nào người ngoài có thể ghé xem, và vì sao cá tra với cá basa hay bị gọi lẫn. Nếu bạn định đi miền Tây và muốn thấy nghề nuôi cá thật chứ không chỉ chợ nổi, phần đi xem là phần dùng được nhất.
Vì sao cá tra chọn khúc sông này
Cá tra là loài cá nước ngọt sống ở sông Mê Kông, thích nước chảy, chịu được nước nghèo oxy hơn nhiều loài khác nhờ khả năng đớp khí trên mặt nước. Trước khi có cá giống nhân tạo, người nuôi vớt cá bột trôi theo dòng sông từ thượng nguồn về, nên nghề tự nhiên mọc ở khúc sông đầu tiên nước chảy vào Việt Nam, tức vùng Châu Đốc, Tân Châu, Hồng Ngự.
Thứ hai là nước. Sông Tiền, sông Hậu ở đoạn này còn ngọt quanh năm, ít bị mặn xâm nhập như vùng cửa biển. Ao nuôi cá tra cần thay nước nhiều, nên ao được đào sát bờ sông để bơm nước vào xả nước ra thuận tiện. Đứng trên cầu hay đi tàu trên sông, bạn thấy những dãy ao vuông vức nối nhau ngay sau bờ đê.
Thứ ba là phù sa và mùa lũ. Mùa nước nổi đem phù sa và cá tôm tự nhiên về, cũng là thử thách: ao phải có bờ cao, bè phải chằng chống chắc. Người vùng này quen sống chung với lũ nên làm được nghề mà vùng khác khó làm.
Thứ tư là nguồn thức ăn và chế biến. Vùng lúa gạo lớn cho cám, tấm làm thức ăn thời đầu; về sau nhà máy thức ăn và nhà máy phi lê mọc ngay bên sông. Chuỗi ấy khép kín nên nghề càng bám chặt vào khúc sông này.
Nuôi bè và nuôi ao: hai cảnh khác nhau
Người đi miền Tây hay chỉ biết đến bè cá Châu Đốc. Thực ra phần lớn cá tra hôm nay nuôi trong ao. Bảng dưới giúp bạn biết mình đang nhìn thấy cái gì.
| Bè cá trên sông | Ao nuôi ven sông | |
|---|---|---|
| Hình dạng | Nhà bè nổi, bên dưới là lồng lưới hoặc khung gỗ ngập nước, nhà ở ngay trên bè | Ao đất vuông lớn sát bờ, có máy bơm, bờ cao để chống lũ |
| Vùng hay gặp | Khúc sông quanh Châu Đốc, Tân Châu và một số nhánh sông | Hai bờ sông Tiền, sông Hậu từ Đồng Tháp, An Giang xuống Cần Thơ, Vĩnh Long |
| Loài hay nuôi | Cá basa, cá tra và một số loài khác, có bè nuôi để khách tham quan | Chủ yếu cá tra |
| Có ghé được không | Một số làng bè đón khách, cho xem cá đớp mồi | Ao lớn thường hạn chế người lạ vì lo dịch bệnh, chỉ xem từ ngoài |
| Điều nên biết | Bè ngày càng ít vì chi phí và rủi ro khi nước sông xấu | Đây là nơi làm ra phần lớn sản lượng |
Nếu thời gian ít, một buổi đi xuồng quanh làng bè Châu Đốc vừa cho bạn thấy cá đớp mồi, vừa thấy đời sống trên bè. Muốn hiểu nghề ở quy mô lớn thì đi dọc đê vùng Đồng Tháp hoặc Thốt Nốt, Cần Thơ vào buổi sáng, khi xe chở cá ra nhà máy.
Cá tra và cá basa: vì sao hay bị gọi lẫn
Hai loài khác nhau. Cá tra và cá basa cùng họ cá da trơn, cùng sống ở sông Mê Kông, nhưng là hai loài riêng. Ở thị trường nhiều nước, phi lê cá tra từng được bán dưới tên basa, nên chữ basa trôi theo về và người ta gọi lẫn.
Nhìn con cá nguyên. Người nuôi phân biệt bằng hình đầu, độ dài thân và cách thịt mỡ phân bố. Cá basa thường bụng to, nhiều mỡ hơn; cá tra thân dài hơn. Với người mua lẻ ở chợ, phân biệt bằng mắt không dễ, cách chắc nhất là hỏi người bán đang bán loài gì.
Nuôi khác nhau. Cá basa thường gắn với bè, lớn chậm hơn; cá tra nuôi ao lớn nhanh hơn và là loài chủ lực của vùng.
Ăn khác nhau. Người miền Tây hay nói cá basa béo, hợp kho; cá tra thịt trắng, hợp chiên, nấu canh chua. Đây là cảm nhận theo bếp quen, mỗi nhà một khẩu vị.
Cá tra nuôi khác cá tra sông. Cá tra hoang dã ngoài sông nay hiếm. Cá ở chợ gần như đều là cá nuôi. Đừng tin lời mời mua cá tra sông với giá thường.
Đi xem nghề nuôi cá tra: kế hoạch một ngày
Nếu bạn ở Cần Thơ hoặc Châu Đốc, có thể dành một ngày cho nghề cá theo thứ tự sau:
- Sáng sớm ra một bến cá hoặc đường đê ven sông, nơi thuyền chở cá sống chạy về nhà máy. Thuyền có khoang thông nước để cá sống trên đường đi, cảnh này chỉ ở vùng cá tra mới có.
- Ghé chợ cá địa phương lúc còn sớm để thấy cá tra, cá basa, cá linh, cá lóc bày cạnh nhau. Hỏi người bán vài câu về loài, bạn sẽ học được cách nhìn nhanh hơn đọc sách.
- Giữa buổi đi xuồng quanh làng bè. Nhờ chủ xuồng chọn bè có người tiếp khách, cho xem lúc rải mồi.
- Buổi trưa nghỉ, tránh nắng. Ao nuôi lúc trưa không có gì để xem.
- Chiều đi dọc đê để nhìn các dãy ao. Không vào ao người lạ, chỉ đứng ở đường công cộng.
- Nếu có người quen là người nuôi, hỏi xem có mẻ thu hoạch nào sắp tới. Thu cá tra là cảnh đông người, kéo lưới, xúc cá, chuyển lên thuyền, rất đáng xem nếu được phép.
Cá tra nuôi khoảng nửa năm hoặc hơn mới đến lứa thu, ao nào thu lúc nào do chủ ao và đầu ra quyết định, nên cảnh thu hoạch không theo mùa cố định. Nghĩa là bạn đi tháng nào cũng có thể gặp, nhưng phải có người báo.
Đọc cảnh vùng cá tra ngay trên đường đi
Nhiều dấu vết của nghề nằm ngay bên đường, nhìn ra là hiểu. Những dãy ao vuông có bờ đất cao hơn mặt ruộng xung quanh là ao cá tra, bờ cao để giữ cá khi nước lũ lên. Ống nhựa to chạy từ mép sông vào ao là đường bơm nước; nước trong ao được thay thường xuyên nên tiếng máy bơm vang suốt cả ngày ở nhiều đoạn đê.
Trên sông, những chiếc ghe thân sâu, nổi thấp, hai bên hông có lỗ thông nước là ghe chở cá sống. Nước sông chảy qua khoang giữ cho cá khoẻ suốt quãng đường tới nhà máy. Thấy nhiều ghe như vậy chạy cùng một hướng vào buổi sáng, gần đó hẳn có nhà máy phi lê.
Các bao thức ăn chất cao trong những nhà kho mái tôn sát đê, xe tải chở cám viên, những dãy chòi canh nhỏ dựng ở góc ao đều là dấu hiệu bạn đang ở giữa vùng nuôi. Chòi canh có người ngủ lại ban đêm để trông ao, cho cá ăn đúng cữ và giữ an ninh.
Ở chợ quê ven sông, cá tra được bán cả con, cắt khúc hoặc làm khô. Khô cá tra phồng, khô cá tra một nắng là món của vùng, có mặt ở nhiều chợ dọc sông Hậu. Ghé chợ một buổi sáng, hỏi người bán khô làm ở đâu, bạn sẽ biết thêm một nhánh nghề phụ sống nhờ cá tra.
Áp vào trường hợp của bạn
Bạn chỉ có nửa ngày ở Châu Đốc. Đi xuồng quanh làng bè buổi sáng, xem cá đớp mồi, ghé chợ mắm ven sông, thế là đủ. Đừng cố chạy xuống các vùng ao lớn trong cùng buổi.
Bạn đi xe dọc quốc lộ ven sông Hậu. Dừng ở một đoạn đê vắng, nhìn sang dãy ao và ghe cá trên sông trong mười lăm phút. Chụp từ đường công cộng, không vào khu nuôi.
Bạn làm nghề bếp, muốn hiểu cá tra. Mua cá nguyên con ở chợ quê, nhờ người bán chỉ cách phân biệt với cá basa, về tự làm phi lê một lần. Bạn sẽ hiểu vì sao phi lê bán sẵn có màu và độ dày khác nhau.
Bạn muốn đưa học sinh đi tìm hiểu nghề. Liên hệ trước một bè đón khách, đi nhóm nhỏ, chuẩn bị áo phao và người lớn kèm. Tránh mùa nước chảy mạnh nhất.
Bạn muốn mua cá mang về thành phố. Mua ở chợ quê buổi sáng, nhờ người bán làm sạch, chia túi và ướp đá trong thùng xốp. Đường từ vùng cá tra về thành phố lớn mất nhiều giờ, cá phải lạnh ngay từ lúc mua. Nếu không có thùng giữ lạnh, chọn khô cá tra thay vì cá tươi.
Danh sách kiểm trước khi ghé làng bè hoặc ao nuôi
Mấy điều dưới đây ngắn nhưng hay bị quên:
- Đã hỏi trước bè hoặc ao có tiếp khách hôm đó chưa.
- Mang dép đế bám, sàn bè ướt và trơn, nhiều chỗ ván hở.
- Không cho cá ăn đồ mang theo, chỉ rải mồi khi chủ bè đưa.
- Không hút thuốc, không xả rác xuống sông hay bờ ao.
- Với ao nuôi lớn, không bước qua hàng rào, không đi qua khu vực bơm, máy và kho thức ăn.
- Không đem chó, mèo theo lên bè.
- Trẻ em phải có người lớn kèm sát, bè không có lan can chắc.
- Hỏi trước nếu muốn mua cá mang về và cách giữ tươi đến nơi.
- Mùa nước nổi, hỏi tình hình dòng chảy trước khi đi xuồng nhỏ.
Lý do ao lớn ngại khách không phải vì giấu giếm, mà vì dịch bệnh cá lây qua dụng cụ, giày dép, nước. Người nuôi đã mất trắng một vụ thì không muốn thêm rủi ro nào. Hiểu điều này, bạn sẽ thấy dễ chịu khi bị từ chối.
Câu hỏi thường gặp
Vùng nào nuôi cá tra nhiều nhất?
Cá tra tập trung dọc sông Tiền và sông Hậu, nhiều ở Đồng Tháp, An Giang, Cần Thơ và một phần Vĩnh Long. Đây là đoạn sông ngọt quanh năm, thuận lợi bơm nước và gần nhà máy thức ăn, nhà máy chế biến.
Bè cá Châu Đốc còn không, có tham quan được không?
Vẫn còn làng bè ở khúc sông quanh Châu Đốc, nay thuộc tỉnh An Giang, nhưng số bè đã giảm nhiều. Một số bè đón khách xem cá đớp mồi, bạn nên đi qua người lái xuồng địa phương để được giới thiệu.
Cá tra và cá basa có phải là một?
Không. Hai loài cùng họ cá da trơn nhưng khác nhau về hình dáng, cách nuôi và độ béo. Thị trường hay gọi lẫn vì phi lê cá tra từng được bán dưới tên basa ở nhiều nơi.
Nuôi cá tra bao lâu thì thu hoạch?
Thường khoảng nửa năm hoặc hơn tuỳ cỡ cá thả, thức ăn và yêu cầu đầu ra. Vì mỗi ao thả một thời điểm khác nhau, quanh năm đều có ao thu hoạch chứ không có mùa cố định.
Có mua cá tra trực tiếp ở ao được không?
Ao lớn thường bán cả ao cho nhà máy hoặc thương lái, ít bán lẻ. Bạn mua tại chợ cá địa phương hoặc nhờ người quen hỏi các ao nhỏ bán cá ăn trong nhà. Hỏi rõ cá vừa thu hay đã để lâu.
Mùa nước nổi có ảnh hưởng tới vùng nuôi cá tra không?
Có. Ao phải đắp bờ cao, bè phải chằng chống chắc khi nước lên. Mùa này đi xuồng trên sông cần cẩn thận hơn vì nước chảy mạnh, nhưng đây cũng là lúc vùng thượng nguồn đẹp và nhiều cá tự nhiên.