Hàng khô hải sản ngon được làm ở những làng chài có bến cá tươi ngay sát nhà, mùa nắng gió dài và người làm quen tay: mực một nắng ở Phan Thiết và đảo Phú Quý (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng), mực khô vùng đảo Cô Tô ở Quảng Ninh, khô cá dứa ở Cần Giờ của TP Hồ Chí Minh, tôm khô ở vùng Rạch Gốc, Ngọc Hiển (nay thuộc tỉnh Cà Mau), cùng nhiều làng khô cá dọc Nam Trung Bộ. Sản vật đi theo luồng cá của từng vùng biển, còn chất lượng đi theo nắng.
Bài này giải thích vì sao một làng biển thành làng phơi khô, mùa phơi đẹp của từng miền, cách ghé sân phơi để xem người ta mổ mực, xẻ cá, luộc tôm, và cách hỏi để biết món khô bạn mua là phơi nắng tại làng hay sấy ở xưởng nơi khác. Cách chọn khô ở chợ và bảo quản ở nhà có nhiều chỗ viết rồi; ở đây chỉ nói vùng làm và cách đi xem.
Vì sao làng chài thành làng phơi khô
Con cá, con mực lên bờ phải được xử lý trong vài giờ. Ngày xưa không có kho lạnh, phơi khô là cách giữ hải sản lâu nhất, vì thế gần như làng chài nào cũng có một góc phơi. Làng trở thành làng nghề khi có ba điều cùng lúc: một loài hải sản về bến đều đặn với số lượng lớn, mùa nắng gió dài trùng mùa đánh bắt, và đủ người làm để mổ, rửa, xếp, trở trong cùng một buổi.
Phan Thiết và đảo Phú Quý có mùa mực trùng với mùa khô nắng gió, nên mực một nắng thành món nổi tiếng. Vùng Cô Tô có luồng mực ven đảo và nắng hè, mực khô làm theo mùa biển êm. Cần Giờ là cửa sông nước lợ, cá dứa nhiều, nên khô cá dứa ra đời. Rạch Gốc có tôm đất, tôm bạc từ rừng ngập mặn, người ta luộc rồi phơi thành tôm khô.
Điều thứ hai là gió. Người làm khô thường nói nắng mà không gió thì khô bị hấp, mặt ngoài khô nhưng bên trong còn ướt, để lâu dễ hỏng. Những dải bờ biển thoáng, gió thổi đều là nơi khô ngon nhất.
Điều thứ ba là nước rửa và muối. Làng phơi khô cần nước sạch để rửa và nguồn muối gần. Ở nhiều vùng Nam Trung Bộ, làng khô nằm không xa đồng muối, cùng một dải bờ biển nắng gió.
Bản đồ hàng khô theo vùng
Bảng dưới đây gom những món khô được nhắc nhiều cùng vùng làm ra. Đây là cách gọi theo thói quen thị trường; mỗi vùng còn nhiều làng nhỏ làm khác.
| Món khô | Vùng hay được nhắc | Nay thuộc | Vì sao ở đó |
|---|---|---|---|
| Mực một nắng | Phan Thiết, đảo Phú Quý | tỉnh Lâm Đồng | Mùa mực trùng mùa khô gió mạnh |
| Mực khô | Vùng đảo Cô Tô, Vân Đồn | tỉnh Quảng Ninh | Luồng mực ven đảo, mùa hè biển êm |
| Khô cá dứa | Cần Giờ | TP Hồ Chí Minh | Cá dứa cửa sông, nắng miền Nam quanh mùa khô |
| Tôm khô | Rạch Gốc, Ngọc Hiển; ven biển Bạc Liêu cũ | tỉnh Cà Mau | Tôm đất, tôm bạc từ rừng ngập mặn và vuông quảng canh |
| Khô cá các loại | Làng chài Nam Trung Bộ như vùng Phan Rang cũ, Nha Trang | tỉnh Khánh Hoà | Vùng khô hạn, nắng gió dài |
| Cá khô, mực khô xứ Nghệ | Ven biển Cửa Lò, Diễn Châu | tỉnh Nghệ An | Cá, mực mùa hè, nắng gió Lào khô |
Đọc bảng này như một gợi ý chỗ đi, không phải chứng nhận. Hàng khô của các vùng này được bán khắp nơi, không ít trong đó làm từ hải sản vùng khác hoặc sấy ở xưởng xa. Phần hỏi ở dưới mới là thứ giúp bạn phân biệt.
Một mẻ mực một nắng ra đời thế nào
Mực một nắng là món khô khó làm nhất trong các món phổ biến, vì nó nằm giữa tươi và khô. Hiểu quy trình, bạn sẽ biết nhìn vào sân phơi để đánh giá người làm:
- Chọn mực ở bến. Người làm chọn mực còn tươi, thân căng, da còn ánh. Mực đã ươn thì phơi một nắng sẽ bở, có mùi.
- Mổ và làm sạch. Mổ dọc thân, bỏ nội tạng, túi mực, có nơi lột bớt da. Khâu này cần nhanh, làm trong bóng mát.
- Rửa nước muối loãng. Rửa bằng nước muối hoặc nước biển sạch cho mực săn lại, bớt nhớt. Mỗi nhà một tỉ lệ, đây là chỗ giữ bí quyết.
- Xếp lên vỉ. Mực được trải phẳng trên vỉ lưới, phơi trên giàn cao cho gió lùa cả hai mặt.
- Phơi đúng một nắng. Phơi một buổi nắng gắt đến khi mặt ngoài se lại, bên trong còn mềm. Phơi quá thành mực khô, phơi thiếu thì mực nhanh hỏng.
- Gom và làm lạnh ngay. Mực gom về được cho vào túi, cấp đông hoặc ướp lạnh. Từ lúc này mực một nắng phải lạnh liên tục cho đến khi nấu.
Nhìn sân phơi, bạn sẽ đoán được tay nghề: giàn cao thoáng hay trải dưới đất, mực được che ruồi hay không, có thùng lạnh chờ sẵn lúc gom hay không. Những chi tiết ấy nói nhiều hơn lời quảng cáo về mực ngon.
Lịch phơi khô theo miền
Phơi khô cần nắng liên tục và gió, nên mùa phơi đi theo mùa khô từng miền và mùa đánh bắt của từng loài. Khoảng tháng dưới đây là dương lịch, có thể xê dịch theo năm.
| Miền | Mùa phơi đẹp | Mùa khó làm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bắc Bộ, đảo Quảng Ninh | Khoảng tháng 4 đến tháng 9 | Mùa đông nồm ẩm | Hè có bão, mỗi đợt bão làm ngưng phơi nhiều ngày |
| Bắc Trung Bộ | Khoảng tháng 4 đến tháng 8 | Mùa mưa cuối năm | Gió Lào khô nóng giúp phơi nhanh |
| Nam Trung Bộ | Khoảng tháng 1 đến tháng 8 | Khoảng tháng 9 đến tháng 12 | Mùa mưa miền Trung làm làng phơi gần như nghỉ |
| Nam Bộ ven biển | Khoảng tháng 12 đến tháng 4 năm sau | Mùa mưa giữa năm | Mùa mưa vẫn phơi được những ngày nắng, nhưng dễ dùng máy sấy hơn |
Nếu bạn muốn xem cảnh phơi đẹp nhất, hãy nhắm vào giữa mùa phơi của vùng định đến, vào ngày nắng sau một hai ngày tàu về đông. Đi mùa mưa vẫn có hàng khô để mua, nhưng phần nhiều đã qua sấy hoặc là hàng làm từ mùa trước.
Ghé sân phơi: một buổi sáng ở làng khô
Sân phơi bắt đầu từ sáng sớm khi hàng từ bến về, đến trưa thì trở mặt, chiều thì gom. Muốn thấy đủ các khâu, đi theo trình tự:
- Ra bến cá lúc tàu thuyền cập bến, thường từ tờ mờ sáng. Xem hàng tươi được bán cho các nhà làm khô ngay tại bến.
- Theo hàng về một sân phơi gần đó. Xin phép đứng xem người làm mổ mực, xẻ cá, rửa nước muối. Đây là khâu quyết định khô ngon hay dở.
- Xem cách xếp lên vỉ, giàn tre, lưới: có nơi phơi trên giàn cao cho thoáng, có nơi phơi trên lưới trải đất.
- Gần trưa, xem người làm trở mặt. Hỏi họ vì sao phải trở đúng lúc, phơi bao lâu thì gọi là một nắng.
- Đừng chạm tay vào hàng đang phơi, đừng đứng chắn nắng trên giàn. Ruồi, bụi và tay người là ba thứ người làm khô ngại nhất.
- Hỏi mua trực tiếp ở sân phơi nếu chủ nhà bán. Thường bạn được chọn từ mẻ đang phơi hoặc mẻ vừa gom hôm trước.
Sân phơi nóng và có mùi tanh đặc trưng. Mang mũ rộng vành, nước uống, khẩu trang nếu bạn không quen mùi, và đi trước giờ nắng gắt để đứng xem được lâu.
Hỏi gì để biết khô phơi nắng tại làng
Phơi nắng và sấy máy đều là cách làm hợp lệ, nhưng khác nhau về độ khô, mùi và giá. Câu hỏi giúp bạn biết đúng thứ mình đang mua:
- Hàng này của mẻ nào, phơi hôm nào? Người làm tại chỗ nhớ rõ, người gom hàng thường trả lời chung chung.
- Mực, cá lấy ở bến nào, tàu ở đâu về? Hàng khô làm từ hải sản đông lạnh nhập về khác hẳn hàng làm từ hải sản tươi tại bến.
- Phơi mấy nắng? Một nắng thì còn mềm, phải giữ lạnh; khô kỹ thì để được lâu hơn.
- Có sấy không, có tẩm gì không? Hỏi thẳng, người làm tử tế không ngại trả lời.
- Muối có nhiều không? Một số món khô ướp mặn để giữ lâu, hợp chiên nhưng không hợp nướng ăn ngay.
- Nếu gửi đi xa thì đóng gói thế nào, có hút chân không không?
Về giá, hàng khô chia mấy tầng: hàng phơi nắng từ hải sản tươi tại bến, chọn con to, đắt nhất; hàng sấy hoặc làm từ hải sản cấp đông rẻ hơn; hàng vụn, hàng xấu mã rẻ nhất. Hàng đẹp mà giá rẻ bất thường thì đáng hỏi thêm.
Gợi ý theo từng kiểu chuyến
Bạn đi biển Phan Thiết, Mũi Né vài ngày. Dành một buổi sáng ra bến cá lúc thuyền về, theo hàng về một sân phơi mực gần đó. Mua mực một nắng vào ngày cuối, có thùng lạnh, đừng mua ngày đầu rồi để trong phòng khách sạn.
Bạn ra Cô Tô mùa hè. Mùa biển êm cũng là mùa mực. Hỏi chủ nhà nghỉ có nhà nào làm mực khô, xem người làm phơi, mua mực khô kỹ để mang về đất liền vì tàu và xe nối nhau mất nhiều giờ.
Bạn ở TP Hồ Chí Minh, muốn xem làm khô cá dứa. Cần Giờ đi về trong ngày được. Hỏi trước nhà làm khô trong mùa khô, ghé buổi sáng, mua lượng vừa đủ dùng vì khô cá dứa nhiều dầu, để lâu dễ ôi.
Bạn muốn mua tôm khô làm quà Tết. Đặt sớm từ vài tháng trước Tết qua người quen ở vùng Cà Mau. Cận Tết tôm khô đẹp được gom đi nhiều, giá lên, hàng trộn cũng nhiều hơn.
Lỗi hay gặp khi mua khô tận làng
Mấy lỗi sau gặp ở hầu hết các làng khô:
| Lỗi | Chuyện xảy ra | Nên làm |
|---|---|---|
| Mua mực một nắng rồi để nhiệt độ phòng nhiều giờ | Mực chua, nhớt, hỏng trước khi về tới nhà | Mang thùng giữ lạnh, mua cuối chuyến |
| Chọn khô màu đẹp nhất | Có khi là hàng tẩm màu hoặc sấy quá lửa | Màu tự nhiên thường không đều, hỏi cách làm |
| Mua cả kí khô cá lạ | Về không biết chế biến, để lâu bị ôi dầu | Mua ít, hỏi người bán cách ăn hợp nhất |
| Tin chữ tên vùng trên túi | Mua hàng làm nơi khác | Hỏi bến, mẻ phơi, xem sân phơi nếu được |
| Đi vào mùa mưa mong xem phơi | Sân trống, chỉ có hàng sấy | Đi giữa mùa khô của vùng |
Đồ khô phơi thật dễ hút ẩm lại. Về đến nhà, chia nhỏ, cho vào túi kín, để ngăn mát hoặc ngăn đông tuỳ độ khô. Đây là chỗ hay hỏng nhất sau một chuyến đi xa mua về.
Câu hỏi thường gặp
Mực một nắng làm ở đâu nổi tiếng?
Hay được nhắc là vùng Phan Thiết và đảo Phú Quý, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng, nơi mùa mực trùng mùa khô nắng gió. Ngoài ra nhiều làng chài miền Trung và Quảng Ninh cũng làm mực phơi một nắng theo mùa.
Tháng nào đi xem phơi mực, phơi cá đẹp nhất?
Nam Trung Bộ đẹp khoảng đầu năm đến giữa năm dương lịch, miền Bắc vào mùa hè, Nam Bộ vào mùa khô cuối năm sang đầu năm. Nên chọn ngày nắng sau vài ngày tàu về đông và hỏi người địa phương trước.
Phân biệt khô phơi nắng và khô sấy thế nào?
Khô phơi nắng thường màu không đều, có mùi nắng đặc trưng, độ khô ngoài trong khác nhau chút ít. Khô sấy màu đều, mặt khô đều. Cách chắc nhất vẫn là hỏi người bán mẻ phơi nào và nếu được thì xem sân phơi.
Tôm khô Rạch Gốc làm từ tôm gì?
Thường làm từ tôm đất, tôm bạc khai thác và nuôi ở vùng rừng ngập mặn Ngọc Hiển, nay thuộc tỉnh Cà Mau. Tôm được luộc, phơi rồi đập bỏ vỏ. Cỡ và màu khác nhau theo loại tôm và mẻ làm.
Có ghé được sân phơi để mua trực tiếp không?
Nhiều sân phơi bán lẻ cho khách ghé, nhất là những nhà làm theo hộ gia đình. Bạn nên đi buổi sáng, xin phép trước khi vào sân, không chạm vào hàng đang phơi và hỏi giá trước khi chọn.
Mang mực một nắng đi xa có giữ được không?
Mực một nắng còn ẩm, phải giữ lạnh liên tục. Mang thùng giữ lạnh có đá hoặc nhờ người bán hút chân không và cấp đông trước. Đi đường dài không có đồ giữ lạnh thì nên chọn mực khô kỹ thay vì một nắng.