ThuPhu.comThủ Phủ
Thủ phủ thuỷ sản, nước mắm, muối

Đồng muối Việt Nam: Bạch Long, Sa Huỳnh, Hòn Khói, Cà Ná, Bạc Liêu và mùa phơi muối

Những vùng làm muối nổi tiếng từ Bắc vào Nam, vì sao muối nằm ở đó, phơi cát khác phơi nước ra sao, mùa muối từng miền và cách ghé đồng muối lúc rạng sáng.

Two salt farmers in conical hats rake white salt into small piles on a flooded salt field at sunrise, wide shot from low angle, pink sky mirrored in brine

Muối Việt Nam tập trung ở những dải bờ biển ít mưa, nhiều nắng, gió thổi đều và có nền đất giữ nước được: Bạch Long và Văn Lý ở phía Bắc (nay thuộc tỉnh Ninh Bình), Sa Huỳnh ở Quảng Ngãi, Hòn Khói ở Khánh Hoà, Cà Ná (nay thuộc tỉnh Khánh Hoà) và Bạc Liêu (nay thuộc tỉnh Cà Mau). Mùa muối đi theo mùa khô của từng miền, nên miền Bắc phơi vào mùa hè, còn Nam Trung Bộ và miền Tây phơi vào những tháng đầu năm dương lịch.

Phần dưới giải thích vì sao muối nằm ở những nơi ấy, hai kiểu làm muối khác nhau thế nào, lịch mùa muối theo vùng, cách ghé đồng muối để xem cào muối lúc rạng sáng mà không vướng việc người làm, và vì sao hạt muối mỗi vùng mỗi khác. Nếu bạn định đi chụp ảnh đồng muối, phần giờ giấc và phép lịch sự là phần nên đọc kỹ nhất.

Vì sao muối nằm ở đúng những dải bờ biển ấy

Nắng nhiều, mưa ít. Làm muối là để nắng và gió rút nước khỏi nước biển. Dải Nam Trung Bộ, nhất là quanh Cà Ná và vùng Khánh Hoà, nổi tiếng khô hạn, mùa khô dài nên đồng muối làm được nhiều tháng liền. Một trận mưa giữa mùa có thể xoá sạch công phơi của mấy ngày.

Gió đều. Gió làm bốc hơi nhanh hơn nắng một mình. Diêm dân nói ngày nắng mà lặng gió thì muối kết chậm, ngày nắng có gió mới là ngày được muối.

Nước biển mặn và sạch. Đồng muối thường đặt xa cửa sông lớn để nước không bị nhạt và đục vì phù sa. Vì vậy ít khi thấy đồng muối sát các cửa sông lớn của đồng bằng.

Nền đất giữ nước. Ô kết tinh phải giữ nước không thấm mất. Nơi có đất sét nện chặt hoặc lót bạt thì làm được muối phơi nước; nơi đất cát thì người ta nghĩ ra cách phơi cát rồi lọc lấy nước chạt.

Đất bằng ven biển ít dùng được việc khác. Nhiều đồng muối nằm trên dải đất trũng nhiễm mặn, trồng lúa không được. Nghề muối là cách sống được trên đất ấy, nên làng muối thường nghèo và nghề nặng nhọc.

Nghề cha truyền con nối. Kỹ năng đọc trời, đọc gió, biết lúc nào dẫn nước, lúc nào cào được truyền trong nhà. Đó là lý do làng muối giữ được nghề dù đất xung quanh đã đổi khác.

Hai kiểu làm muối: phơi cát và phơi nước

Đi vài đồng muối bạn sẽ thấy hai kiểu làm khác hẳn nhau. Biết trước thì nhìn vào là hiểu người ta đang làm khâu nào.

Phơi cátPhơi nước
Gặp ở đâuVen biển phía Bắc như Bạch Long, Văn Lý, một số nơi Bắc Trung BộNam Trung Bộ như Hòn Khói, Cà Ná, Sa Huỳnh; miền Tây như Bạc Liêu
Cách làmTưới nước biển lên mặt cát, phơi khô cho muối bám vào cát, cào cát vào chạt rồi lọc lấy nước rất mặn, đem phơi trên ô lángDẫn nước biển qua nhiều ô cho đặc dần, đến ô kết tinh thì muối tự kết hạt dưới nắng
Sức ngườiRất nặng: gánh nước, tưới cát, cào cát, lọc chạt mỗi ngàyNặng ở khâu cào và gánh muối, ít khâu hơn nhưng phụ thuộc thời tiết nhiều ngày
Hạt muốiHạt nhỏ hơn, mịn, nhiều người thấy vị mặn dịuHạt to, giòn, có nơi hạt trắng đục, có nơi hơi ngả màu theo nền ô
Cảnh để xemNgười tưới cát, cào cát thành luống, chạt lọcÔ nước phẳng như gương, đống muối trắng xếp hàng lúc rạng sáng

Phơi cát cần nhiều công hơn mà được ít muối hơn, nên ở nhiều nơi phía Bắc diện tích làm muối đã thu hẹp. Nếu bạn muốn xem kiểu làm này, nên hỏi trước làng nào còn làm đều, đừng đi theo ảnh cũ trên mạng.

Lịch mùa muối theo vùng

Lịch dưới đây là khoảng thường gặp, tính theo tháng dương lịch. Năm nào mưa trái mùa thì mùa muối co lại hoặc ngắt quãng, nên luôn hỏi người địa phương trước khi đi.

VùngNay thuộcMùa làm muối chính (dương lịch)Ghi chú
Bạch Long, Văn Lýtỉnh Ninh BìnhKhoảng tháng 4 đến tháng 8Mùa hè nắng gắt nhưng hay có mưa rào, bão, việc đứt quãng
Sa Huỳnhtỉnh Quảng NgãiKhoảng tháng 2 đến tháng 7Mùa mưa miền Trung cuối năm thì nghỉ hẳn
Hòn Khóitỉnh Khánh HoàKhoảng tháng 1 đến tháng 6Những tháng giữa mùa thường nhiều muối, nhiều người đi chụp ảnh
Cà Nátỉnh Khánh HoàMùa khô dài, làm được nhiều tháng trong nămVùng khô nhất, đồng muối rộng, có cả muối làm theo lối công nghiệp
Bạc Liêutỉnh Cà MauKhoảng tháng 12 đến tháng 4 năm sauMùa khô miền Tây, mùa mưa chuyển sang nuôi tôm hoặc để ruộng nghỉ

Khoảng tháng ghi ở đây đủ để bạn chọn mùa đi, không đủ để chọn ngày. Một tuần trước chuyến đi, hỏi lại xem đồng muối đang có muối không, vì sau một đợt mưa diêm dân phải làm lại từ khâu dẫn nước và mất nhiều ngày mới có lứa muối mới.

Ghé đồng muối lúc rạng sáng: lên kế hoạch thế nào

Ở Nam Trung Bộ, diêm dân thường cào muối từ rất sớm để tránh nắng gắt, xong việc trước khi mặt trời lên cao. Muốn thấy cảnh ấy, bạn phải chuẩn bị từ tối hôm trước:

  1. Ở gần đồng muối, đừng ở thành phố cách cả tiếng đường. Đến nơi khi trời còn tối mới kịp thấy người ra đồng.
  2. Hỏi chủ chỗ nghỉ hoặc người bán hàng ăn sáng gần đó xem mấy hôm nay đồng nào đang cào. Có hôm cả cánh đồng nghỉ vì muối chưa đủ già.
  3. Mang đèn pin nhỏ, giày đế bám, quần áo dài. Bờ ô hẹp, trơn, mặn, đi sai là sụt chân vào ô muối của người ta.
  4. Chỉ đi trên bờ chính, không giẫm lên bờ ô kết tinh. Một vết chân trên mặt ô làm bẩn cả mẻ muối.
  5. Đứng xa khi người đang gánh muối. Gánh nặng, lối hẹp, họ không có chỗ tránh bạn.
  6. Xin phép trước khi chụp cận mặt. Phần lớn diêm dân không ngại ảnh đứng xa, nhưng chụp cận khi người ta đang làm nặng là thiếu tế nhị.
  7. Rời đồng trước khi nắng gắt. Ánh muối trắng phản chiếu rất chói, ở lâu dễ say nắng và đau mắt.

Nếu đi theo nhóm chụp ảnh, nhóm nên tự đặt một người nhắc giờ và nhắc lối đi. Mấy năm gần đây nhiều đồng muối đã thấy cảnh khách đông chắn lối, có nơi người làm bắt đầu ngại khách.

Hạt muối mỗi vùng mỗi khác: nhìn và hỏi thế nào

Muối các vùng khác nhau ở kích cỡ hạt, độ trắng, độ ẩm và vị. Muối phơi nước ở Nam Trung Bộ thường hạt to, giòn, cầm lên thấy sắc cạnh. Muối Bạc Liêu phơi trên nền đất miền Tây, nhiều người nhận ra qua hạt to và màu không trắng tinh hẳn. Muối phơi cát phía Bắc hạt nhỏ, mịn hơn.

Tuy vậy, nhìn hạt không đủ để biết muối của vùng nào, vì cùng một vùng có thể làm ra nhiều cỡ hạt tuỳ ngày cào sớm hay muộn. Cách chắc hơn là hỏi người bán vài câu: muối này cào ở đồng nào, mùa nào, đã để bao lâu cho ráo nước đắng, có rửa lại hay sấy không.

Ở làng muối, người ta hay để muối vài tháng trong kho hoặc đánh đống phủ bạt cho nước đắng chảy bớt rồi mới bán cho làng nước mắm, làng dưa cà. Muối mới cào thường hơi đắng hậu. Nếu bạn mua muối về để muối dưa, làm mắm, hãy hỏi muối đã để bao lâu.

Một điều nhỏ hay bị bỏ qua: muối mua tại đồng là muối thô, chưa qua xử lý. Dùng nấu ăn hằng ngày thì nhiều nhà vẫn chọn muối đã sạch tạp chất; muối thô hợp để muối dưa, làm mắm, ướp cá, hoặc mang về làm quà cho người thích đồ của làng nghề.

Đồng muối làm gì khi hết mùa: chuyện nên biết trước khi đi

Nhiều người hình dung đồng muối trắng xoá quanh năm, đến nơi mới thấy ô ruộng ngập nước đục hoặc cỏ mọc. Hết mùa khô là hết muối. Ở Bạc Liêu cũ, nhiều ô muối mùa mưa chuyển sang giữ nước nuôi tôm, cá; ở Nam Trung Bộ, mùa mưa cuối năm đồng muối để trống, diêm dân đi biển, làm thuê hoặc sửa bờ ô, đắp lại nền cho mùa sau.

Khâu chuẩn bị đầu mùa cũng đáng xem nếu bạn quan tâm đến nghề hơn là cảnh đẹp. Trước khi có hạt muối đầu tiên, diêm dân phải dọn bùn, nện nền ô cho chặt, có nơi trải lại bạt, rồi dẫn nước biển qua các ô bay hơi nhiều ngày liền. Muối của lứa đầu thường không nhiều, người làng gọi là muối mở đồng.

Một năm của làng muối vì thế có ba nhịp: chuẩn bị đầu mùa, cào muối giữa mùa, nghỉ và sửa ô cuối mùa. Khách đi xem cảnh thường chỉ biết nhịp giữa. Nếu bạn muốn chụp được cả người làm lẫn đống muối trắng, hãy chọn những tuần giữa mùa khô, khi ô kết tinh đã ổn định và trời đã nắng liên tục ít nhất vài ngày.

Cũng nên biết rằng ở một số vùng, đồng muối đang co lại vì đất được chuyển sang nuôi trồng thuỷ sản, làm du lịch hoặc dự án khác. Ảnh đẹp trên mạng có thể đã cũ vài năm. Hỏi lại người địa phương bao giờ cũng rẻ hơn một chuyến đi trượt.

Lỗi hay gặp khi đi đồng muối và mua muối tận nơi

Những chuyến đi đồng muối hỏng thường vì mấy lý do giống nhau:

  • Đi theo ảnh cũ: đồng muối trong ảnh có thể đã chuyển sang nuôi tôm hoặc bỏ hoang. Hỏi lại tình hình mùa này trước khi đi.
  • Đến lúc trưa: đồng vắng tanh, người làm đã về nghỉ từ lâu, chỉ còn nắng và gió nóng.
  • Đi ngay sau mưa: ô muối trống, phải chờ nhiều ngày mới có lứa mới.
  • Giẫm vào ô kết tinh: làm hỏng muối của người ta, có nơi diêm dân phải bỏ cả ô.
  • Mua cả bao lớn mà không có xe: muối nặng, ngấm ẩm, chảy nước làm rỉ sàn xe. Mua vừa đủ, đựng trong thùng nhựa có nắp.
  • Mặc cả quá tay: muối tại đồng vốn đã rẻ so với công làm. Giá diêm dân nhận được thường thấp, vì người được nhiều là khâu gom và phân phối.

Với người đi xem, điều quý nhất ở đồng muối là được thấy nghề vận hành thật. Đi đúng mùa, đúng giờ, đi nhẹ, hỏi nhiều, mua một ít muối làm quà là đủ cho một buổi sáng ý nghĩa.

Câu hỏi thường gặp

Đồng muối nào ở miền Bắc còn làm muối phơi cát?

Vùng Bạch Long và Văn Lý, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, là những nơi hay được nhắc đến với kiểu phơi cát truyền thống. Diện tích đã thu hẹp nhiều, nên hỏi người địa phương làng nào còn làm đều trước khi đi.

Đi đồng muối Hòn Khói vào tháng nào là có muối?

Thường khoảng từ tháng 1 đến tháng 6 dương lịch, những tháng giữa mùa hay nhiều muối hơn. Năm có mưa trái mùa thì muối ít đi hoặc ngắt quãng, nên hỏi lại chỗ nghỉ gần đồng muối một tuần trước chuyến đi.

Mấy giờ diêm dân bắt đầu cào muối?

Ở Nam Trung Bộ, nhiều nơi bắt đầu từ lúc trời còn tối và xong trước khi nắng gắt. Giờ giấc tuỳ đồng và tuỳ ngày, bạn nên có mặt trước bình minh và hỏi người địa phương hôm trước.

Muối Bạc Liêu khác muối miền Trung ở điểm nào?

Muối Bạc Liêu phơi trên nền đất miền Tây trong mùa khô, hạt thường to và màu không trắng tinh. Muối Nam Trung Bộ phơi ở vùng nắng gió hơn, hạt to giòn. Vị và độ ẩm còn tuỳ từng đồng và thời gian để kho.

Có được tự tay cào muối khi ghé đồng muối không?

Một số nơi diêm dân vui vẻ cho khách thử cào vài lượt nếu được hỏi tử tế và không đúng lúc bận. Đừng tự cầm dụng cụ, đừng bước vào ô kết tinh khi chưa được chỉ chỗ đứng.

Mua muối tại đồng mang về dùng có an toàn không?

Muối tại đồng là muối thô, có thể lẫn tạp chất như cát, bụi. Hợp để muối dưa, làm mắm, ướp đồ; nấu ăn hằng ngày thì nhiều nhà chọn muối đã làm sạch. Nên đựng kín, để nơi khô.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138