Cua biển nổi tiếng của Cà Mau sống trong những vuông tôm quảng canh xen rừng đước ở vùng Năm Căn, Ngọc Hiển và dọc bờ biển phía tây bán đảo, nay đều thuộc tỉnh Cà Mau. Rừng ngập mặn cho cua chỗ trú và thức ăn tự nhiên, con nước rong ròng thay nước mỗi ngày, mật độ thưa nên con cua lớn chậm, chắc thịt; vì vậy cua vùng này được người buôn và người ăn tìm đến từ lâu.
Bài này đi theo góc vùng sản xuất: vì sao cua tập trung ở đó, cua được nuôi thế nào trong cùng vuông với tôm, cua gạch, cua thịt, cua lột khác nhau ra sao và mùa nào hay chắc, cách ghé một vuông cua, cùng những câu nên hỏi để không mua nhầm cua nơi khác dán tên Cà Mau. Cách buộc dây, tính phần dây và nước ngậm khi mua ở chợ đã có chỗ viết riêng, ở đây chỉ nhắc khi cần.
Rừng đước và con nước làm ra con cua
Cua biển là loài sống ở vùng nước lợ ven biển, đào hang trong bờ đất bùn dưới rễ đước, rễ mắm. Rừng ngập mặn phía nam và phía tây bán đảo Cà Mau là vạt rừng ngập mặn lớn còn giữ được ven biển miền Tây, nên cua tự nhiên vốn đã nhiều. Người nuôi chỉ cần quây vuông, giữ nước, thả thêm cua giống là có một vuông cua.
Thức ăn của cua trong vuông phần lớn là tự nhiên: ốc, cá con, xác động vật nhỏ theo nước vào. Mật độ thả thưa, cua có chỗ đào hang, có thời gian lớn. Người địa phương tin đó là lý do cua ở đây chắc thịt, gạch đặc hơn cua nuôi dày ở ao.
Con nước quyết định nhịp sống của vuông. Mỗi ngày triều lên xuống, nước mới qua cống vào vuông, mang thức ăn và giữ độ mặn ổn định. Những đợt nước rong đầu tháng và giữa tháng âm lịch là lúc người nuôi thay nước mạnh, thả giống, thu cua.
Vì cua và tôm ở chung vuông, một gia đình nuôi quảng canh ở vùng này thường có thu nhập từ cả hai, cộng thêm cá, sò tự nhiên. Đây là mô hình sống nhờ rừng mà người địa phương giữ đã nhiều đời, khác hẳn kiểu nuôi cua trong hộp, trong ô riêng ở các trại nuôi công nghiệp.
Cua gạch, cua thịt, cua lột: phân biệt cho đúng
Người bán ở vùng Cà Mau gọi cua theo giai đoạn và giới tính. Bảng dưới đây gom lại các tên hay nghe nhất:
| Tên gọi | Là cua gì | Nhìn ở đâu | Hợp món gì |
|---|---|---|---|
| Cua gạch | Cua cái đã có gạch trong mai | Yếm rộng tròn; ấn nhẹ góc mai thấy chắc, soi đèn thấy gạch đỏ | Hấp, rang me, cháo cua |
| Cua thịt | Thường là cua đực chắc thịt | Yếm hẹp nhọn; càng to, ấn yếm thấy cứng | Hấp, rang muối, lẩu |
| Cua y, cua ốp | Cua chưa chắc hoặc vừa lột chưa cứng vỏ | Ấn mai thấy lún, cầm nhẹ tay | Giá thấp, hợp nấu canh, lẩu |
| Cua lột | Cua vừa thay vỏ, vỏ mềm ăn được cả con | Vỏ mềm hoàn toàn, phải giữ lạnh ngay | Chiên giòn, rang me |
| Cua cốm, cua sữa | Cua cái nhỏ, gạch non | Con nhỏ, yếm tròn | Món địa phương, rang, chiên |
Tên gọi có thể khác chút ít giữa các chợ. Khi chưa chắc, hỏi thẳng người bán con này gạch hay thịt, đã chắc chưa; người bán ở vùng cua quen trả lời và thường lật yếm cho bạn xem.
Mùa cua: điều người địa phương hay nói
Cua có quanh năm. Vì nuôi quảng canh và thu tỉa theo con nước, chợ Cà Mau tháng nào cũng có cua. Cái khác giữa các tháng là tỉ lệ cua chắc, cua gạch và giá.
Cua chắc theo con nước. Người nuôi hay nói cua chắc vào những ngày nước kém, còn quanh các đợt nước rong cua hay lột vỏ, nhiều cua ốp hơn. Đây là kinh nghiệm dân gian, mỗi vùng nói hơi khác, nhưng đáng hỏi khi mua.
Mùa cua gạch. Nhiều người tìm cua gạch đặc vào nửa cuối năm âm lịch, khi cua cái vào mùa mang gạch. Thời điểm cụ thể lệch theo năm, theo thời tiết, nên hỏi vựa trước nếu muốn mua cua gạch số lượng.
Mùa khô và mùa mưa. Mùa khô nước mặn hơn, mùa mưa nước nhạt bớt; cua chịu được cả hai nhưng nhịp lột, nhịp lớn thay đổi. Đường vào vùng rừng mùa khô dễ đi hơn.
Dịp lễ Tết. Cuối năm âm lịch nhu cầu cao, giá lên và cua đẹp được gom về thành phố nhiều. Muốn mua tận gốc với giá mềm, đi ngoài dịp này.
Ghé một vuông cua: từ phố chợ ra rừng
Vuông cua thường nằm sâu trong rừng, đi bằng xuồng máy hoặc đường đất nhỏ. Một chuyến ghé hợp lý đi theo trình tự:
- Ở lại một phố chợ ven rừng, hỏi chủ chỗ nghỉ hoặc vựa cua quen giới thiệu một nhà nuôi sẵn lòng tiếp khách.
- Hẹn giờ theo con nước. Nước ròng thấy rõ hang cua dưới rễ đước, nước lớn thì xuồng dễ vào kênh nhỏ; người nuôi sẽ chọn giờ hợp với việc họ đang làm.
- Đi xuồng cùng người nuôi, mặc áo phao, ngồi giữa xuồng. Kênh hẹp, cành đước thấp, nhớ cúi đầu khi người lái nhắc.
- Xem người nuôi đặt lọp, kiểm tra cống, bắt cua bằng móc. Đừng tự thò tay vào hang, càng cua kẹp rất đau.
- Xem cách buộc cua bằng dây lác hoặc dây nilon ngay tại vuông, hỏi vì sao phải buộc.
- Muốn mua thì chọn ngay tại vuông, nhờ người nuôi lật yếm phân loại, ướp mát bằng khăn ẩm, giữ cua nằm ngửa hoặc theo cách người nuôi dặn.
Một buổi như vậy thường mất nửa ngày. Đi buổi sáng sớm cho mát, mang thuốc chống muỗi, nước uống và đồ ăn nhẹ, vì sâu trong rừng không có quán.
Một ngày ở vuông tôm cua: người nuôi làm gì
Nhiều vuông ở vùng rừng nuôi chung tôm và cua, có khi thêm cá, sò. Ngày của người nuôi bắt đầu từ sớm: đi một vòng bờ vuông xem có chỗ nào sạt, chỗ nào cua đào thủng bờ làm rò nước. Bờ vuông là thứ phải giữ hằng ngày, vì một lỗ rò nhỏ cũng làm thất thoát cả tôm lẫn cua.
Đến giờ nước, người nuôi mở cống lấy nước vào hoặc xổ nước ra. Lúc xổ, tôm theo dòng ra đáy đặt ở cống; cua thì ít theo nước, phải bắt bằng lọp đặt dọc bờ, bằng móc ở hang, hoặc tát cạn một góc vuông khi thu lớn. Cua bắt lên được buộc ngay để khỏi cắn nhau, gãy càng.
Ban ngày người nuôi kiểm tra cua giống mới thả, thay lọp, dọn rác theo nước vào. Có nhà cho cua ăn thêm cá vụn, ốc đập; có nhà để hoàn toàn tự nhiên. Chiều tối mang cua đến vựa trong ấp hoặc chờ ghe vựa ghé qua mua.
Ban đêm có người thức canh, nhất là những đêm nước rong. Đây là nghề sống trên bờ vuông, cả năm khó đi xa. Hiểu điều ấy, bạn sẽ thấy lời mời ở lại ăn cơm, uống trà của người nuôi là quý, và một buổi ghé thăm là một sự làm phiền nho nhỏ mà họ sẵn lòng nhận.
Sắp xếp theo mục đích chuyến đi
Bạn đi du lịch Cà Mau hai ngày. Một buổi ghé vuông cua ở vùng rừng, một buổi sáng ra chợ hoặc vựa xem cua, tôm về. Mua cua đã hấp mang theo nếu đường về dài.
Bạn muốn đặt cua gửi về thường xuyên. Ghé tận nơi một lần, chọn một người nuôi hoặc một vựa, mua thử vài lần với số ít, rồi mới đặt nhiều. Ghi lại loại cua đã nhận, cỡ, tình trạng khi tới nơi để lần sau góp ý cụ thể.
Bạn mở quán, cần nguồn cua ổn định. Vuông quảng canh thu tỉa nên lượng mỗi ngày không đều. Hỏi vựa đầu mối về khả năng gom đủ cỡ, chấp nhận giá theo mùa và có phương án dự phòng cho dịp cao điểm cuối năm.
Bạn chỉ ghé chợ Cà Mau một buổi. Đi thật sớm, khi ghe và xe từ các vựa vừa đổ hàng. Đi một vòng xem trước, đừng mua ở sạp đầu tiên. Hỏi từng sạp cua của vùng nào, so ba bốn sạp rồi mới chọn. Người bán quen thường phân loại sẵn gạch, thịt, y trong từng thau, nhìn là hiểu cách họ định giá.
Hỏi gì để biết cua đúng vùng Cà Mau
Cua chở từ nơi khác về rồi bán dưới tên Cà Mau không hiếm, ngay cả ở chợ trong tỉnh. Những câu dưới đây giúp bạn biết mình đang mua gì:
- Cua của vuông nào, ở kênh nào? Người nuôi và vựa đầu mối trả lời được ngay.
- Cua bắt hôm nào? Cua mới bắt còn khoẻ, chân càng cử động mạnh.
- Cua nuôi quảng canh trong vuông hay nuôi hộp? Hai kiểu nuôi khác giá và khác độ chắc.
- Con này gạch hay thịt, chắc chưa? Nhờ người bán lật yếm cho xem.
- Dây buộc nặng bao nhiêu, có ngâm nước không? Hỏi trước khi cân, không phải để bắt bẻ mà để hai bên rõ ràng.
- Nếu gửi đi xa, cua chết dọc đường thì xử lý thế nào? Thoả thuận trước khi chốt.
Giá cua chia tầng khá rõ: cua gạch đặc và cua thịt to đắt nhất, cua chắc cỡ vừa ở giữa, cua y, cua ốp rẻ hơn hẳn. Mua tại vuông thường mềm hơn chợ thành phố vì bớt khâu gom và chở, nhưng cua đã phân loại kỹ thì giá vẫn theo loại.
Lỗi hay gặp khi mua cua tận gốc
Mấy chuyện dưới đây làm nhiều người đi tận Cà Mau mà vẫn mang về túi cua không như ý:
| Lỗi | Chuyện xảy ra | Cách tránh |
|---|---|---|
| Chọn cua theo cỡ to | Mua phải cua ốp, mai to mà rỗng thịt | Ấn mai, ấn yếm, hỏi đã chắc chưa |
| Mua cua dịp cận Tết | Giá cao, cua đẹp đã được gom đi | Đi ngoài cao điểm hoặc đặt trước nhiều tuần |
| Chở cua trong túi nilon kín | Cua ngộp, chết dọc đường | Dùng thùng xốp có lỗ thoáng, khăn ẩm, tránh ánh nắng |
| Ngâm cua vào nước ngọt cho tươi | Cua yếu nhanh, có khi chết | Chỉ giữ ẩm, không ngâm |
| Không hỏi vuông, chỉ nghe chữ Cà Mau | Mua cua nơi khác chuyển về | Hỏi tên vuông, kênh, ngày bắt |
| Mua cua lột mà không có đá lạnh | Cua lột hỏng rất nhanh | Mua cua lột khi có thùng lạnh hoặc mua ăn tại chỗ |
Nếu nhà ở xa và chỉ muốn đặt cua gửi về, hãy giữ liên lạc của người nuôi hoặc vựa bạn đã tận mắt ghé. Lần sau đặt lại đúng chỗ ấy, bạn sẽ yên tâm hơn mọi lời quảng cáo.
Câu hỏi thường gặp
Cua Cà Mau nuôi ở vùng nào?
Cua nổi tiếng nhất sống trong vuông tôm quảng canh xen rừng đước ở vùng Năm Căn, Ngọc Hiển và ven biển phía tây bán đảo, nay đều thuộc tỉnh Cà Mau. Cua sống thưa, ăn thức ăn tự nhiên, lớn theo con nước.
Mùa nào mua được cua gạch Cà Mau ngon?
Nhiều người tìm cua gạch vào nửa cuối năm âm lịch, khi cua cái vào mùa mang gạch. Thời điểm lệch theo từng năm, nên hỏi trước vựa hoặc người nuôi nếu muốn mua số lượng.
Làm sao phân biệt cua gạch và cua thịt?
Lật yếm: cua gạch là cua cái, yếm rộng và tròn; cua thịt thường là cua đực, yếm hẹp và nhọn. Ấn nhẹ góc mai và yếm, cua chắc sẽ cứng, cua ốp sẽ lún.
Vì sao cua Cà Mau được nhiều người tìm mua?
Vì cua sống trong rừng ngập mặn, mật độ thưa, ăn thức ăn tự nhiên, lớn chậm nên chắc thịt và gạch đặc. Đây là nhận xét của người ăn và người buôn, mỗi vuông mỗi mẻ vẫn có khác.
Có đặt cua từ vuông gửi về thành phố được không?
Nhiều người nuôi và vựa nhận gửi cua sống bằng xe khách hoặc xe hàng, đóng trong thùng xốp có lỗ thoáng. Hãy thoả thuận trước loại cua, cách cân dây và cách xử lý nếu cua chết khi nhận.
Ghé vuông cua có cần đi cùng người địa phương không?
Nên đi cùng, vì vuông nằm sâu trong rừng, đường kênh rạch dễ lạc và vuông là tài sản riêng của người nuôi. Đi qua người giới thiệu, bạn được tiếp chu đáo và hiểu nghề nhiều hơn.