Đông Nam Bộ là vùng gốm lớn của miền Nam, với hai trung tâm quen gọi là Biên Hoà (nay thuộc tỉnh Đồng Nai) và Lái Thiêu cùng vùng Thủ Dầu Một (nay thuộc TP Hồ Chí Minh, Bình Dương cũ). Biên Hoà nổi tiếng gốm mỹ nghệ men xanh đồng, khắc chìm, tô men nhiều màu; Lái Thiêu nổi tiếng gốm gia dụng vẽ men màu như chiếc chén con gà quen thuộc trong bếp nhà Nam Bộ.
Hôm nay phần lớn lò đã rời khỏi khu dân cư, chuyển sang làm gốm sân vườn, chậu lớn và hàng theo đơn. Vùng gốm này vì vậy không còn là làng nghề để dạo chơi như Bát Tràng, mà là vùng sản xuất. Bài dưới đây giải thích vì sao gốm tụ về đây, hai dòng gốm khác nhau ra sao, nay xưởng ở đâu, và cách đặt chậu, gốm sân vườn tận xưởng.
Đất xám, sông Đồng Nai, sông Sài Gòn và người thợ từ xa đến
Miền Đông Nam Bộ là vùng đồi thấp chuyển xuống đồng bằng. Dưới lớp đất xám bạc màu có những vỉa đất sét trắng và cao lanh, đủ tốt để làm gốm men. Rừng miền Đông ngày trước cho củi dồi dào. Hai con sông lớn là Đồng Nai và Sài Gòn chảy qua, nối các lò với bến chợ của cả vùng và với thương cảng phía nam. Đất, củi, đường thuỷ, cả ba thứ cùng có mặt, giống hệt những gì đã nuôi các làng gốm phía bắc.
Người làm gốm phần lớn đến từ nơi khác. Nhiều nhóm thợ người Hoa từ các vùng gốm ven biển phía nam Trung Hoa sang lập lò ở Lái Thiêu, Thủ Dầu Một, Biên Hoà từ khoảng hai ba thế kỷ trước, mang theo kỹ thuật lò dài và lối vẽ men màu. Người Việt học nghề, làm thợ, rồi mở lò. Dòng gốm Nam Bộ vì thế mang dấu hai lối: dáng và men có hơi hướng gốm phía nam Trung Hoa, đề tài và cách dùng thì rất Nam Bộ.
Thị trường cũng khác phía bắc. Miền Nam khai khẩn muộn, dân cư đông dần, chợ búa sầm uất, cần nhiều đồ gia dụng rẻ, bền: chén, tô, dĩa, lu, khạp, chậu. Gốm Lái Thiêu đáp đúng nhu cầu đó. Gốm Biên Hoà thì đi đường khác, làm đồ mỹ nghệ, đồ trang trí, đồ xuất ngoại.
Gốm Biên Hoà và gốm Lái Thiêu: hai dòng một vùng
Hai dòng gốm ở gần nhau nhưng phục vụ hai nhu cầu khác nhau. Bảng so ở đặc điểm chung của mỗi dòng; từng xưởng có thể khác.
| Điểm so | Gốm Biên Hoà | Gốm Lái Thiêu, Thủ Dầu Một |
|---|---|---|
| Hướng chính | Gốm mỹ nghệ, trang trí | Gốm gia dụng, đồ bếp, lu khạp |
| Men nổi bật | Xanh đồng, đen, trắng ngà, phối nhiều màu | Men trắng vẽ màu, men lam, men màu tươi |
| Kỹ thuật trang trí | Khắc chìm đường viền rồi tô men từng mảng, đắp nổi | Vẽ bút lông trên nền men, in khuôn hoa văn |
| Đề tài | Hoa lá, cảnh sinh hoạt, con vật, hoạ tiết hình học | Con gà, hoa mai, cá, chữ phúc lộc, cây lá |
| Món quen | Bình lớn, đôn, tượng, chậu men màu | Chén con gà, tô, dĩa, khạp, chậu kiểng |
| Hôm nay | Nhiều xưởng làm chậu men, gốm sân vườn xuất khẩu | Nhiều xưởng làm chậu, gốm sân vườn, đồ theo đơn |
Dòng men xanh đồng của Biên Hoà gắn với một lớp dạy nghề mỹ nghệ mở ở đây từ đầu thế kỷ hai mươi, kết hợp kỹ thuật men phương Tây với đề tài bản địa. Nhờ đó gốm Biên Hoà có lối khắc nét, tô men mà các làng phía bắc không có. Còn chiếc chén vẽ con gà trống thì đã thành biểu tượng của gốm Lái Thiêu trong ký ức nhiều gia đình miền Nam.
Vì sao xưởng rời khỏi khu dân cư
Nếu bạn tìm một "làng gốm" ở Biên Hoà hay Lái Thiêu theo hình dung phía bắc, có thể sẽ hụt hẫng. Hai vùng này đô thị hoá rất nhanh trong vài chục năm, nhà phố, khu công nghiệp mọc kín những khu đất từng có lò. Khói lò củi, lò than, bụi đất trở thành chuyện gây tranh cãi với người dân mới đến ở. Nhiều lò phải ngưng, hoặc dời ra các vùng xa trung tâm, cụm sản xuất tập trung.
Mặt hàng cũng đổi. Chén bát gia dụng bị đồ sứ công nghiệp và hàng nhập cạnh tranh mạnh, trong khi chậu lớn, gốm sân vườn, gốm trang trí theo đơn đặt từ nước ngoài lại có thị trường. Nhiều xưởng chuyển hẳn sang làm chậu men màu, chậu đất nung, đôn, thống, bình cao, đóng công-te-nơ đi xa.
Hệ quả cho người muốn đến xem: phần lớn xưởng không mở cửa đón khách lẻ, không có khu nặn thử. Bạn cần hẹn trước, nói rõ mục đích. Bù lại, nếu được vào, bạn sẽ thấy quy mô sản xuất mà các làng du lịch không có: sân phơi hàng nghìn chiếc chậu, lò dài, dây chuyền tráng men, khu đóng gói. Một số bảo tàng, nhà trưng bày ở hai vùng vẫn giữ hiện vật gốm cũ cho người muốn tìm hiểu lịch sử.
Đi xem xưởng gốm ở Đông Nam Bộ: danh sách chuẩn bị
Vì đây là vùng sản xuất, chuẩn bị của bạn khác hẳn khi đi một làng du lịch. Rà danh sách này trước khi lên đường:
- Hẹn trước với xưởng, nói rõ bạn đi xem để tìm hiểu hay đi xem để đặt hàng; xưởng sẽ sắp người tiếp phù hợp.
- Đi ngày thường, giờ hành chính; cuối tuần nhiều xưởng chỉ làm nửa ngày hoặc nghỉ.
- Mang giày kín, quần dài; sân xưởng có đất, men, mảnh vỡ và xe nâng qua lại.
- Đeo khẩu trang nếu vào khu pha men, mài, gọt; bụi đất mịn bay nhiều.
- Hỏi phép trước khi chụp ảnh, nhất là mẫu hàng đang làm theo đơn của khách khác, xưởng có thể không cho.
- Chuẩn bị danh sách món muốn hỏi giá: kích thước, màu men, số lượng, để buổi làm việc ngắn và rõ.
- Tính đường đi bằng ô tô; nhiều cụm xưởng nằm xa trung tâm, đường có xe tải lớn.
Nếu bạn chỉ muốn ngắm gốm cũ chứ không đặt hàng, hãy chọn các nhà trưng bày, bảo tàng trong vùng thay vì xưởng, vừa không làm phiền ai vừa thấy được nhiều dòng gốm qua các thời.
Đặt chậu, gốm sân vườn tận xưởng: các bước
Đây là việc nhiều người tìm đến vùng gốm này nhất, từ chủ quán cà phê, nhà vườn kiểng tới người làm cảnh quan. Trình tự dưới đây giúp đơn hàng ít trục trặc:
- Xác định nhu cầu. Số lượng, kích cỡ, đặt trong nhà hay ngoài trời, trồng cây gì. Cây lớn rễ khoẻ cần chậu thành dày, lỗ thoát nước to.
- Xem mẫu có sẵn. Xưởng thường có kho mẫu, chọn từ đó rẻ và nhanh hơn làm khuôn mới.
- Chốt men và màu. Xin xem miếng men mẫu thật, không chọn màu qua ảnh điện thoại. Men màu ra lò mỗi mẻ lệch nhẹ.
- Hỏi tầng hàng. Loại một không lỗi; loại hai có lỗi men nhỏ, vết kê, thích hợp chậu đặt góc khuất. Giá hai tầng chênh rõ.
- Thoả thuận đóng gói và giao. Chậu lớn chèn rơm, bọc màng, đóng kiện gỗ hay xếp lồng nhau; ai thuê xe, ai bốc xếp.
- Đặt cọc và hẹn ngày. Ghi rõ mức cọc, ngày giao, cách xử lý nếu hàng lỗi vượt tỉ lệ thoả thuận.
- Kiểm khi nhận. Đếm số lượng, gõ thử, soi chân và miệng, chụp ảnh những món vỡ trước khi ký nhận.
Giá tại xưởng thấp hơn cửa hàng chậu trong thành phố vì bạn bỏ qua khâu trung gian và mặt bằng, nhưng bù lại phải mua số lượng, tự lo chở. Đặt vài chiếc lẻ thì nhiều khi mua ở cửa hàng lại tiện và không đắt hơn bao nhiêu sau khi cộng tiền xe.
Lỗi hay gặp với gốm sân vườn đặt từ xưởng
Chọn màu men qua ảnh. Màn hình mỗi máy hiển thị mỗi khác, men ngoài nắng lại khác trong xưởng. Nhận hàng thấy lệch thì khó đổi, vì men ra lò không phải lỗi.
Quên lỗ thoát nước. Chậu trang trí có thể không khoan lỗ. Trồng cây vào là úng rễ sau một mùa mưa. Hỏi rõ trước khi đặt, xưởng khoan lúc còn mộc dễ và sạch hơn khoan sau.
Đặt chậu men cho chỗ nắng gắt quanh năm. Một số men màu đậm hút nhiệt, đất trong chậu nóng, cây yếu. Chỗ nắng nhiều nên cân nhắc chậu đất nung hoặc men sáng màu, hoặc đặt chậu men lồng bên ngoài một chậu nhựa trồng cây.
Không tính khối lượng. Chậu lớn khi đổ đất, tưới nước nặng gấp mấy lần lúc rỗng. Đặt trên ban công, sân thượng phải hỏi kết cấu chịu lực trước.
Không giữ lại vài chiếc dự phòng. Một chiếc vỡ trong dãy chậu đều nhau thì đặt lại một chiếc lẻ rất khó trùng màu. Lấy dư một hai chiếc ngay từ đầu, cất ở chỗ khuất.
Áp vào trường hợp của bạn
Bạn mở quán cà phê sân vườn. Cần vài chục chậu đồng bộ và vài món điểm nhấn. Chọn một mẫu chậu chính có sẵn trong kho xưởng, lấy dư vài chiếc, còn món điểm nhấn như bình cao, đôn men xanh đồng thì chọn tận tay từng chiếc. Hẹn giao trước ngày khai trương ít nhất hai tuần để còn thay chiếc lỗi.
Bạn sửa sân nhà phố. Số lượng ít, không đáng đi xa đặt xưởng. Cầm kích thước chỗ đặt và loại cây, đi các cửa hàng chậu trong thành phố trước; chỉ khi muốn màu men riêng hoặc cỡ lớn khác thường mới tìm xưởng.
Bạn trồng kiểng, bonsai. Chậu kiểng cần đáy phẳng, lỗ thoát nước đủ, thành chắc và men không quá bóng làm lấn dáng cây. Vùng Lái Thiêu và Biên Hoà có xưởng quen làm chậu kiểng; mang ảnh cây và kích thước gốc khi đến.
Bạn làm cảnh quan cho công trình. Làm việc với xưởng như một nhà cung cấp: hợp đồng, mẫu duyệt, tiến độ, biên bản giao nhận, tỉ lệ hàng lỗi chấp nhận. Hỏi luôn khả năng làm lại mẫu sau một hai năm để thay thế khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Lái Thiêu nay thuộc tỉnh nào?
Vùng Lái Thiêu trước thuộc tỉnh Bình Dương, sau sắp xếp năm 2025 nay thuộc TP Hồ Chí Minh. Người ta vẫn quen gọi gốm Lái Thiêu, gốm Bình Dương theo tên cũ để chỉ dòng gốm của cả vùng.
Gốm Biên Hoà có còn làm men xanh đồng không?
Còn, một số xưởng vẫn làm đồ men xanh đồng và lối khắc chìm tô men đặc trưng, nhưng phần lớn sản lượng hiện nay là chậu men, gốm sân vườn. Muốn xem đồ mỹ nghệ theo lối cũ, bạn nên hỏi trước xưởng nào còn làm.
Chén con gà Lái Thiêu hiện nay có còn sản xuất không?
Có xưởng vẫn làm lại kiểu chén vẽ con gà để phục vụ người hoài niệm và quán ăn theo phong cách xưa. Đồ làm mới khác đồ cũ ở xương, men và nét vẽ, nên đừng nhầm khi gặp người rao bán đồ xưa.
Có thể đến xưởng gốm ở Bình Dương cũ, Đồng Nai để tham quan không?
Được nếu hẹn trước, nhưng nhiều xưởng là cơ sở sản xuất, không có khu đón khách. Bạn nên nói rõ mục đích, đi giờ hành chính ngày thường, mang giày kín và tuân theo hướng dẫn an toàn của xưởng.
Mua chậu gốm tận xưởng có rẻ hơn ngoài cửa hàng nhiều không?
Rẻ hơn khi mua số lượng vì bỏ qua trung gian, nhưng xưởng thường không bán lẻ một hai chiếc, và bạn phải tự lo xe chở. Tính cả tiền xe, mua lẻ vài chiếc ở cửa hàng có khi không chênh bao nhiêu.