Ngoài những làng gốm còn đỏ lửa như Bát Tràng hay Phù Lãng, Việt Nam có nhiều làng gốm cổ từng nổi tiếng rồi thu hẹp hoặc ngưng hẳn: Thổ Hà bên sông Cầu, Hương Canh dưới chân vùng đồi trung du, Phước Tích bên sông Ô Lâu, Kim Lan sát vách Bát Tràng. Đến những làng này, bạn ít thấy lò đốt, nhưng thấy được dấu nghề in vào tường, vào ngõ, vào nếp nhà.
Bài này dành cho người thích hiểu gốc gác hơn là đi mua sắm: vì sao một làng gốm tắt lửa, mỗi làng nay thuộc tỉnh nào, còn gì để xem, nên đi lúc nào và đi thế nào để không về tay trắng.
Vì sao một làng gốm tắt lửa
Làng gốm sống nhờ ba thứ: đất, chất đốt và người mua. Chỉ cần một trong ba thứ đổi hướng là nghề lung lay. Có làng hết nguồn đất gần, phải mua đất xa, giá thành đội lên. Có làng mất rừng củi, đổi sang than thì không đủ vốn. Có làng sống bằng chum vại, tiểu sành, nồi đất, rồi một ngày nhà nông dùng thùng nhựa, nồi nhôm, bể xây, người mua biến mất.
Đường sông cũng quan trọng. Khi hàng hoá chuyển dần sang đường bộ, những làng nằm sâu trong đê, xa đường lớn mất lợi thế bến thuyền. Trong khi đó, các làng gần thành phố, biết đổi sang đồ trang trí, đồ quà tặng, du lịch trải nghiệm thì lớn lên.
Cuối cùng là con người. Nghề gốm nặng nhọc, nóng, bụi, thu nhập bấp bênh. Khi có việc khác nhẹ hơn, lớp trẻ rời đi, người già giữ nghề đến khi không còn sức. Ở nhiều làng, nghề không mất trong một ngày mà mòn dần qua một thế hệ, đến lúc lò cuối cùng tắt thì người làng đã sống bằng nghề khác từ lâu. Hiểu điều này, bạn sẽ không ngạc nhiên khi đến một "làng gốm" mà gặp xưởng bánh, ruộng lúa hay xưởng mộc.
Ngược lại, có làng tưởng đã tắt lại nhen lửa nhờ vài người trẻ quay về, mở xưởng nhỏ làm gốm mỹ thuật, dạy nặn cho khách. Những xưởng như vậy thường không có biển lớn, phải hỏi người làng mới tìm ra.
Bốn làng gốm cổ: nay thuộc đâu, nghề còn thế nào
Bảng tóm tắt để bạn chọn làng hợp với mình. Tình trạng nghề ở mỗi làng thay đổi theo năm, nên hỏi lại trước khi đi.
| Làng | Nay thuộc | Xưa làm gì | Hôm nay |
|---|---|---|---|
| Thổ Hà | Bắc Ninh (Bắc Giang cũ) | Sành nâu: chum, vại, tiểu, đồ gia dụng | Nghề gốm gần như ngưng; nhiều nhà làm bánh đa nem, bánh tráng; làng cổ, đình, ngõ gạch |
| Hương Canh | Phú Thọ (Vĩnh Phúc cũ) | Sành nâu nung già, chum, vại, chậu, ống điếu | Vài lò giữ nghề, nhiều nhà chuyển nghề khác |
| Phước Tích | Huế | Gốm đất nung: nồi, bình vôi, lu, đồ dùng bếp | Có lò phục dựng cho khách xem; làng nổi tiếng nhà rường cổ |
| Kim Lan | Hà Nội | Gốm men cổ ven sông Hồng | Ít sản xuất, có nơi trưng bày mảnh gốm cổ đào được ven bãi |
Áp vào lịch của bạn: Thổ Hà và Hương Canh hợp ghép với Phù Lãng hoặc Bát Tràng trong một chuyến hai ngày phía bắc; Kim Lan đi cùng Bát Tràng trong một buổi; Phước Tích hợp ghép với chuyến đi Huế, dành nửa ngày.
Thổ Hà và Hương Canh: hai làng sành nâu phía bắc
Thổ Hà nằm trên một khúc quanh sông Cầu, ba mặt giáp nước. Làng xưa làm sành nâu, đồ to và nặng: chum, vại, tiểu, chĩnh. Đất sét lấy ở vùng đồi lân cận, nung lửa già cho đồ cứng như đá, gõ kêu đanh. Vị trí ven sông giúp hàng xuôi ngược khắp vùng. Khi nhu cầu đồ sành giảm, nghề gốm ở đây gần như dừng, làng chuyển sang làm bánh đa nem, bánh tráng, phơi kín các sân. Điều đáng xem ở Thổ Hà hôm nay là ngôi đình cổ chạm khắc gỗ đẹp, những ngõ xóm và bức tường xây bằng gạch nung, mảnh sành cũ, như một kho lưu trữ nghề ngay giữa làng.
Hương Canh ở vùng giáp ranh trung du và đồng bằng, có đồi đất sét đỏ ngay sát làng. Sành Hương Canh nổi tiếng nung rất già, thành dày, gần như không thấm nước, nên chum vại ở đây được ưa dùng để chứa nước mưa, muối dưa, ngâm rượu. Nay chỉ còn ít lò, làm chum, chậu cây, đồ trang trí theo đơn. Đến Hương Canh, bạn có thể hỏi xem một lò còn đốt và những bãi chum xếp phơi.
Ở cả hai làng, đừng đi với kỳ vọng gặp xưởng đón khách, khu nặn thử hay cửa hàng lưu niệm. Hãy đi như đi một làng cổ: chậm, hỏi chuyện người già, xin xem góc sân, bức tường. Đó mới là phần quý nhất.
Phước Tích và Kim Lan: hai làng gốm ven sông, hai số phận
Phước Tích là làng cổ bên sông Ô Lâu ở phía bắc Huế, giữ được nhiều nhà rường gỗ trong vườn cây rộng. Làng xưa làm gốm đất nung: nồi, bình vôi, lu, đồ dùng trong bếp, tương truyền có thời làm đồ dâng lên kinh đô. Đất sét lấy ven sông, hàng chở bằng thuyền theo sông Ô Lâu ra phá Tam Giang rồi đi các chợ. Nghề gần như mai một trong thế kỷ trước, sau này có một số lò được phục dựng để khách đến xem nặn và nung. Đi Phước Tích, bạn có một buổi thong thả trong làng cổ ven sông, xem lò phục dựng, rồi ghé các nhà rường mở cửa đón khách.
Kim Lan thì nằm ngay cạnh Bát Tràng bên sông Hồng. Bãi ven sông ở đây từng lộ ra rất nhiều mảnh gốm cổ, cho thấy nghề gốm có mặt ở vùng này từ rất sớm. Nay làng ít làm gốm, nhưng có nơi trưng bày các mảnh gốm đào được, giúp bạn hiểu lớp lịch sử nằm dưới chân hai làng.
Hai làng cho thấy hai cách giữ nghề khác nhau: Phước Tích giữ bằng phục dựng và du lịch làng cổ, Kim Lan giữ bằng ký ức và hiện vật. Cả hai đều đáng một lần ghé nếu bạn đã đi Huế hoặc đã đến Bát Tràng.
Đi một làng gốm đã thu hẹp: nên xem gì để không về tay trắng
Khi không có lò đỏ lửa để xem, bạn phải tự tìm dấu nghề. Danh sách này giúp mắt bạn biết nhìn vào đâu:
- Tường và ngõ. Nhiều làng gốm cũ xây tường, kè ao, lát ngõ bằng gạch nung, mảnh sành, chum vỡ. Đi chậm và nhìn kỹ chân tường.
- Bến sông. Tìm chỗ bến cũ, nơi thuyền chở hàng từng cập. Hỏi người già bến ở đâu, ngày xưa thuyền đi những chợ nào.
- Đình làng. Đình thường có đồ gốm cổ, câu đối, bia nhắc tới nghề. Xin phép trước khi vào và giữ trang nghiêm.
- Nhà còn giữ đồ cũ. Nhiều nhà còn chum, vại, bình của cha ông. Hỏi xem, không hỏi mua nếu chủ nhà không có ý bán.
- Lò bỏ hoang. Một số làng còn nền lò, vòm lò cũ. Đứng ngoài xem, không trèo vào vì gạch cũ dễ sụt.
- Người còn nhớ nghề. Một buổi trò chuyện với người già từng làm gốm đáng giá hơn mọi tấm biển. Mang theo chút quà nhỏ, hỏi chuyện nghề trước rồi mới hỏi chuyện khác.
Ghi chép hoặc ghi âm (khi được đồng ý) những gì nghe được. Câu chuyện của một làng gốm đã tắt lửa thường chỉ còn trong trí nhớ vài người, và mỗi năm lại ít đi.
Mùa nào đi và ghép chuyến thế nào
Làng cổ không có mùa thu hoạch, nhưng thời tiết quyết định bạn đi bộ trong làng có dễ chịu không, và có gặp được người làm nghề không. Khoảng tháng dưới đây là dương lịch, từng năm lệch theo thời tiết.
| Làng | Thời gian dễ chịu | Nên tránh | Ghép với |
|---|---|---|---|
| Thổ Hà | Tháng 10 đến tháng 12, tháng 3 đến tháng 4 | Nồm ẩm cuối xuân, đường làng trơn | Phù Lãng, các làng nghề vùng Kinh Bắc |
| Hương Canh | Tháng 10 đến tháng 12 | Giữa hè nắng nóng, lò ít đốt | Các vùng đồi trung du Phú Thọ |
| Phước Tích | Tháng 2 đến tháng 8 | Tháng 9 đến tháng 11 mùa mưa lũ miền Trung | Chuyến đi Huế, phá Tam Giang |
| Kim Lan | Quanh năm, trừ ngày mưa to | Sát Tết khi đường vào Bát Tràng kẹt | Bát Tràng trong cùng một buổi |
Thổ Hà vào khoảng tháng Giêng âm lịch thường có hội làng; Phước Tích có những năm tổ chức lễ hội gắn với nghề gốm. Lịch hội đổi theo năm, nếu muốn đi đúng dịp, hãy hỏi người địa phương hoặc theo dõi thông báo của xã. Ngày hội đông vui nhưng khó trò chuyện với người già về nghề, nên nếu mục đích là tìm hiểu, ngày thường sẽ hợp hơn.
Lỗi hay gặp khi đi làng gốm cổ
Đi theo tấm ảnh cũ trên mạng. Ảnh lò đỏ lửa có khi chụp từ nhiều năm trước. Đến nơi thấy làng đã đổi nghề thì hụt hẫng. Gọi hỏi người địa phương hoặc đọc tin gần đây trước khi đi.
Mua đồ "cổ" ngay tại làng. Thấy làng gốm cổ là có người rao bán đồ cổ, mảnh gốm đào được. Đa phần không rõ nguồn gốc, có món là đồ làm cũ. Nếu muốn mua, hãy chỉ mua đồ làm mới của lò phục dựng.
Nhặt mảnh gốm ở bãi sông, nền lò. Mảnh gốm ở khu di tích có thể là hiện vật cần giữ. Chụp ảnh, ghi lại vị trí nếu thấy thú vị, nhưng đừng mang đi.
Ghép quá nhiều điểm. Làng cổ cần đi chậm. Một buổi một làng là vừa; nhồi ba bốn làng thì chỉ kịp chụp vội cổng làng.
Đi giữa mùa mưa bão. Làng ven sông như Phước Tích, Thổ Hà dễ ngập lối đi khi nước lên. Ngoài chuyện an toàn, những ngày ấy người làng còn lo chống nước, không ai rảnh tiếp chuyện. Chọn tháng khô theo bảng phía trên và hỏi lại thời tiết một hôm trước khi đi.
Coi làng là phim trường. Người làng vẫn sống, phơi bánh, làm vườn. Không xông vào sân, không bắt người già tạo dáng, hỏi phép trước khi chụp.
Câu hỏi thường gặp
Thổ Hà còn làm gốm không?
Nghề gốm ở Thổ Hà gần như đã ngưng, phần lớn nhà trong làng chuyển sang làm bánh đa nem, bánh tráng và các nghề khác. Dấu nghề gốm còn thấy ở tường, ngõ xây bằng gạch nung, mảnh sành và trong ký ức người già.
Gốm Hương Canh khác gốm Bát Tràng thế nào?
Gốm Hương Canh là sành nâu nung rất già, thành dày, chủ yếu làm chum vại, đồ chứa; gốm Bát Tràng chủ yếu là gốm men, nhiều dòng men, đồ gia dụng và trang trí. Hai làng phục vụ hai nhu cầu khác nhau.
Đi Phước Tích từ trung tâm Huế mất bao lâu?
Phước Tích ở phía bắc Huế, đi ô tô hoặc xe máy chừng hơn một giờ tuỳ đường. Nên dành nửa ngày để đi dạo làng, xem lò phục dựng và các nhà rường cổ, tránh những ngày mưa lớn mùa lũ.
Có nên mua mảnh gốm cổ ở các làng gốm cũ không?
Không nên, vì đa phần không rõ nguồn gốc, có thể là hiện vật cần bảo vệ hoặc đồ làm giả cũ. Nếu muốn mang về một món làm kỷ niệm, hãy mua đồ làm mới của lò phục dựng hoặc xưởng còn hoạt động.
Làng gốm cổ nào hợp đi cùng trẻ em?
Phước Tích hợp hơn cả vì có lò phục dựng, không gian làng rộng, thoáng. Kim Lan có thể ghép với Bát Tràng, nơi có khu cho trẻ nặn gốm. Thổ Hà và Hương Canh hợp người lớn thích tìm hiểu lịch sử hơn.