ThuPhu.comThủ Phủ
Làng gốm, sứ

Làng gốm Việt Nam: bản đồ các thủ phủ gốm ba miền và dòng gốm từng nơi

Làng gốm Việt Nam nằm ở đâu, vì sao mọc ven sông và gần mỏ đất, mỗi vùng làm dòng gốm gì, nên chọn làng nào cho chuyến đi và mùa nào ghé là hợp.

Elderly Vietnamese potter seen from behind carrying two bamboo baskets of unglazed jars along a riverbank path beside a brick kiln, wide shot, soft morning haze, earthy brown tones

Làng gốm Việt Nam tập trung thành mấy cụm rõ rệt: châu thổ sông Hồng và trung du phía bắc với gốm men (Bát Tràng, Chu Đậu, Phù Lãng), dải miền Trung với gốm đất nung và gốm Chăm nặn tay (Thanh Hà, Bàu Trúc, Phước Tích), và Đông Nam Bộ cùng đồng bằng sông Cửu Long với gốm gia dụng, gốm mỹ nghệ và lò gạch gốm đỏ (Biên Hoà, Lái Thiêu, Mang Thít). Mỗi cụm làm ra một kiểu gốm khác hẳn, vì đất, củi, sông và người mua quanh đó khác nhau.

Bài này vẽ lại tấm bản đồ ấy theo lối người đi làng: vùng nào ở đâu, nay thuộc tỉnh nào sau sắp xếp năm 2025, mỗi nơi làm dòng gốm gì, đến đó xem được gì, và nên chọn làng nào nếu bạn chỉ có một ngày hay một cuối tuần. Các bài riêng về từng làng trong chuyên mục sẽ đi sâu hơn; ở đây là cái khung để bạn định hướng trước.

Vì sao làng gốm mọc ven sông và gần mỏ đất

Một làng gốm sống được cần ba thứ cùng lúc: đất làm được xương gốm, chất đốt cho lò, và đường chở hàng đi bán. Ngày xưa đường chở rẻ nhất là đường sông, nên gần như mọi làng gốm cũ đều nằm sát một con sông lớn hoặc một nhánh sông có thuyền ghé. Bát Tràng bên sông Hồng, Phù Lãng bên sông Cầu, Thanh Hà bên sông Thu Bồn, Phước Tích bên sông Ô Lâu, các lò Biên Hoà bên sông Đồng Nai, Mang Thít bên sông Cổ Chiên. Thuyền chở đất về, chở củi về, rồi chở chum, bát, gạch đi khắp nơi.

Đất quyết định dòng gốm. Đất sét trắng mịn, nhiều cao lanh thì làm được đồ men mỏng, gõ kêu thanh; đất sét đỏ nhiều sắt thì hợp đồ đất nung, sành nâu, men da lươn; đất phù sa dẻo ở miền Tây thì đóng gạch, nặn chậu rất tốt nhưng khó làm đồ men trắng. Củi cũng vậy: vùng có rừng thông, rừng tạp gần đó thì nuôi được lò củi lớn, vùng đồng bằng thì đốt trấu, rơm, rồi về sau chuyển sang than và gas.

Thứ ba là người mua. Làng gần kinh thành, gần phố cảng thì làm đồ tinh, đồ thờ, đồ xuất bến; làng giữa vùng nông nghiệp thì làm chum vại, nồi niêu, chậu cây. Hiểu ba lực kéo đó, bạn sẽ đoán được khá đúng một làng gốm làm gì trước khi đến, và hiểu vì sao có làng còn đỏ lửa còn có làng chỉ còn vài lò giữ nghề.

Miền Bắc: châu thổ sông Hồng và trung du

Phía bắc là nơi gốm men phát triển sớm và dày nhất. Bảng dưới gom các làng hay được tìm, kèm tỉnh hiện nay để bạn tính đường đi.

Làng, vùngNay thuộcDòng gốm chínhĐến xem được gì
Bát Tràng, Kim LanHà NộiGốm men đủ loại: men lam, men rạn, men nâu, men ngọc, đồ gia dụng và đồ thờChợ gốm, xưởng tạo hình, khu bàn xoay cho khách tự nặn
Chu Đậu, Mỹ XáHải Phòng (Hải Dương cũ)Gốm hoa lam vẽ tay, dáng cổXưởng vẽ lam, khu trưng bày đồ phục dựng
Phù LãngBắc NinhGốm men da lươn, gốm đắp nổi, chum chậu lớnLò củi, xưởng gốm mỹ thuật, bãi chum phơi ven sông Cầu
Thổ HàBắc Ninh (Bắc Giang cũ)Sành nâu cổ, nay nghề gốm gần như ngưngLàng cổ, đình, dấu tích lò cũ
Hương CanhPhú Thọ (Vĩnh Phúc cũ)Sành nâu, chum vại, ống điếuVài lò còn giữ nghề, đồ sành gia dụng
Đông TriềuQuảng NinhGốm sành, gốm men, gạch ngói đất nungXưởng gốm, lò, đồ gốm sân vườn

Nếu chỉ có một ngày từ Hà Nội, Bát Tràng là điểm dễ nhất; muốn xem lò củi và gốm thô mộc thì Phù Lãng; muốn xem vẽ hoa lam thì Chu Đậu. Thổ Hà và Hương Canh hợp người thích tìm hiểu làng cổ hơn là đi mua đồ, vì nghề ở đó đã thu hẹp nhiều.

Miền Trung: gốm đất nung và gốm Chăm nặn tay

Thanh Hà, nay thuộc thành phố Đà Nẵng (Quảng Nam cũ). Làng nằm sát phố cổ Hội An, làm gốm đất nung màu đỏ cam: gạch, ngói, lu, nồi, tượng nhỏ. Xưa cung cấp ngói cho cả phố cảng. Nay khách đến chủ yếu để xem nghệ nhân vuốt gốm trên bàn xoay đạp chân và thử nặn một món nhỏ.

Bàu Trúc, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà (Ninh Thuận cũ). Làng gốm của người Chăm, phụ nữ nặn tay không dùng bàn xoay, đi vòng quanh khối đất mà vuốt, rồi nung lộ thiên bằng rơm và củi. Gốm không men, mặt loang đỏ, nâu, đen tuỳ ngọn lửa. Đây là một trong những lối làm gốm cổ nhất còn thấy được ở Đông Nam Á.

Phước Tích, nay thuộc thành phố Huế. Làng cổ bên sông Ô Lâu, tương truyền xưa làm nồi đất, bình vôi dâng lên kinh đô. Nghề từng mai một, nay có vài lò phục dựng để khách xem. Giá trị chính ở đây là nhà rường cổ và không khí làng ven sông.

Các lò gốm nhỏ dọc duyên hải. Rải rác từ Thanh Hoá vào Khánh Hoà còn những lò làm lu, chậu, ngói phục vụ quanh vùng. Chúng ít khi có xưởng đón khách, nhưng nếu đi ngang thì đáng dừng xem cách người ta xếp lò và phơi mộc.

Miền Nam: gốm Đông Nam Bộ và lò gạch gốm miền Tây

Đông Nam Bộ là vùng gốm của thời cận đại. Quanh Lái Thiêu và Thủ Dầu Một (nay thuộc TP Hồ Chí Minh, Bình Dương cũ), những lò gốm do người Hoa lập từ lâu làm chén bát, tô, lu, chậu vẽ men màu cho cả miền Nam. Ở Biên Hoà (nay thuộc tỉnh Đồng Nai), gốm mỹ nghệ với men xanh đồng, men nâu và lối khắc chìm rồi tô men đã thành một dòng riêng, dễ nhận ra. Đất xám, đất sét trắng dưới các triền đồi thấp và gỗ từ rừng miền Đông nuôi những lò này.

Hiện nay nhiều lò ở hai vùng đã dời xa khu dân cư, chuyển sang làm gốm sân vườn, chậu lớn, hàng xuất khẩu theo đơn đặt. Khách lẻ muốn ghé thường phải hỏi trước xưởng nào nhận người xem, vì đây là vùng sản xuất chứ không phải làng du lịch.

Miền Tây lại khác hẳn. Dọc sông Cổ Chiên ở vùng Mang Thít, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long, từng có rất nhiều lò gạch hình vòm, dùng đất phù sa đóng gạch, ngói và gốm đỏ, đốt bằng trấu chở bằng ghe. Nhiều lò nay đã nguội, rêu phủ, thành điểm chụp ảnh; một số vẫn đỏ lửa làm chậu và đồ gốm đỏ trang trí. Đi ghe dọc kênh xem dãy lò là trải nghiệm không nơi nào ở phía bắc có được.

Chọn làng theo thứ bạn muốn xem

Cùng là "đi làng gốm" nhưng mỗi người muốn một thứ. Dò bảng này trước khi chốt điểm đến sẽ đỡ một chuyến đi lệch ý.

Bạn muốnNên chọnGhi chú
Cho trẻ tự nặn, mang đồ về làm kỷ niệmBát Tràng, Thanh HàCó khu bàn xoay sẵn; đồ nặn thường phải chờ nung, hẹn gửi sau
Xem lò củi đỏ lửaPhù Lãng, một số xưởng ở Bát TràngLò củi đốt theo đợt, phải hỏi ngày đốt
Xem vẽ hoa lam bằng bút lôngChu Đậu, Bát TràngNên đến buổi sáng khi thợ vẽ làm việc
Xem lối làm gốm cổ không bàn xoayBàu TrúcNghệ nhân nặn tay, nung lộ thiên ngoài trời
Chụp ảnh không gian lò cũMang Thít, Phù LãngĐi ghe ở Mang Thít; Phù Lãng có bãi chum ven sông
Mua đồ dùng hằng ngày giá xưởngBát Tràng, Lái ThiêuHàng loại hai, loại ba bán theo lô
Đặt chậu lớn, gốm sân vườnBiên Hoà, Lái Thiêu, Phù LãngĐặt theo mẫu, cọc trước, xe tải chở

Nếu chuyến đi có trẻ nhỏ, ưu tiên làng có khu trải nghiệm sẵn và đường đi ngắn; làng sản xuất thuần thường bụi, nhiều xe chở đất, lò nóng, không hợp cho trẻ chạy nhảy.

Mùa nào ghé làng gốm cho hợp

Gốm không có mùa thu hoạch như trái cây, nhưng nhịp làm hàng và thời tiết vẫn chi phối việc bạn xem được gì. Các mốc dưới đây là khoảng chung, từng năm lệch theo thời tiết nên hãy hỏi trước.

Khoảng thời gian (dương lịch)Ở làng đang diễn raNên hay không
Tháng 10 đến tháng 12Làng chạy hàng Tết, lò đốt dày, xưởng đông việcRất nên để xem nghề, nhưng thợ bận, ít thời gian trò chuyện
Tháng Chạp âm lịch, sát TếtBán lẻ cao điểm, đường vào làng đôngNên nếu mua đồ Tết; không hợp để đặt hàng mới
Tháng Giêng âm lịchNhiều làng nghỉ lễ hội, lò tạm nghỉHợp xem lễ hội làng, ít thấy sản xuất
Tháng 3 đến tháng 5Trời khô dần, phơi mộc nhanhThời điểm dễ chịu ở phía bắc
Mùa mưa từng miềnPhơi mộc chậm, có lò hoãn đốtMiền Trung tháng 9 đến 11 dễ ngập, nên tránh

Dù đi tháng nào, gọi hỏi trước xưởng hoặc người quen trong làng xem tuần đó có đốt lò không. Một chuyến đi trúng ngày ra lò khác hẳn chuyến đi gặp lò nguội.

Lỗi hay gặp khi lên lịch đi làng gốm

Những vướng sau gặp đi gặp lại ở người mới đi làng gốm lần đầu, phần lớn tránh được chỉ bằng một cuộc gọi hỏi trước.

  • Nghĩ làng nào cũng có khu cho khách nặn. Nhiều làng chỉ sản xuất; đến nơi không có chỗ ngồi, không ai rảnh hướng dẫn.
  • Đi giữa trưa nắng. Thợ nghỉ trưa, lò nóng, xưởng vắng. Buổi sáng từ khoảng bảy đến mười giờ là lúc làng làm việc đều tay nhất.
  • Gom ba bốn làng xa nhau vào một ngày. Phù Lãng và Bát Tràng nhìn trên bản đồ không xa, nhưng đường làng, đường đê chậm; mỗi làng nên dành ít nhất nửa ngày.
  • Mua đồ to mà không tính đường chở. Chum, chậu, bình cao cần xe tải hoặc gửi hàng; xe máy, xe con nhỏ dễ vỡ dọc đường.
  • Chụp ảnh nghệ nhân mà không hỏi. Đa số vui lòng, nhưng hỏi một câu là phép lịch sự cơ bản, nhất là ở làng Chăm.
  • Tưởng tên làng in trên hàng là bằng chứng nguồn gốc. Chợ ở làng bán cả hàng nơi khác chở về; muốn mua đúng hàng làng thì vào xưởng có lò.

Áp vào chuyến của bạn: viết ra một dòng "mình muốn xem gì nhất", chọn một làng duy nhất hợp với dòng đó, rồi mới thêm làng thứ hai nếu còn giờ.

Câu hỏi thường gặp

Làng gốm nào gần Hà Nội nhất để đi trong ngày?

Bát Tràng gần nhất, đi xe chừng nửa tiếng đến một tiếng tuỳ giờ. Kim Lan nằm ngay cạnh, có thể ghé cùng. Phù Lãng ở Bắc Ninh và Chu Đậu ở Hải Phòng cũng đi về trong ngày được nhưng nên xuất phát sớm.

Gốm miền Bắc và gốm miền Nam khác nhau chỗ nào dễ thấy nhất?

Gốm phía bắc thiên về men đơn sắc và vẽ lam, dáng cổ, nhiều đồ thờ; gốm phía nam thiên về men màu tươi, hoa văn đắp và khắc, nhiều đồ gia dụng và gốm sân vườn. Gốm đỏ miền Tây và gốm Chăm thì hầu như không có men.

Có làng gốm nào còn nung bằng lò củi không?

Có, Phù Lãng còn nhiều lò củi, một số xưởng ở Bát Tràng và Chu Đậu vẫn giữ lò củi cho hàng cao cấp, còn Bàu Trúc nung lộ thiên bằng rơm củi. Lò củi đốt theo đợt nên muốn xem phải hỏi ngày đốt trước.

Đi làng gốm có cần đặt chỗ trước không?

Khu trải nghiệm đông khách thì vào thẳng được, nhưng nếu đi nhóm đông, muốn xem lò, muốn xưởng hướng dẫn riêng hoặc định đặt hàng thì nên hẹn trước vài ngày. Làng sản xuất thuần càng cần hẹn vì thợ không rảnh đón khách bất chợt.

Mua gốm ở chợ làng có phải hàng của làng đó không?

Không hẳn. Chợ gốm ở các làng lớn bán cả hàng từ nơi khác chở về, kể cả hàng nhập. Muốn chắc là hàng làm tại làng, bạn vào xưởng có lò, xem thợ làm và hỏi món nào ra từ lò của họ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138