Làng gốm Việt Nam tập trung thành mấy cụm rõ rệt: châu thổ sông Hồng và trung du phía bắc với gốm men (Bát Tràng, Chu Đậu, Phù Lãng), dải miền Trung với gốm đất nung và gốm Chăm nặn tay (Thanh Hà, Bàu Trúc, Phước Tích), và Đông Nam Bộ cùng đồng bằng sông Cửu Long với gốm gia dụng, gốm mỹ nghệ và lò gạch gốm đỏ (Biên Hoà, Lái Thiêu, Mang Thít). Mỗi cụm làm ra một kiểu gốm khác hẳn, vì đất, củi, sông và người mua quanh đó khác nhau.
Bài này vẽ lại tấm bản đồ ấy theo lối người đi làng: vùng nào ở đâu, nay thuộc tỉnh nào sau sắp xếp năm 2025, mỗi nơi làm dòng gốm gì, đến đó xem được gì, và nên chọn làng nào nếu bạn chỉ có một ngày hay một cuối tuần. Các bài riêng về từng làng trong chuyên mục sẽ đi sâu hơn; ở đây là cái khung để bạn định hướng trước.
Vì sao làng gốm mọc ven sông và gần mỏ đất
Một làng gốm sống được cần ba thứ cùng lúc: đất làm được xương gốm, chất đốt cho lò, và đường chở hàng đi bán. Ngày xưa đường chở rẻ nhất là đường sông, nên gần như mọi làng gốm cũ đều nằm sát một con sông lớn hoặc một nhánh sông có thuyền ghé. Bát Tràng bên sông Hồng, Phù Lãng bên sông Cầu, Thanh Hà bên sông Thu Bồn, Phước Tích bên sông Ô Lâu, các lò Biên Hoà bên sông Đồng Nai, Mang Thít bên sông Cổ Chiên. Thuyền chở đất về, chở củi về, rồi chở chum, bát, gạch đi khắp nơi.
Đất quyết định dòng gốm. Đất sét trắng mịn, nhiều cao lanh thì làm được đồ men mỏng, gõ kêu thanh; đất sét đỏ nhiều sắt thì hợp đồ đất nung, sành nâu, men da lươn; đất phù sa dẻo ở miền Tây thì đóng gạch, nặn chậu rất tốt nhưng khó làm đồ men trắng. Củi cũng vậy: vùng có rừng thông, rừng tạp gần đó thì nuôi được lò củi lớn, vùng đồng bằng thì đốt trấu, rơm, rồi về sau chuyển sang than và gas.
Thứ ba là người mua. Làng gần kinh thành, gần phố cảng thì làm đồ tinh, đồ thờ, đồ xuất bến; làng giữa vùng nông nghiệp thì làm chum vại, nồi niêu, chậu cây. Hiểu ba lực kéo đó, bạn sẽ đoán được khá đúng một làng gốm làm gì trước khi đến, và hiểu vì sao có làng còn đỏ lửa còn có làng chỉ còn vài lò giữ nghề.
Miền Bắc: châu thổ sông Hồng và trung du
Phía bắc là nơi gốm men phát triển sớm và dày nhất. Bảng dưới gom các làng hay được tìm, kèm tỉnh hiện nay để bạn tính đường đi.
| Làng, vùng | Nay thuộc | Dòng gốm chính | Đến xem được gì |
|---|---|---|---|
| Bát Tràng, Kim Lan | Hà Nội | Gốm men đủ loại: men lam, men rạn, men nâu, men ngọc, đồ gia dụng và đồ thờ | Chợ gốm, xưởng tạo hình, khu bàn xoay cho khách tự nặn |
| Chu Đậu, Mỹ Xá | Hải Phòng (Hải Dương cũ) | Gốm hoa lam vẽ tay, dáng cổ | Xưởng vẽ lam, khu trưng bày đồ phục dựng |
| Phù Lãng | Bắc Ninh | Gốm men da lươn, gốm đắp nổi, chum chậu lớn | Lò củi, xưởng gốm mỹ thuật, bãi chum phơi ven sông Cầu |
| Thổ Hà | Bắc Ninh (Bắc Giang cũ) | Sành nâu cổ, nay nghề gốm gần như ngưng | Làng cổ, đình, dấu tích lò cũ |
| Hương Canh | Phú Thọ (Vĩnh Phúc cũ) | Sành nâu, chum vại, ống điếu | Vài lò còn giữ nghề, đồ sành gia dụng |
| Đông Triều | Quảng Ninh | Gốm sành, gốm men, gạch ngói đất nung | Xưởng gốm, lò, đồ gốm sân vườn |
Nếu chỉ có một ngày từ Hà Nội, Bát Tràng là điểm dễ nhất; muốn xem lò củi và gốm thô mộc thì Phù Lãng; muốn xem vẽ hoa lam thì Chu Đậu. Thổ Hà và Hương Canh hợp người thích tìm hiểu làng cổ hơn là đi mua đồ, vì nghề ở đó đã thu hẹp nhiều.
Miền Trung: gốm đất nung và gốm Chăm nặn tay
Thanh Hà, nay thuộc thành phố Đà Nẵng (Quảng Nam cũ). Làng nằm sát phố cổ Hội An, làm gốm đất nung màu đỏ cam: gạch, ngói, lu, nồi, tượng nhỏ. Xưa cung cấp ngói cho cả phố cảng. Nay khách đến chủ yếu để xem nghệ nhân vuốt gốm trên bàn xoay đạp chân và thử nặn một món nhỏ.
Bàu Trúc, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà (Ninh Thuận cũ). Làng gốm của người Chăm, phụ nữ nặn tay không dùng bàn xoay, đi vòng quanh khối đất mà vuốt, rồi nung lộ thiên bằng rơm và củi. Gốm không men, mặt loang đỏ, nâu, đen tuỳ ngọn lửa. Đây là một trong những lối làm gốm cổ nhất còn thấy được ở Đông Nam Á.
Phước Tích, nay thuộc thành phố Huế. Làng cổ bên sông Ô Lâu, tương truyền xưa làm nồi đất, bình vôi dâng lên kinh đô. Nghề từng mai một, nay có vài lò phục dựng để khách xem. Giá trị chính ở đây là nhà rường cổ và không khí làng ven sông.
Các lò gốm nhỏ dọc duyên hải. Rải rác từ Thanh Hoá vào Khánh Hoà còn những lò làm lu, chậu, ngói phục vụ quanh vùng. Chúng ít khi có xưởng đón khách, nhưng nếu đi ngang thì đáng dừng xem cách người ta xếp lò và phơi mộc.
Miền Nam: gốm Đông Nam Bộ và lò gạch gốm miền Tây
Đông Nam Bộ là vùng gốm của thời cận đại. Quanh Lái Thiêu và Thủ Dầu Một (nay thuộc TP Hồ Chí Minh, Bình Dương cũ), những lò gốm do người Hoa lập từ lâu làm chén bát, tô, lu, chậu vẽ men màu cho cả miền Nam. Ở Biên Hoà (nay thuộc tỉnh Đồng Nai), gốm mỹ nghệ với men xanh đồng, men nâu và lối khắc chìm rồi tô men đã thành một dòng riêng, dễ nhận ra. Đất xám, đất sét trắng dưới các triền đồi thấp và gỗ từ rừng miền Đông nuôi những lò này.
Hiện nay nhiều lò ở hai vùng đã dời xa khu dân cư, chuyển sang làm gốm sân vườn, chậu lớn, hàng xuất khẩu theo đơn đặt. Khách lẻ muốn ghé thường phải hỏi trước xưởng nào nhận người xem, vì đây là vùng sản xuất chứ không phải làng du lịch.
Miền Tây lại khác hẳn. Dọc sông Cổ Chiên ở vùng Mang Thít, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long, từng có rất nhiều lò gạch hình vòm, dùng đất phù sa đóng gạch, ngói và gốm đỏ, đốt bằng trấu chở bằng ghe. Nhiều lò nay đã nguội, rêu phủ, thành điểm chụp ảnh; một số vẫn đỏ lửa làm chậu và đồ gốm đỏ trang trí. Đi ghe dọc kênh xem dãy lò là trải nghiệm không nơi nào ở phía bắc có được.
Chọn làng theo thứ bạn muốn xem
Cùng là "đi làng gốm" nhưng mỗi người muốn một thứ. Dò bảng này trước khi chốt điểm đến sẽ đỡ một chuyến đi lệch ý.
| Bạn muốn | Nên chọn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cho trẻ tự nặn, mang đồ về làm kỷ niệm | Bát Tràng, Thanh Hà | Có khu bàn xoay sẵn; đồ nặn thường phải chờ nung, hẹn gửi sau |
| Xem lò củi đỏ lửa | Phù Lãng, một số xưởng ở Bát Tràng | Lò củi đốt theo đợt, phải hỏi ngày đốt |
| Xem vẽ hoa lam bằng bút lông | Chu Đậu, Bát Tràng | Nên đến buổi sáng khi thợ vẽ làm việc |
| Xem lối làm gốm cổ không bàn xoay | Bàu Trúc | Nghệ nhân nặn tay, nung lộ thiên ngoài trời |
| Chụp ảnh không gian lò cũ | Mang Thít, Phù Lãng | Đi ghe ở Mang Thít; Phù Lãng có bãi chum ven sông |
| Mua đồ dùng hằng ngày giá xưởng | Bát Tràng, Lái Thiêu | Hàng loại hai, loại ba bán theo lô |
| Đặt chậu lớn, gốm sân vườn | Biên Hoà, Lái Thiêu, Phù Lãng | Đặt theo mẫu, cọc trước, xe tải chở |
Nếu chuyến đi có trẻ nhỏ, ưu tiên làng có khu trải nghiệm sẵn và đường đi ngắn; làng sản xuất thuần thường bụi, nhiều xe chở đất, lò nóng, không hợp cho trẻ chạy nhảy.
Mùa nào ghé làng gốm cho hợp
Gốm không có mùa thu hoạch như trái cây, nhưng nhịp làm hàng và thời tiết vẫn chi phối việc bạn xem được gì. Các mốc dưới đây là khoảng chung, từng năm lệch theo thời tiết nên hãy hỏi trước.
| Khoảng thời gian (dương lịch) | Ở làng đang diễn ra | Nên hay không |
|---|---|---|
| Tháng 10 đến tháng 12 | Làng chạy hàng Tết, lò đốt dày, xưởng đông việc | Rất nên để xem nghề, nhưng thợ bận, ít thời gian trò chuyện |
| Tháng Chạp âm lịch, sát Tết | Bán lẻ cao điểm, đường vào làng đông | Nên nếu mua đồ Tết; không hợp để đặt hàng mới |
| Tháng Giêng âm lịch | Nhiều làng nghỉ lễ hội, lò tạm nghỉ | Hợp xem lễ hội làng, ít thấy sản xuất |
| Tháng 3 đến tháng 5 | Trời khô dần, phơi mộc nhanh | Thời điểm dễ chịu ở phía bắc |
| Mùa mưa từng miền | Phơi mộc chậm, có lò hoãn đốt | Miền Trung tháng 9 đến 11 dễ ngập, nên tránh |
Dù đi tháng nào, gọi hỏi trước xưởng hoặc người quen trong làng xem tuần đó có đốt lò không. Một chuyến đi trúng ngày ra lò khác hẳn chuyến đi gặp lò nguội.
Lỗi hay gặp khi lên lịch đi làng gốm
Những vướng sau gặp đi gặp lại ở người mới đi làng gốm lần đầu, phần lớn tránh được chỉ bằng một cuộc gọi hỏi trước.
- Nghĩ làng nào cũng có khu cho khách nặn. Nhiều làng chỉ sản xuất; đến nơi không có chỗ ngồi, không ai rảnh hướng dẫn.
- Đi giữa trưa nắng. Thợ nghỉ trưa, lò nóng, xưởng vắng. Buổi sáng từ khoảng bảy đến mười giờ là lúc làng làm việc đều tay nhất.
- Gom ba bốn làng xa nhau vào một ngày. Phù Lãng và Bát Tràng nhìn trên bản đồ không xa, nhưng đường làng, đường đê chậm; mỗi làng nên dành ít nhất nửa ngày.
- Mua đồ to mà không tính đường chở. Chum, chậu, bình cao cần xe tải hoặc gửi hàng; xe máy, xe con nhỏ dễ vỡ dọc đường.
- Chụp ảnh nghệ nhân mà không hỏi. Đa số vui lòng, nhưng hỏi một câu là phép lịch sự cơ bản, nhất là ở làng Chăm.
- Tưởng tên làng in trên hàng là bằng chứng nguồn gốc. Chợ ở làng bán cả hàng nơi khác chở về; muốn mua đúng hàng làng thì vào xưởng có lò.
Áp vào chuyến của bạn: viết ra một dòng "mình muốn xem gì nhất", chọn một làng duy nhất hợp với dòng đó, rồi mới thêm làng thứ hai nếu còn giờ.
Câu hỏi thường gặp
Làng gốm nào gần Hà Nội nhất để đi trong ngày?
Bát Tràng gần nhất, đi xe chừng nửa tiếng đến một tiếng tuỳ giờ. Kim Lan nằm ngay cạnh, có thể ghé cùng. Phù Lãng ở Bắc Ninh và Chu Đậu ở Hải Phòng cũng đi về trong ngày được nhưng nên xuất phát sớm.
Gốm miền Bắc và gốm miền Nam khác nhau chỗ nào dễ thấy nhất?
Gốm phía bắc thiên về men đơn sắc và vẽ lam, dáng cổ, nhiều đồ thờ; gốm phía nam thiên về men màu tươi, hoa văn đắp và khắc, nhiều đồ gia dụng và gốm sân vườn. Gốm đỏ miền Tây và gốm Chăm thì hầu như không có men.
Có làng gốm nào còn nung bằng lò củi không?
Có, Phù Lãng còn nhiều lò củi, một số xưởng ở Bát Tràng và Chu Đậu vẫn giữ lò củi cho hàng cao cấp, còn Bàu Trúc nung lộ thiên bằng rơm củi. Lò củi đốt theo đợt nên muốn xem phải hỏi ngày đốt trước.
Đi làng gốm có cần đặt chỗ trước không?
Khu trải nghiệm đông khách thì vào thẳng được, nhưng nếu đi nhóm đông, muốn xem lò, muốn xưởng hướng dẫn riêng hoặc định đặt hàng thì nên hẹn trước vài ngày. Làng sản xuất thuần càng cần hẹn vì thợ không rảnh đón khách bất chợt.
Mua gốm ở chợ làng có phải hàng của làng đó không?
Không hẳn. Chợ gốm ở các làng lớn bán cả hàng từ nơi khác chở về, kể cả hàng nhập. Muốn chắc là hàng làm tại làng, bạn vào xưởng có lò, xem thợ làm và hỏi món nào ra từ lò của họ.