ThuPhu.comThủ Phủ
Làng gốm, sứ

Lò gạch gốm Mang Thít: vùng gốm đỏ Vĩnh Long, đi ghe xem lò và mùa đẹp

Mang Thít là vùng lò gạch gốm đỏ dọc sông Cổ Chiên ở Vĩnh Long. Vì sao phù sa và trấu nuôi nghề, lò vòm làm gì, đi ghe xem lò thế nào và chụp ảnh lúc nào đẹp.

Wooden boat with two Vietnamese rowers seen from behind gliding past a row of domed brick kilns covered in moss along a quiet canal, eye level from water, golden sunset reflections

Mang Thít là vùng lò gạch và gốm đỏ dọc sông Cổ Chiên và các kênh rạch quanh đó, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long, nơi từng có rất nhiều lò vòm khổng lồ đốt bằng trấu, làm gạch, ngói và đồ gốm đỏ. Người ta quen gọi vùng này là "vương quốc gốm đỏ" của miền Tây.

Ngày nay nhiều lò đã nguội, rêu phủ, nhưng chính dãy lò cũ bên bờ nước lại thành cảnh đẹp hiếm có. Một số lò vẫn đỏ lửa, làm chậu và gốm đỏ trang trí. Bài này giải thích vì sao đất và nước miền Tây nuôi được nghề, lò vòm hoạt động ra sao, đi ghe xem lò thế nào, mùa nào và giờ nào đẹp, cùng những điều nên biết khi mua đồ gốm đỏ tận nơi.

Phù sa, trấu và đường nước: ba thứ làm nên vùng gốm đỏ

Đồng bằng sông Cửu Long không có mỏ cao lanh, không có rừng thông, nên không làm được gốm men trắng như phía bắc. Nhưng vùng này có thứ khác: đất sét phù sa mịn, dẻo, bồi lên mỗi mùa nước, lấy ngay ở ruộng và bãi ven sông. Nung lên, đất nhiều sắt cho màu đỏ gạch đậm, chắc, rất hợp làm gạch, ngói, lu, chậu.

Chất đốt là trấu. Vựa lúa miền Tây xay ra trấu nhiều vô kể, trước đây gần như bỏ đi. Lò gạch Mang Thít dùng chính trấu ấy đốt lò, ghe chở trấu từ các nhà máy xay về tận bến lò. Trấu cháy âm ỉ, nhiệt đều, rẻ, hợp với kiểu lò lớn nung chậm.

Thứ ba là sông nước. Lò xây sát bờ để ghe cập vào: ghe chở đất đến, ghe chở trấu đến, ghe chở gạch, chậu đi khắp miền Tây và lên tận thành phố. Dọc sông Cổ Chiên và các kênh nhánh, lò mọc thành dãy dài. Cả vùng là một chuỗi sản xuất trên mặt nước, từ ruộng đất sét tới bến bán hàng.

Từ đất ruộng đến viên gạch, chiếc chậu đỏ

Nếu được vào một lò còn làm, bạn sẽ thấy cả chuỗi công việc diễn ra quanh sân lò và bến nước. Thứ tự thường như sau:

  1. Lấy đất. Đất sét phù sa được đào ở ruộng, bãi bồi, chở bằng ghe về bến lò, đổ thành đống lớn.
  2. Ủ và nhào đất. Đất tưới nước, ủ cho mềm, rồi đưa vào máy nhào hoặc nhào bằng chân để đất đều, không bọt khí.
  3. Tạo hình. Gạch ép bằng máy đùn đất qua khuôn rồi cắt; chậu, lu thì đổ khuôn hoặc vuốt trên bàn xoay; đồ trang trí đắp thêm hoa văn.
  4. Phơi. Mộc xếp trên sân, dưới mái che thấp hoặc ngoài nắng, trở mặt đều tay cho khô đều. Mùa mưa khâu này chậm hẳn.
  5. Xếp lò và đốt trấu. Mộc khô xếp vào lò vòm, đốt trấu liên tục nhiều ngày đêm.
  6. Ủ nguội và ra lò. Lò bịt kín cho nguội dần, rồi mở cửa, chuyển hàng ra bến, phân loại theo màu và lỗi.

Cả chuỗi từ lúc đào đất đến lúc ra lò có thể kéo dài vài tuần tới hơn một tháng, tuỳ mùa. Hiểu nhịp này giúp bạn thông cảm khi lò hẹn giao hàng lâu hơn mong đợi, và hiểu vì sao đặt hàng gấp vào mùa mưa thường khó.

Lò vòm Mang Thít hoạt động thế nào

Hình dáng. Lò xây bằng gạch, mái vòm tròn cao, nhìn từ xa như một ngọn đồi hay một tổ ong khổng lồ. Thân lò dày để giữ nhiệt, có nhiều ô cửa nhỏ quanh chân để đưa trấu vào.

Xếp lò. Gạch mộc, chậu mộc phơi khô được xếp kín trong lòng lò theo từng lớp có khe hở cho hơi nóng đi. Một lò lớn chứa rất nhiều gạch, xếp mất nhiều ngày.

Đốt bằng trấu. Trấu được đổ vào cửa lò liên tục suốt nhiều ngày đêm, lửa cháy âm ỉ, nhiệt lên từ từ. Khói trắng bốc lên từ đỉnh lò là dấu hiệu lò đang đốt.

Ủ và ra lò. Đốt xong, lò được bịt cửa để nguội dần nhiều ngày rồi mới mở. Gạch chín đều ra màu đỏ đậm; chỗ gần lửa hơi cháy sém, chỗ xa nhạt màu hơn.

Tro trấu. Tro trấu sau lò không bỏ đi mà được bán làm phân bón, giá thể trồng rau, trồng kiểng. Chuỗi trấu, lò, tro là ví dụ sống động về cách miền Tây tận dụng phụ phẩm.

Áp vào khi đi. Thấy khói trắng ở đỉnh lò là lò đang đốt, đừng lại gần cửa trấu. Lò nguội có cửa mở thì có thể xin đứng ngoài nhìn vào, không trèo lên mái vòm vì gạch cũ có thể sụt.

Vì sao nhiều lò đã nguội

Vài chục năm trở lại đây, nghề gạch thủ công gặp nhiều sức ép cùng lúc. Gạch nung lò tuy-nen và gạch không nung làm nhanh, rẻ, đều hơn. Khói lò trấu bị xem là nguồn ô nhiễm, nhiều nơi có chủ trương giảm dần lò thủ công. Đất sét khai thác lâu năm cũng làm ruộng bị hạ thấp, việc lấy đất ngày càng bị siết.

Kết quả là nhiều chủ lò ngưng, lò bỏ trống, cây cỏ mọc kín mái vòm. Những lò còn sống phần lớn chuyển sang làm gốm đỏ mỹ nghệ, chậu trồng cây, đồ trang trí, đơn hàng cho nước ngoài; một số lò được giữ lại để phục vụ tham quan.

Vì thế khi đi Mang Thít, bạn nên đến với tâm thế xem một vùng nghề đang chuyển mình. Phong cảnh dãy lò cũ rất đẹp, nhưng đằng sau là những gia đình đã đổi nghề hoặc đang cố giữ. Mua một món gốm đỏ ở lò còn làm, hỏi chuyện chủ lò về nghề, là cách đến thăm có ý nghĩa hơn là chỉ chụp ảnh rồi đi.

Đi ghe xem lò: sắp xếp một buổi

Cách đẹp nhất để thấy vùng lò là từ dưới nước, đúng như ngày trước ghe chở hàng đi. Một buổi gợi ý:

  1. Hỏi thuê ghe hoặc xuồng máy nhỏ ở bến địa phương, thoả thuận rõ lộ trình, thời gian và giá trước khi lên ghe.
  2. Xuất phát khoảng ba giờ chiều, chạy dọc sông chính rồi rẽ vào các kênh có dãy lò.
  3. Nhờ người lái ghé một lò còn đốt, xin lên bờ xem cách xếp gạch, chậu và cửa trấu.
  4. Ghé thêm một xưởng làm gốm đỏ mỹ nghệ xem thợ đổ khuôn, vuốt chậu, phơi mộc trên sân.
  5. Khoảng năm giờ chiều cho ghe chạy chậm qua đoạn có nhiều lò bỏ hoang để chụp ảnh lúc hoàng hôn.
  6. Về bến trước khi trời tối hẳn; mặc áo phao suốt hành trình, giữ máy ảnh trong túi chống nước.

Nếu bạn không đi ghe, vẫn có thể đi xe máy theo đường ven kênh, dừng ở những khúc nhìn thấy dãy lò. Nhưng đường làng hẹp, nhiều cầu nhỏ, đi ô tô lớn rất khó.

Mùa và giờ đẹp ở Mang Thít

Vùng lò chịu ảnh hưởng của mùa nước và mùa khô miền Tây. Khoảng tháng là dương lịch, từng năm lệch theo con nước và mưa.

Thời gianCảnh và nhịp lòGợi ý
Tháng 12 đến tháng 4Mùa khô, phơi mộc nhanh, lò đốt nhiềuMùa đẹp nhất để xem lò hoạt động
Tháng 5 đến tháng 8Mưa chiều, trời ẩm, phơi chậmĐi buổi sáng, mang áo mưa
Tháng 9 đến tháng 11Nước lên cao, kênh đầy, ghe đi dễCảnh sông nước đẹp, lò thưa hơn
Trong ngàyÁnh chiều tà nhuộm gạch đỏ, rêu xanhTừ khoảng bốn giờ chiều đến hoàng hôn

Đi dịp gần Tết, các lò làm chậu thường bận rộn để kịp hàng cho chợ hoa, cảnh sân phơi kín chậu đỏ rất đẹp. Nhưng đó cũng là lúc chủ lò ít thời gian trò chuyện; hãy hỏi trước khi ghé.

Mùa nước lớn có những ngày triều cường, nước tràn bờ kênh, đường ven lò lầy lội. Xem lịch con nước địa phương hoặc hỏi người lái ghe trước khi hẹn giờ.

Ghép vùng lò với miệt vườn trong một ngày

Vĩnh Long là vùng cù lao, sông rạch chằng chịt, vườn cây ăn trái nằm xen giữa các dãy lò. Một ngày ở đây có thể chia làm hai nửa rất khác nhau mà không phải đi xa: sáng vào miệt vườn, chiều ra vùng lò.

Buổi sáng, ghé một vườn trái cây đang mùa: chôm chôm, nhãn, bưởi, măng cụt tuỳ tháng, hỏi trước nhà vườn có đón khách không. Trưa ăn cơm quê ven sông, nghỉ ngơi. Đầu giờ chiều đi ghe dọc kênh vào vùng lò, ghé một lò còn đốt, một xưởng gốm đỏ, rồi đợi hoàng hôn ở đoạn kênh có nhiều lò cũ.

Nếu ở lại qua đêm, bạn có thể dậy sớm đi chợ nổi hoặc chợ quê buổi sáng để thấy ghe chở hàng, trong đó có cả ghe chở chậu, lu đi bán. Lịch như vậy cho bạn thấy trọn một vòng: đất phù sa nuôi vườn cây, cũng chính đất phù sa ấy thành gạch, thành chậu, rồi theo ghe đi khắp miền Tây.

Mua gốm đỏ tận lò: kiểm gì và chở thế nào

Gốm đỏ Mang Thít chủ yếu là chậu, lu, đồ trang trí. Danh sách kiểm khi chọn mua ở lò:

  • Gõ nghe tiếng đanh, đều quanh thân; tiếng rè là có vết nứt ngầm.
  • Soi màu: đỏ đều, không có mảng cam nhạt bở phấn là nung đủ.
  • Lật đáy xem lỗ thoát nước và độ phẳng; chậu kênh đáy dễ đổ khi trồng cây cao.
  • Hỏi chậu dùng ngoài trời hay trong nhà; đồ trang trí mỏng không hợp để dầm mưa.
  • Mua số lượng thì nhờ lò chèn rơm, xếp lồng, buộc dây và gửi xe hàng hoặc ghe hàng.
  • Thoả thuận chuyện hàng vỡ khi giao, chụp ảnh lúc bốc lên xe.

Lỗi hay gặp: mua chậu lớn ở lò rồi chở bằng xe máy qua các cây cầu nhỏ, hoặc mua gạch cũ từ lò bỏ hoang mà không hỏi chủ. Gạch ở lò bỏ hoang vẫn có chủ, đừng tự nhặt mang đi.

Về nhà, chậu đỏ mới nên ngâm nước một đêm trước khi trồng để đất nung no nước, không hút mất ẩm của cây. Chậu để ngoài trời lâu ngày sẽ lên rêu, ngả màu trầm; nhiều người lại thích chính lớp rêu ấy vì nó gợi đúng màu dãy lò bên kênh.

Câu hỏi thường gặp

Mang Thít nay thuộc tỉnh nào?

Mang Thít là tên vùng quen gọi ở tỉnh Vĩnh Long, sau sắp xếp năm 2025 vẫn thuộc tỉnh Vĩnh Long. Vùng lò nằm dọc sông Cổ Chiên và các kênh nhánh, cách trung tâm tỉnh không xa.

Lò gạch Mang Thít còn hoạt động không?

Còn một số lò hoạt động, chủ yếu làm gốm đỏ, chậu trồng cây và đồ trang trí, nhưng nhiều lò đã ngưng. Muốn xem lò đang đốt, bạn nên hỏi người lái ghe hoặc người địa phương lò nào còn làm.

Chụp ảnh lò gạch Mang Thít lúc nào đẹp?

Đẹp nhất là cuối buổi chiều, khi nắng xiên nhuộm màu gạch đỏ và rêu xanh, phản chiếu xuống mặt kênh. Mùa khô trời trong, mùa nước nổi kênh đầy cho khung cảnh sông nước rộng hơn.

Có được leo lên mái lò để chụp ảnh không?

Không nên, vì mái vòm của lò cũ có thể đã yếu, gạch sụt bất ngờ, và lò vẫn có chủ. Nếu muốn góc cao, hãy hỏi chủ lò có chỗ nào an toàn, hoặc chụp từ ghe, từ bờ kênh đối diện.

Tro trấu ở lò gạch dùng làm gì?

Tro trấu sau khi đốt lò được bán làm phân bón, trộn giá thể trồng rau, trồng kiểng, hoa. Nhiều nhà vườn quanh vùng mua tro trấu để cải tạo đất, đây là một phần trong chuỗi tận dụng phụ phẩm lúa gạo miền Tây.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138