ThuPhu.comThủ Phủ
Làng gốm, sứ

Làng gốm Thanh Hà Hội An: đất nung đỏ bên sông Thu Bồn, nặn thử và mùa nên đi

Thanh Hà là làng gốm đất nung sát phố cổ Hội An. Vì sao đất bên sông Thu Bồn hợp nghề, làng làm gì, đi nặn thử thế nào, mùa nào nên tránh và mua mang về ra sao.

Vietnamese child seen from behind pressing small clay animals at a low wooden bench while an older woman spins a foot-powered wheel, riverside workshop, late afternoon light, warm orange clay

Thanh Hà là làng gốm đất nung nằm bên sông Thu Bồn, cách phố cổ Hội An một quãng ngắn, nay thuộc thành phố Đà Nẵng (Quảng Nam cũ). Làng làm gạch, ngói, lu, nồi và đồ đất nung màu đỏ cam, xưa cung cấp vật liệu cho cả phố cảng, nay đón khách đến xem vuốt gốm và tự tay nặn.

Đây là làng gốm dễ đi nhất miền Trung, hợp cho gia đình có trẻ nhỏ. Bài này giải thích vì sao đất bên sông hợp nghề, làng còn làm gì ngoài đồ lưu niệm, cách sắp một buổi ở làng, mùa nào nên tránh, và mua đồ đất nung mang về sao cho khỏi vỡ.

Phù sa sông Thu Bồn và chuyện ngói cho phố cổ

Hạ lưu sông Thu Bồn bồi đắp những ruộng phù sa nhiều đất sét mịn, dẻo, nhiều sắt. Nung lên, đất này cho màu đỏ cam ấm rất đặc trưng, đúng thứ màu bạn thấy trên mái ngói và nền gạch phố cổ. Đất sẵn ngay ven làng, sông chở củi và chở hàng đi, nên nghề đất nung bám làng từ nhiều đời.

Thời Hội An còn là bến buôn tấp nập, nhà phố, hội quán, nhà thờ họ đều cần gạch ngói. Ngói âm dương lợp mái, gạch vuông lát nền, lu đựng nước, nồi niêu cho bếp: phần lớn những thứ đó ra từ các lò quanh vùng, trong đó có Thanh Hà. Khi phố cổ được trùng tu, nhu cầu ngói gạch đúng kiểu cũ lại giúp vài lò giữ được nghề.

Khi bến cảng suy, nhà cửa chuyển sang vật liệu mới, nhiều lò trong làng tắt. Nghề sống lại nhờ du lịch: khách đến phố cổ tìm sang làng xem làm gốm, mua tượng nhỏ, còi đất, rồi ngồi nặn thử. Vì thế Thanh Hà hôm nay vừa là làng nghề, vừa là điểm tham quan có tổ chức, có khu trưng bày mô hình đất nung và các nhà mở cửa đón khách. Đứng giữa làng, bạn vẫn thấy dấu nghề cũ: tường gạch nung, sân phơi ngói, những lò nhỏ xây sát nhà, và mùi khói củi phảng phất mỗi khi có mẻ đốt.

Làng còn làm gì: đọc mặt hàng để hiểu nghề

Gạch, ngói kiểu cũ. Ngói âm dương, ngói mũi hài, gạch thẻ, gạch lát vuông. Phần này phục vụ trùng tu và nhà xây theo lối cổ, ít khi bày cho khách lẻ nhưng hỏi thì được xem.

Đồ gia dụng. Lu, chậu, nồi đất, bếp lò đất, chậu cây. Đồ thành dày, nung già, dùng được lâu nếu không va đập.

Tượng và đồ lưu niệm. Tượng con giống, mười hai con giáp, còi đất thổi kêu, đèn đất nung, mô hình nhà phố. Đây là nhóm hàng đông khách mua nhất.

Đồ trang trí lớn. Bình đứng, chum trang trí, phù điêu, mảng ốp tường cho quán ăn, khách sạn. Thường đặt làm theo mẫu.

Gốm sân vườn. Chậu lớn, thống, đôn đất nung cho sân và quán cà phê ngày càng được đặt nhiều. Loại này nặng, nên xem tận nơi rồi nhờ xưởng chở, đừng tự chở bằng xe nhỏ.

Áp vào khi đi. Nếu bạn thích đồ dùng được, hỏi về nồi đất, chậu cây, bếp lò; nếu mua làm quà, tượng nhỏ và còi đất gọn nhẹ. Đồ trang trí lớn nên xem tận nơi rồi đặt gửi về, đừng xách tay. Một mẹo nhỏ: hỏi chủ nhà món nào do chính nhà làm, món nào lấy từ lò khác về bán kèm; đa số trả lời thẳng, và đồ nhà làm thường có câu chuyện để bạn kể lại khi tặng.

Đọc màu đất nung để biết lửa

Đồ đất nung không có men che, nên màu mặt gốm nói khá thật về độ nung. Biết đọc màu, bạn sẽ chọn được món bền hơn trong cả đống hàng na ná nhau.

Màu và tiếng gõThường làNên dùng vào việc
Cam nhạt, hơi phấn, gõ tiếng bộpNung non lửaChỉ trưng trong nhà, tránh ẩm, tránh va
Đỏ cam đều, gõ tiếng khôNung đủ lửaTrưng bày, chậu cây trong nhà, đồ lưu niệm
Đỏ sẫm ngả nâu, gõ tiếng đanhNung già, gần lửaChậu ngoài trời, gạch ngói, đồ dùng chịu lực
Có mảng đen, xám loangKhói hoặc thiếu gió trong lòKhông phải lỗi; chọn theo thẩm mỹ
Có vết nứt tóc, chân rạnPhơi chưa khô hoặc nguội quá nhanhKhông nên mua dù giá rẻ

Khi so hai món, bạn đặt chúng cạnh nhau ngoài sáng, gõ lần lượt bằng đốt ngón tay. Chỉ vài lần là tai quen, phân biệt ngay món nung non với món nung già. Cách đọc này dùng được cho đồ đất nung ở bất kỳ làng nào, không riêng Thanh Hà.

Một buổi ở Thanh Hà với trẻ nhỏ

Làng gần phố cổ nên có thể đi bằng xe đạp, xe máy hoặc taxi trong vài phút. Lịch gợi ý dưới đây dành cho gia đình có con từ năm đến mười hai tuổi:

  1. Đi khoảng tám giờ sáng hoặc ba giờ chiều, tránh nắng giữa trưa vì sân làng ít bóng cây.
  2. Hỏi tại cổng về vé tham quan làng và khu trưng bày, mức vé thay đổi theo thời kỳ.
  3. Dạo một vòng xem lò, sân phơi, các món mộc đang chờ nung; giải thích cho trẻ mộc là gì, vì sao phải phơi.
  4. Vào một nhà có bàn xoay, xem nghệ nhân vuốt một chiếc bình từ khối đất; nhiều nhà dùng bàn xoay đạp bằng chân, trẻ rất thích xem.
  5. Cho trẻ ngồi nặn con vật hoặc chiếc chén nhỏ. Hỏi trước chủ nhà món nặn có được nung không, bao lâu, có mang về hay gửi về.
  6. Ghé khu trưng bày mô hình đất nung để trẻ thấy những công trình làm bằng chính thứ đất vừa nặn.
  7. Mua một hai món nhỏ làm kỷ niệm rồi về phố cổ trước giờ đông khách buổi tối.

Mang khăn ướt và một bộ áo dự phòng cho trẻ; đất sét bám tay chân, quần áo, khô lại thành vệt khó giặt. Đừng để trẻ chạy gần khu lò hoặc đống gạch xếp cao.

Một buổi như vậy kéo dài chừng hai đến ba tiếng là vừa sức trẻ. Nếu con hào hứng, bạn có thể hẹn quay lại hôm sau để tô màu món đã nặn khi nó se lại, nhiều nhà vui lòng giữ giúp.

Mùa nào nên đi, mùa nào nên tránh

Thanh Hà nằm ngay vùng trũng hạ lưu sông Thu Bồn, nên mùa nước là yếu tố lớn nhất khi chọn ngày đi. Khoảng tháng dưới đây là dương lịch, từng năm lệch theo thời tiết.

Thời gianTình hình ở làngGợi ý
Tháng 2 đến tháng 4Mát, khô dần, lò đốt đềuThời điểm dễ chịu nhất để đi
Tháng 5 đến tháng 8Nắng nóng, đông khách hèĐi sáng sớm hoặc chiều muộn
Tháng 9 đến tháng 11Mùa mưa bão, sông lên, làng có thể ngậpTheo dõi tin thời tiết, nên tránh khi có lũ
Tháng 12 đến tháng 1Mưa phùn, lạnh nhẹ, mộc lâu khôVẫn đi được, mang áo mưa

Khi nước lên, lò trong làng phải ngừng, đồ mộc phải kê cao, khách đến chỉ thấy cảnh dọn dẹp. Nếu chuyến đi Hội An của bạn rơi vào mùa mưa, gọi hỏi trước một hôm xem làng có đón khách không.

Sau lũ, làng thường mất vài ngày để dọn bùn, phơi lại mộc và sửa lò. Đây không phải lúc hay để đến chơi, nhưng nếu bạn đã ở Hội An và muốn ủng hộ, mua vài món ở các nhà đã mở cửa trở lại là cách giúp thiết thực nhất. Mùa khô năm sau quay lại, bạn sẽ thấy làng ở nhịp bình thường của nó.

Mua đồ đất nung mang về: kiểm và giữ

Đất nung không men nhẹ, xốp và giòn hơn gốm men. Kiểm vài điều sau trước khi trả tiền và trên đường về:

  • Gõ nhẹ vào thân: tiếng khô, gọn là nung đủ lửa; tiếng bộp, đục là nung non, dễ vỡ và dễ thấm.
  • Soi các chỗ mảnh như tai tượng, chân con vật, vòi còi; đây là chỗ hay gãy nhất khi chở.
  • Còi đất thổi thử tại chỗ; về nhà mới thấy không kêu thì khó đổi.
  • Nồi đất để nấu hỏi rõ có phải làm để nấu không, cách ủ nồi lần đầu và có phải tránh lửa lớn không.
  • Chậu cây mua về nên ngâm nước một ngày trước khi trồng để đất nung no nước, cây không bị hút mất ẩm.
  • Nhờ gói từng món bằng giấy và mút, đặt trong hộp cứng; đi máy bay thì xách tay, đừng ký gửi.

Lỗi hay gặp nhất là mua tượng đất nung để ngoài ban công. Đất nung không men hút nước mưa, qua vài mùa nổi rêu, mốc trắng, sứt mép. Đồ để ngoài trời nên chọn loại nung già lửa, đặt chỗ có mái.

Đặt gạch ngói, chậu lớn, mảng ốp theo số lượng

Ngoài đồ lưu niệm, Thanh Hà và các lò quanh vùng nhận làm đồ đất nung số lượng cho nhà ở, quán ăn, công trình trùng tu. Trước khi đặt, hãy chuẩn bị sẵn những thông tin sau để xưởng báo giá sát:

  • Ảnh hoặc mẫu thật của món cần làm, kèm kích thước đo cụ thể, không ước lượng.
  • Số lượng cần dùng và số dự phòng; với ngói, gạch nên đặt dư để thay viên vỡ khi lợp, khi lát.
  • Màu mong muốn: đỏ cam tươi hay đỏ sẫm, có chấp nhận lệch màu giữa các mẻ không.
  • Mục đích dùng: trong nhà hay ngoài trời, có chịu lực, chịu nước không, để xưởng chọn độ nung.
  • Thời hạn nhận hàng, tính cả mùa mưa vì mộc lâu khô và lò có thể ngưng.
  • Cách giao: xưởng chở tận nơi hay bạn tự thuê xe; ai chịu hàng vỡ khi bốc dỡ.
  • Mức cọc và lúc thanh toán phần còn lại, ghi lại bằng tin nhắn để cả hai bên giữ.

Ở phần giá, người viết không nêu số vì giá đổi theo năm và theo khối lượng. Nguyên lý chung: đặt số lượng lớn, mẫu phổ thông, nhận vào mùa khô thì giá mềm; đặt ít, mẫu riêng phải làm khuôn mới, cần gấp trước Tết thì giá cao hơn.

Câu hỏi thường gặp

Làng gốm Thanh Hà cách phố cổ Hội An bao xa?

Làng nằm phía tây phố cổ, chỉ cách vài cây số, đi xe đạp chừng mười lăm phút, xe máy hay taxi còn nhanh hơn. Nhiều người kết hợp đi buổi sáng ở làng rồi chiều về phố cổ.

Vào làng gốm Thanh Hà có mất vé không?

Làng có thu vé tham quan và khu trưng bày mô hình đất nung cũng có vé riêng, mức vé thay đổi theo thời kỳ. Bạn hỏi tại cổng làng, giữ vé để vào các điểm trong làng.

Trẻ mấy tuổi thì đi nặn gốm được?

Trẻ từ khoảng bốn năm tuổi đã có thể nặn con vật nhỏ bằng tay, còn ngồi bàn xoay thì nên từ tám chín tuổi trở lên và có người lớn giữ. Quan trọng là chọn giờ mát và cho trẻ nghỉ giữa chừng.

Món tự nặn ở Thanh Hà có mang về được ngay không?

Đồ vừa nặn còn ướt, phải phơi và nung mới cứng, nên thường không mang về ngay được. Một số nhà cho mang mộc về để làm kỷ niệm, một số nhận nung rồi gửi sau, hãy hỏi trước khi nặn.

Mùa lũ có nên đi làng gốm Thanh Hà không?

Không nên đi khi đang có lũ hoặc vừa có cảnh báo mưa lớn, vì làng nằm vùng trũng ven sông, lò ngừng và đường có thể ngập. Ngoài những đợt đó, mùa mưa vẫn đi được nếu bạn hỏi trước tình hình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138