ThuPhu.comThủ Phủ
Làng gốm, sứ

Làng gốm Phù Lãng: men da lươn, lò củi bên sông Cầu và mùa nên ghé

Phù Lãng làm gốm từ đất đỏ ven sông Cầu, nổi tiếng men da lươn và lò củi. Vì sao làng giữ lối gốm thô mộc, đi xem lò thế nào, mùa nào ghé và mua chum chậu.

Two Vietnamese men seen from behind feeding split firewood into the glowing mouth of a long brick kiln at dusk, low angle, orange firelight against blue evening sky

Phù Lãng là làng gốm bên bờ sông Cầu thuộc tỉnh Bắc Ninh, nổi tiếng với men da lươn màu vàng nâu và những lò củi vẫn đỏ lửa theo từng đợt. Làng làm chum, vại, chậu, tiểu sành, rồi về sau thêm tranh gốm đắp nổi và đồ trang trí mang dáng thô mộc rất riêng.

Nếu Bát Tràng là làng gốm men tinh của kinh thành, thì Phù Lãng là làng gốm của nhà nông: đồ to, dày, chắc, dùng để chứa nước, muối dưa, trồng cây. Bài này giải thích vì sao đất và lửa ở đây cho ra dòng gốm ấy, đi xem lò thế nào, mùa nào ghé và mua đồ lớn sao cho chở về được nguyên vẹn.

Đất đỏ, sông Cầu và vì sao gốm ở đây dày và nâu

Phù Lãng nằm ở vùng giáp giữa đồng bằng và trung du, quanh làng có đồi thấp và bãi sông. Đất sét ở đây nhiều sắt, khi nung chuyển màu đỏ nâu, dẻo vừa phải và chịu được lò nóng lâu. Đất ấy không hợp làm bát mỏng trắng, nhưng rất hợp đồ thành dày như chum, vại, chậu lớn, vốn cần chắc và ít thấm.

Sông Cầu là con đường hàng. Ngày trước thuyền chở chum vại xuôi dòng, đổi lấy gạo, muối ở các chợ ven sông. Nhà nông cả vùng cần đồ chứa nước, chứa mắm, muối dưa, ủ tương, nên làng sống được bằng đồ gia dụng to, không cần chạy theo đồ trang trí.

Men da lươn là phần nhận diện rõ nhất. Người làng kể men làm từ tro củi, đất và một vài thứ phụ gia theo công thức riêng; khi nung, men chảy thành lớp vàng nâu bóng, loang như da con lươn, chỗ dày đậm, chỗ mỏng nhạt. Vì men phụ thuộc lửa củi nên hai chiếc chum cùng lò cũng không giống nhau hoàn toàn. Đó vừa là cái đẹp, vừa là lý do đồ Phù Lãng khó đặt cho đều.

Áp vào khi đi: nếu bạn cầm một món gốm men nâu vàng ở chợ thành phố và được giới thiệu là Phù Lãng, hãy nhìn chân đế. Đồ làng thường để lộ xương đất đỏ nâu ở chân, có vết kê lò, mặt men loang không đều. Món men đều tăm tắp, chân trắng phẳng lì thì nhiều khả năng ra từ nơi khác, làm khuôn và nung lò gas.

Lò củi Phù Lãng: xem thế nào cho hiểu

Hình dáng lò. Lò ở đây thường xây dài theo triền đất, chia nhiều khoang, lửa đốt từ đầu thấp rồi chuyển dần lên khoang trên. Kiểu lò này tận dụng hơi nóng đi lên, đồ ở mỗi khoang chín khác nhau chút ít.

Một đợt đốt. Xếp lò mất nhiều ngày, đốt kéo dài nhiều ngày đêm, thợ thay nhau tiếp củi. Sau đó phải chờ lò nguội vài ngày mới ra hàng. Vì thế một lò chỉ đốt vài đợt mỗi tháng, có lò lâu hơn.

Lúc đáng xem nhất. Đêm đốt cao điểm, khi lửa trắng sáng trong khe lò và thợ quăng từng thanh củi vào cửa lửa; và buổi ra lò, khi hàng được bê ra, người làng soi từng món xem men chảy đẹp hay hỏng.

Giữ an toàn. Đứng cách cửa lửa vài mét, không đi lên nóc lò, không để trẻ chạy quanh đống củi. Hỏi người làng chỗ đứng xem được mà không vướng việc.

Đọc dấu lửa trên đồ. Món đặt gần cửa lửa thường men chảy dày, sẫm, có khi dính hạt tro; món ở khoang cuối men mỏng, sáng màu hơn. Người làng nhìn chân và vai chum là đoán được nó nằm ở chỗ nào trong lò. Bạn hỏi thử một câu như vậy khi xem ra lò, sẽ học được nhiều hơn mọi tấm biển giới thiệu.

Hỏi trước. Không có lịch đốt cố định cho khách. Bạn cần hỏi trước một người quen hoặc một xưởng trong làng xem tuần đó lò nào đốt, ngày nào ra lò.

Đồ Phù Lãng làm và cách chọn theo việc dùng

Làng làm khá nhiều loại; mỗi loại chọn theo một tiêu chí khác.

MónDùng vào việc gìKhi chọn nên xem
Chum, vạiChứa nước, muối dưa, ủ tương, trang trí sânGõ nghe tiếng chắc, không rè; soi kỹ vết nứt chân chim ở thân
Chậu câyTrồng cây cảnh, bonsai, cây ăn quả nhỏLỗ thoát nước đủ to, đáy phẳng, thành đều
Bình, lọ men da lươnCắm hoa, trưng bàyThích loang nào chọn loang đó, không đòi đều
Tranh gốm đắp nổiTreo tường, ốp mảngHỏi cách treo, khối lượng, chống ẩm phía sau
Đồ gia dụng nhỏẤm, cốc, đĩa mộcHỏi men lòng có dùng đựng thức ăn được không

Chum vại để muối dưa hay ủ tương thì nên chọn loại men kín lòng và hỏi rõ người làm. Đồ chỉ dùng trang trí thì cứ chọn theo mắt.

Chậu đặt ngoài trời ở vùng có mùa đông lạnh ẩm nên chọn món nung già lửa, gõ tiếng đanh. Món nung non thấm nước, qua vài mùa dễ bong lớp men và nứt mép.

Gốm đắp nổi và lớp thợ trẻ

Vài chục năm gần đây Phù Lãng có thêm một nhánh mới: tranh gốm đắp nổi và đồ gốm mỹ thuật. Thợ trẻ, nhiều người học mỹ thuật bài bản, quay về làng dùng chính đất và men da lươn để làm phù điêu cảnh làng, con trâu, người nông dân, hoa sen. Kỹ thuật là đắp từng lớp đất lên tấm nền, tạo khối nổi rồi phủ men, nung như đồ thường.

Nhánh này giúp làng có thêm khách và thêm việc khi nhu cầu chum vại giảm vì nhà nông dùng đồ nhựa, đồ inox, bể xây thay cho chum đựng nước. Với người đi làng, xưởng đắp nổi là nơi dễ ghé nhất: có chỗ trưng bày, chủ xưởng quen tiếp khách, và bạn được xem cả quá trình đắp tay mà không phải chờ lò.

Nếu muốn đặt tranh gốm làm quà hoặc ốp tường, hãy hỏi trước về khối lượng, cách gắn và thời gian làm. Tranh lớn thường chia mảnh để nung rồi ghép, nên cần thợ biết ghép khi lắp.

Mẫu câu nên hỏi khi đặt tranh: tranh nặng bao nhiêu cân mỗi mét vuông, chia mấy mảnh, gắn bằng keo hay vít, có cần khung sắt phía sau không, xưởng có cử người lắp hay chỉ hướng dẫn từ xa, và nếu một mảnh vỡ khi vận chuyển thì làm lại mất bao lâu. Câu trả lời rõ ràng cho từng ý là dấu hiệu xưởng đã quen làm đơn đặt, câu trả lời mơ hồ là lúc bạn nên đặt món nhỏ trước để thử.

Mùa nào ghé Phù Lãng

Gốm làm quanh năm nhưng nhịp đốt lò và thời tiết đổi theo mùa. Mốc dưới đây là khoảng, cần hỏi lại trước khi đi.

Thời gian (dương lịch)Ở làngGợi ý
Tháng 9 đến tháng 12Trời hanh, mộc khô nhanh, lò đốt dày để kịp hàng cuối nămThời điểm tốt nhất để xem lò
Tháng 1 đến tháng 2Rét, có đợt nghỉ Tết, sau Tết lò đốt lạiĐi sau rằm tháng Giêng âm lịch
Tháng 3 đến tháng 4Nồm ẩm, mộc lâu khô, lò thưaHợp xem xưởng đắp nổi hơn xem lò
Tháng 5 đến tháng 8Nóng, mưa rào, đường ven sông có thể lầyĐi sáng sớm, mang ủng nếu trời mưa

Đường vào làng chạy dọc đê sông Cầu, khá hẹp. Đi ô tô lớn nên hỏi chỗ đỗ trước.

Thời tiết từng năm lệch khá nhiều: có năm nồm kéo dài sang tháng 4, có năm cuối thu mưa dầm. Lịch đốt lò lại tuỳ đơn hàng của mỗi nhà. Vì vậy dù chọn tháng đẹp, bạn vẫn nên hỏi lại người trong làng vài ngày trước khi đi.

Một ngày ở Phù Lãng: lộ trình gợi ý

Làng không rộng, nhưng các xưởng và lò nằm rải theo ngõ và ven đê. Thứ tự sau giúp bạn xem đủ mà không phải đi lại nhiều lần:

  1. Xuất phát sớm, đến làng khoảng tám giờ khi xưởng bắt đầu làm. Đỗ xe ở chỗ rộng đầu làng rồi đi bộ.
  2. Đi dọc con đường ven đê, nhìn xuống bãi sông nơi chum chậu xếp phơi và những đống củi chờ đốt.
  3. Rẽ vào ngõ có lò, xin xem cách xếp hàng trong lò nếu lò đang chuẩn bị đốt, hoặc xem lò đang nguội chờ ra hàng.
  4. Ghé một xưởng đắp nổi, xem thợ đắp tay từng lớp đất, hỏi về men da lươn và cách họ chọn đất.
  5. Ăn trưa ở chợ quê gần làng; đầu giờ chiều xưởng nghỉ, bạn tranh thủ đi dạo ven sông.
  6. Khoảng ba giờ chiều quay lại xưởng đã ưng để chọn đồ, nhờ đóng gói và bàn chuyện gửi về.
  7. Nếu hôm đó có lò đốt đêm, hỏi xin quay lại lúc chạng vạng để xem lửa, nhớ giữ khoảng cách an toàn.

Đi với trẻ nhỏ thì rút gọn còn buổi sáng, bỏ phần xem lò đêm; đường đê không có lề rộng, xe tải chở đất và củi chạy thường xuyên.

Mua chum chậu lớn ở làng mà không vỡ dọc đường

Đồ to, nặng là món dễ hỏng nhất trên đường về. Đây là danh sách kiểm trước khi trả tiền:

  • Gõ nhẹ quanh thân bằng đốt ngón tay; tiếng rè hoặc tịt ở một chỗ là dấu nứt ngầm.
  • Đổ nước thử nếu món đó dùng chứa nước, chờ vài phút xem có rịn ở đáy không.
  • Nhờ xưởng chèn rơm, bìa, xốp quanh thân và buộc đai; miệng chum nên có nắp hoặc tấm che.
  • Không chằng chum lên xe máy. Đồ lớn đi xe tải nhỏ hoặc gửi xe hàng, đặt đứng, chèn chặt.
  • Thoả thuận rõ ai chịu nếu vỡ khi xưởng gửi giúp, và chụp ảnh tình trạng lúc giao.
  • Mua dư một chậu nếu cần bộ đôi đều nhau, vì men da lươn không món nào giống món nào.

Lỗi phổ biến nhất là chọn theo ảnh rồi nhờ gửi về, nhận được chiếc khác màu men hẳn. Ở Phù Lãng, chọn tận tay từng chiếc là cách chắc nhất.

Về nhà, chum chậu mới nên rửa sạch, ngâm nước một hai ngày rồi mới dùng; việc này giúp phát hiện chỗ rịn mà lúc mua chưa thấy và rửa bớt bụi lò.

Câu hỏi thường gặp

Phù Lãng cách Hà Nội bao xa?

Làng ở phía đông bắc Hà Nội, thuộc tỉnh Bắc Ninh, đi xe khoảng hơn một tiếng tuỳ đường. Đoạn cuối chạy dọc đê sông Cầu khá hẹp, nên đi xe nhỏ hoặc xe máy sẽ thuận hơn.

Men da lươn là gì?

Đó là lớp men màu vàng nâu bóng, loang đậm nhạt như da con lươn, người làng làm từ tro củi, đất và phụ gia theo công thức riêng. Màu men phụ thuộc lửa lò củi nên mỗi món một vẻ.

Có xem được lò củi Phù Lãng đang đốt không?

Có, nhưng lò chỉ đốt theo đợt, không theo lịch cố định. Bạn cần hỏi trước người trong làng hoặc một xưởng quen xem tuần đó lò nào đốt và ngày nào ra lò.

Chum Phù Lãng có dùng muối dưa được không?

Chum vại của làng xưa làm chính để chứa nước, muối dưa, ủ tương. Khi mua để dùng đựng thức ăn, bạn nên chọn món men kín lòng, hỏi rõ người làm và rửa ngâm kỹ trước khi dùng lần đầu.

Tranh gốm đắp nổi treo ngoài trời được không?

Đa số treo được nếu nung đủ lửa và men phủ kín, nhưng mảng lớn chịu nắng mưa lâu năm vẫn có thể bong lớp đắp. Hỏi xưởng cách gắn, lớp chống ẩm phía sau và có bảo hành khi lắp không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138