ThuPhu.comThủ Phủ
Làng gốm, sứ

Gốm Bàu Trúc: làng gốm Chăm nặn tay không bàn xoay và nung lộ thiên

Bàu Trúc là làng gốm Chăm ở Khánh Hoà, phụ nữ nặn tay không bàn xoay rồi nung lộ thiên bằng rơm củi. Vì sao gốm loang màu, đi xem thế nào, mua và chở về ra sao.

Cham woman in a long dress walking backwards around a clay pot on a low stand, shaping its rim with a wet cloth, dusty village yard, harsh midday sun, terracotta and ochre

Bàu Trúc là làng gốm của người Chăm, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà (Ninh Thuận cũ), nơi phụ nữ nặn gốm hoàn toàn bằng tay, không dùng bàn xoay, rồi nung lộ thiên ngoài bãi bằng rơm và củi. Gốm không tráng men, màu đỏ, nâu, đen loang theo ngọn lửa, mỗi món mang dấu tay người làm.

Lối làm gốm này là một trong những cách cổ nhất còn được thấy tận mắt, và nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã được ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Bài dưới đây giải thích vì sao vùng khô nắng này làm gốm, quy trình từ đất đến lửa, đi xem thế nào cho phải phép, và mua đồ ra sao để chở về nguyên vẹn.

Đất ven sông, nắng gió khô và vì sao gốm ở đây không cần lò

Bàu Trúc nằm giữa dải đồng bằng hẹp thuộc loại khô hạn nhất cả nước, nắng gần quanh năm, mưa ít và dồn vào vài tháng cuối năm. Người làng lấy đất sét ở ven sông gần làng, trộn với cát mịn để đất bớt dẻo, chịu được sốc nhiệt khi nung ngoài trời. Tỉ lệ trộn là kinh nghiệm riêng của từng nhà, truyền từ mẹ sang con gái.

Chính khí hậu khô giải thích vì sao gốm ở đây có thể nung lộ thiên. Mộc phơi dưới nắng gió vài ngày là khô kiệt, ít hơi nước sót bên trong, nên khi đốt nhanh trong đống rơm củi thì ít bị nổ. Ở vùng đồng bằng phía bắc ẩm thấp, mộc khó khô như vậy, phải nhờ lò kín và lửa lên từ từ.

Nghề gốm ở Bàu Trúc là nghề của phụ nữ, gắn với nếp nhà theo dòng mẹ của người Chăm. Đàn ông lo đi lấy đất, chở củi, rơm, mang hàng đi bán. Ngày trước gốm làng là nồi, ơ, lu, chum, cà ràng để nấu nướng, chứa nước cho cả vùng; nay ngoài đồ gia dụng còn có bình, tượng, đồ trang trí, phù điêu vũ nữ, đồ đặt cho khách sạn, quán ăn.

Từ cục đất đến món gốm: quy trình bạn sẽ thấy ở sân nhà

Không có xưởng lớn, phần lớn công việc diễn ra ngay sân trước nhà. Nếu ghé vào buổi sáng, bạn có thể thấy vài công đoạn cùng lúc:

  1. Nhồi đất. Đất sét ngâm nước, trộn cát, nhồi bằng tay và chân cho mịn, loại sạn.
  2. Dựng thân. Người thợ đặt khối đất lên một bệ kê thấp cố định, rồi tự đi lùi vòng quanh, vừa đi vừa vuốt, kéo đất lên thành thân. Chính người thợ quay chứ không phải bàn quay.
  3. Làm miệng và tạo dáng. Dùng miếng vải ướt, mảnh tre, vỏ sò để vuốt miệng, làm nhẵn mặt, tạo đường cong vai.
  4. Trang trí. Khắc vạch bằng que tre, ấn vỏ sò, đắp dây đất, hoặc vẽ bằng nước đất màu.
  5. Đánh bóng và phơi. Mộc gần khô được miết bằng hòn cuội nhẵn cho mặt bóng, rồi phơi nắng nhiều ngày.
  6. Nung lộ thiên. Mộc xếp thành đống ngoài bãi, phủ củi và rơm, đốt trong vài giờ. Lửa trực tiếp làm mặt gốm loang đỏ, nâu, đen.
  7. Tạo màu sau lửa. Người làng kể có nhà quét lên món gốm còn nóng thứ nước ngâm từ vỏ cây để tạo vệt sẫm. Không phải nhà nào cũng làm vậy.

Cả quy trình không có máy nào, và nhiệt nung thấp hơn nhiều so với lò men. Vì vậy gốm Bàu Trúc nhẹ, xốp, thấm nước, đẹp ở vẻ mộc chứ không ở độ cứng.

Nếu được xem một đống nung, để ý cách người làng xếp: món lớn nằm dưới, món nhỏ chèn khe, củi to dựng quanh, rơm phủ ngoài cùng. Lửa bùng rất nhanh rồi tàn dần, người thợ đi quanh đống, bổ thêm rơm vào chỗ lửa yếu. Món nào nằm sát chỗ rơm cháy âm ỉ sẽ ra mảng đen, món ở chỗ thoáng gió ra đỏ tươi.

Gốm Bàu Trúc khác gốm men phía bắc thế nào

Đặt cạnh một món gốm Bát Tràng, khác biệt hiện ra ngay. Bảng này giúp bạn hiểu mình đang mua thứ gì và dùng nó vào việc gì.

Điểm soGốm Bàu TrúcGốm men đồng bằng phía bắc
Tạo hìnhNặn tay, người đi vòng quanh, không bàn xoayBàn xoay hoặc đổ khuôn
MenKhông men, mặt miết bóngPhủ men kín, nhiều dòng men
NungLộ thiên bằng rơm củi, vài giờLò kín, nhiệt cao, nhiều giờ đến nhiều ngày
MàuĐỏ, nâu, đen loang tự nhiênTheo màu men, đều hơn
Độ thấm nướcThấm, xốpGần như không thấm nếu men kín
Hợp đểTrưng bày, cắm hoa khô, đồ trang trí, đồ dùng truyền thốngĐựng thức ăn, đồ dùng hằng ngày, đồ trưng bày

Áp vào khi mua: nếu bạn định dùng bình Bàu Trúc cắm hoa tươi, hãy đặt một ống thuỷ tinh hoặc chai nhựa bên trong để giữ nước, tránh nước thấm làm ẩm bàn và mốc chân bình. Nồi đất để nấu thì hỏi kỹ người làm cách ủ nồi bằng nước vo gạo hoặc cách xử lý trước lần đầu.

Đi Bàu Trúc cho phải phép: danh sách trước khi ghé

Bàu Trúc là làng đang sống, không phải khu trình diễn. Mấy điều sau giúp chuyến đi dễ chịu cho cả bạn lẫn người làng:

  • Đi buổi sáng sớm, khoảng bảy đến mười giờ, khi trời chưa gắt và các bà các chị đang nặn ngoài sân.
  • Hỏi trước khi vào sân nhà và trước khi chụp ảnh người làm, nhất là người lớn tuổi.
  • Mặc đồ kín đáo vừa phải, đội mũ rộng vành, mang nước; vùng này nắng và gió cát rất mạnh.
  • Nếu muốn xem nung lộ thiên, hỏi trước nhà nào sắp nung; việc nung tuỳ lượng mộc đã khô, không có giờ cố định.
  • Xin thử nặn thì chấp nhận món của mình méo; đi lùi vòng quanh mà vuốt đều là việc nhiều năm mới thạo.
  • Mua trực tiếp ở nhà người làm hoặc khu trưng bày của làng, hỏi rõ món nào nặn tay, món nào làm khuôn.
  • Không leo lên đống mộc, không chạm vào món đang phơi; mộc chưa nung chỉ cần một vết ngón tay là hỏng.

Nếu đi đúng dịp lễ hội lớn của người Chăm, thường vào khoảng cuối tháng 9 đầu tháng 10 dương lịch tuỳ năm, làng và vùng xung quanh rất đông, nhiều nhà nghỉ làm gốm để đi lễ. Muốn xem nghề thì tránh những ngày đó.

Nếu đi nhóm từ mười người trở lên, báo trước cho một nhà hoặc khu trưng bày để họ sắp xếp chỗ ngồi xem và người giới thiệu, tránh cả nhóm dồn vào một sân nhỏ.

Mùa nào ghé Bàu Trúc

Ở vùng khô hạn này, mùa đi không theo mùa hoa trái mà theo nắng và mưa. Các khoảng tháng dưới đây là dương lịch, từng năm có thể lệch.

Thời gianThời tiết và nhịp làngGợi ý
Tháng 1 đến tháng 4Khô, nắng, gió mạnh đầu năm; mộc khô nhanh, nung đềuThời điểm đẹp để xem cả nặn lẫn nung
Tháng 5 đến tháng 8Nắng gắt, rất nóng giữa trưaĐi thật sớm, xong trước mười giờ
Tháng 9 đến tháng 10Bắt đầu mưa, có dịp lễ hội lớnXem lễ hội thì hợp, xem nghề thì kém
Tháng 10 đến tháng 12Mùa mưa chính, mộc lâu khô, nung thưaHỏi trước nhà nào còn nung

Mùa mưa ở đây ngắn nhưng có năm mưa dồn, ngập cục bộ. Gọi hỏi một hôm trước khi đi vẫn là cách chắc nhất.

Một gợi ý ghép chuyến: Bàu Trúc nằm không xa vùng nho, vùng tỏi và những cánh đồng muối của dải đất khô này. Đi một ngày, bạn có thể buổi sáng xem nặn gốm, chiều ghé ruộng muối lúc người làm cào muối, hiểu vì sao cùng một thứ nắng gió lại nuôi được cả nghề gốm lẫn nghề muối.

Nghề hôm nay: từ nồi bếp đến đồ trang trí

Mấy chục năm trước, gốm Bàu Trúc chủ yếu là đồ bếp và đồ chứa cho các làng quanh vùng: nồi nấu, ơ kho cá, lu đựng nước, cà ràng làm bếp. Khi nồi nhôm, lu nhựa, bếp gas về tới nông thôn, đồ gốm gia dụng bán chậm hẳn. Nhiều nhà bỏ nghề, nhiều cô gái trẻ đi làm công nhân.

Nghề trụ lại được nhờ chuyển hướng. Bên cạnh đồ bếp, làng làm thêm bình hoa, tượng, đèn, mảng phù điêu, đồ trang trí đặt cho khách sạn, quán ăn, nhà hàng ở các thành phố biển. Một số nghệ nhân lớn tuổi được mời đi trình diễn, dạy nặn, nhờ đó con cháu thấy nghề còn đường sống. Gốm Bàu Trúc giờ xuất hiện trong nhiều không gian nội thất theo lối mộc mạc.

Với người đi làng, điều này có nghĩa là bạn sẽ thấy hai loại hàng cạnh nhau: đồ nặn tay, nung lộ thiên theo lối cũ, và đồ làm nhanh hơn, có khi dùng khuôn, nung lò, để đáp ứng đơn số lượng lớn. Cả hai đều là sản phẩm của làng, chỉ khác cách làm và giá. Hỏi thẳng, người làng thường nói thật; và nếu bạn quý lối làm cổ, hãy trả đúng giá cho nó.

Mua gốm Bàu Trúc và chở về nguyên vẹn

Gốm nung thấp thì giòn. Gốm không men, nung lửa thấp nên dễ mẻ miệng, mẻ chân khi va. Chọn món thành dày đều, gõ nhẹ có tiếng khô, không có vết nứt tóc quanh vai.

Chấp nhận loang màu. Vệt đen, vệt đỏ là dấu lửa, không phải lỗi. Nếu cần một cặp bình giống nhau, chọn tận tay, đừng đặt qua ảnh.

Nhờ đóng gói kỹ. Bọc giấy, chèn rơm hoặc mút, đặt trong thùng cứng; miệng bình nhét đầy giấy để chịu lực.

Đồ lớn đi xe hàng. Lu, chum, tượng cao nên gửi xe hàng, xếp đứng, có chữ đánh dấu chiều đặt. Đi máy bay thì chỉ mang món nhỏ trong hành lý xách tay.

Về nhà giữ khô. Đặt chỗ thoáng, không để ngoài mưa; gốm xốp hút ẩm lâu ngày dễ mốc, phấn trắng nổi lên mặt.

Lỗi hay gặp. Mua tượng mỏng làm khuôn ở hàng ven đường tưởng là đồ nặn tay của làng; mua bình to rồi chằng sau xe máy đi đường dài; đem bình không men ra ban công hứng nắng mưa quanh năm.

Câu hỏi thường gặp

Bàu Trúc nay thuộc tỉnh nào?

Làng gốm Bàu Trúc trước thuộc tỉnh Ninh Thuận, sau sắp xếp năm 2025 nay thuộc tỉnh Khánh Hoà. Người ta vẫn quen gọi theo tên làng, và đường đến từ trung tâm vùng Phan Rang khá gần.

Vì sao gốm Bàu Trúc không dùng bàn xoay?

Đó là lối làm gốm truyền thống của phụ nữ Chăm, người thợ tự đi vòng quanh khối đất đặt trên bệ cố định. Cách làm này cho dáng hơi bất đối xứng, mỗi món một vẻ, và được giữ như một phần bản sắc của làng.

Gốm Bàu Trúc dùng đựng nước, nấu ăn được không?

Xưa người làng vẫn dùng nồi, lu để nấu và chứa nước, nhưng gốm không men thấm nước và giòn hơn gốm men. Muốn dùng nấu nướng, bạn nên mua loại làm cho mục đích đó và hỏi người làm cách ủ và xử lý nồi trước khi dùng.

Có được tự tay nặn thử ở Bàu Trúc không?

Một số nhà và khu trưng bày cho khách thử nặn, thường kèm phí nhỏ. Món bạn nặn khó nung kịp trong ngày nên hãy hỏi xem có được gửi về sau hay chỉ để trải nghiệm.

Làm sao biết món gốm là nặn tay chứ không đổ khuôn?

Đồ nặn tay có thành dày mỏng không đều nhẹ, dấu ngón tay và vết miết bên trong lòng, dáng hơi lệch. Đồ đổ khuôn có đường ráp khuôn mờ, lòng trơn đều, các món giống hệt nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138