Nhận biết chè đúng vùng dựa vào bốn thứ: cánh chè khô, bã chè sau khi pha, màu và vị của nước, và câu trả lời của người bán về đồi, xưởng, ngày sao. Ba thứ đầu giúp phân biệt được tầng vùng (trung du, núi cao, cao nguyên) khá chắc; còn phân biệt hai làng sát nhau thì gần như chỉ dựa được vào nguồn hàng.
Bài này chỉ cách đặt các mẫu chè cạnh nhau để nhìn, ngửi, nếm cho có hệ thống, kèm bảng dấu hiệu của ba tầng vùng chè, những câu hỏi lọc người bán, và giới hạn: chỗ nào nếm ra được, chỗ nào chỉ có đi tận nơi mới chắc.
Nếm được gì và không nếm được gì
Người mới hay tin rằng người sành trà nhấp một ngụm là nói được chè của làng nào. Thực tế khiêm tốn hơn. Nếm kỹ có thể nhận ra kiểu cây (chè trung du búp nhỏ hay chè shan búp to), kiểu chế biến (sao chảo, ô long, hồng trà), độ tươi (chè mới hay chè để lâu), và lỗi sao (khét, đỏ, ngái). Đó đã là rất nhiều.
Nhưng phân biệt chè Tân Cương với chè của một xóm sát bên, cùng giống, cùng đất, cùng cách sao, thì nếm không đủ. Hai xưởng giỏi ở hai làng có thể cho chén nước gần như nhau; một xưởng giỏi và một xưởng vội trong cùng làng lại khác nhau rõ. Vì vậy, với tên làng, thứ đáng tin là nguồn hàng chứ không phải lưỡi.
Hiểu giới hạn này giúp bạn tránh hai lỗi ngược nhau: tin người bán chỉ vì chén nước ngon, và nghi ngờ mọi gói chè chỉ vì nó không giống gói lần trước. Mục tiêu của việc nếm là nhận ra chè có đúng loại, đúng tầng, đúng độ tươi người bán nói không.
Dấu hiệu của ba tầng vùng chè
Bảng dưới là các nét chung khi pha theo cách quen của từng loại. Chúng giúp phân tầng vùng, không dùng để kết luận tên làng.
| Dấu hiệu | Chè trung du sao chảo | Chè shan núi cao | Trà cao nguyên (xanh, ô long) |
|---|---|---|---|
| Cánh khô | Nhỏ, xoăn chặt, xanh xám, có khi có lớp bụi trắng mịn | To, dài, xoăn lỏng, có lông tơ trắng rõ | Trà xanh cánh to thẳng hơn; ô long cuộn viên tròn |
| Mùi khô | Cốm non, hăng nhẹ | Mật, khói nhẹ, hoa khô | Hoa, trái chín (ô long); cỏ non (trà xanh) |
| Màu nước | Xanh vàng trong | Vàng sáng tới vàng mật | Vàng nhạt tới vàng hổ phách tuỳ mức lên men |
| Vị | Chát rõ đầu lưỡi, ngọt hậu ở cổ | Dày, ít chát gắt, ngọt kéo dài | Ít chát, hương nổi hơn vị |
| Bã chè | Búp nhỏ, một tôm một hai lá, xanh vàng | Búp to, lá dày, mép răng cưa rõ | Ô long nở thành lá nguyên, có khi còn cuống |
Nếu một gói ghi tên vùng trung du mà bã ra lá to, dày, mép răng cưa sâu, hoặc gói ghi shan tuyết mà cánh nhỏ xoăn, không chút lông tơ, thì cần hỏi lại.
Pha so cạnh nhau: cách làm có hệ thống
Muốn nhận ra khác biệt, đừng nếm từng gói vào những ngày khác nhau. Hãy pha cạnh nhau, cùng điều kiện:
- Chuẩn bị ba bốn chén sứ trắng giống nhau, mỗi chén một mẫu; sứ trắng cho thấy màu nước rõ nhất.
- Cân hoặc đong lượng chè bằng nhau cho mỗi mẫu, khoảng một thìa nhỏ đầy.
- Dùng cùng một loại nước, đun sôi rồi để lắng một chút; đổ cùng lượng nước vào mỗi chén.
- Ngâm cùng thời gian, khoảng vài phút, rồi gạn nước ra chén khác.
- Nhìn màu nước trước khi uống; ghi lại.
- Ngửi bã chè còn ấm trong chén đầu; đây là lúc mùi rõ nhất.
- Nếm lúc nóng, rồi chờ nguội bớt nếm lại; chè lỗi thường lộ ra khi nước nguội.
- Dàn bã ra đĩa trắng, xem búp to hay nhỏ, đều hay lẫn, lá có thâm đỏ không.
Pha mạnh tay hơn thường ngày một chút giúp lỗi lộ rõ. Mục đích ở đây là so, không phải thưởng thức.
Ghi chép ngay trong lúc nếm, mỗi mẫu một dòng: màu nước, mùi bã, vị nóng, vị nguội, bã to hay nhỏ. Đến mẫu thứ ba, trí nhớ về mẫu đầu đã mờ; không ghi thì phép so chỉ còn là cảm giác chung chung.
Dấu hiệu chè có vấn đề, dù ghi vùng nào
Có những dấu hiệu không liên quan tới vùng mà cho thấy chè làm vội, để lâu hoặc pha trộn:
- Cánh xanh bóng đều tăm tắp như được đánh bóng; chè sao tay thường xanh xám, không đều tuyệt đối.
- Mùi hương rất nồng, ngửi khô đã thơm gắt nhưng pha ra nước nhạt; có thể đã tẩm hương.
- Nước có vệt đỏ hoặc đục; dấu hiệu hong quá lâu hoặc vò nát.
- Bã có lá thâm đỏ, lá già, cuộng dài lẫn nhiều.
- Mùi khét hoặc mùi khói đậm lấn hết hương chè.
- Mùi ẩm, mùi giấy cũ, mùi tủ; chè để lâu hoặc bảo quản kém.
- Vụn nhiều dưới đáy túi dù gọi là chè búp loại cao.
Gặp một trong các dấu hiệu này, đừng vội kết luận người bán gian. Hỏi lại ngày sao, cách bảo quản; nhiều khi chè tốt chỉ bị để sai chỗ.
Đừng nhầm chè bảo quản sai với chè sai vùng
Chè hút ẩm. Chè xanh khô hút ẩm rất nhanh. Một túi mở miệng để trong bếp vài tuần là cánh mềm, nước nhạt, hương cốm biến mất. Người uống dễ nghĩ đợt này người bán đổi hàng, trong khi chè vẫn là chè cũ.
Chè hút mùi. Chè để gần cà phê, gia vị, xà phòng, tủ gỗ mới sẽ ám mùi lạ. Hiện tượng này hay bị nhầm thành chè tẩm hương hoặc chè kém.
Chè gặp nóng. Để trong cốp xe, gần bếp, cạnh cửa sổ nắng, chè xanh chuyển màu nước sang vàng sậm, vị bớt tươi. Nếm thấy giống chè để lâu, dù mới mua.
Chè quá mới. Ngược lại, chè vừa sao trong ngày có thể còn hăng lửa, vị chưa tròn. Vài ngày sau mới ổn. Nếm ngay tại chảo rồi so với lúc về nhà, bạn có thể thấy khác.
Nước pha khác. Nước máy có mùi khử trùng, nước giếng nhiều vôi, nước lọc quá kỹ đều làm vị chè thay đổi. Trước khi trách chè, thử pha lại bằng một loại nước khác.
Cách kiểm nhanh. Giữ lại một ít chè từ lần mua trước trong lọ kín, để chỗ mát. Khi nghi ngờ đợt mới, pha cả hai cạnh nhau cùng điều kiện. Chỉ phép so này mới tách được chuyện bảo quản khỏi chuyện nguồn hàng.
Nhận chè gửi xa: các bước kiểm khi mở hàng
Phần lớn người mua chè đúng vùng hôm nay không tự đi được mà đặt gửi. Khi gói chè tới tay, kiểm theo trình tự:
- Xem túi còn kín, còn hút chân không không; túi phồng hoặc xẹp mất nếp là đã hở.
- Đối chiếu ghi chú trên túi: loại búp, ngày sao, lứa; thiếu thì nhắn hỏi ngay khi còn nhớ.
- Mở một túi, ngửi khô ngay: hương cốm hoặc hương mật nhẹ là bình thường; mùi ẩm, mùi lạ là cần báo.
- Pha thử theo cách so cạnh nhau với gói mẫu đã nhận trước hoặc gói còn lại từ lần trước.
- Chụp ảnh bã chè trên đĩa trắng, gửi cho người bán nếu thấy khác mẫu; người làm lâu năm nhìn bã là biết.
- Chia phần chưa dùng thành gói nhỏ, cất vào lọ kín, để chỗ mát, tránh xa bếp và tủ đồ có mùi.
Tình huống giả định: bạn đặt chè ở xưởng nhà chú Bảy, lần này chén nước nhạt hơn lần trước. Pha so với gói cũ cùng nước, cùng lượng thì thấy chè cũ vẫn đậm hơn rõ. Gửi ảnh bã cho chú, chú nhận là đợt này hái chè hè chứ không phải chè thu như lần trước. Không ai gian, chỉ là khác lứa; lần sau dặn rõ lứa khi đặt.
Những câu hỏi lọc người bán
Nguồn hàng là thứ duy nhất xác nhận được tên làng. Những câu hỏi nên đặt, và cách nghe câu trả lời:
- Chè này hái ở đồi nào, nhà ai? Người làm chè trả lời ngay, cụ thể. Người gom hàng hay nói chung tên vùng.
- Sao ngày nào, lứa nào? Không ai nhớ ngày sao là dấu hiệu chè đã qua nhiều tay.
- Sao bằng chảo tay hay máy? Câu trả lời thật thường đi kèm chi tiết: chảo gì, mẻ to nhỏ.
- Nhà có gom chè các nhà khác không? Nhiều xưởng có gom, người thật thà sẽ nói rõ.
- Có thể gửi gói nhỏ thử trước không? Người tự tin với chè của mình hầu như luôn đồng ý.
- Nếu chè tới nơi không giống mẫu thì sao? Nghe cách người ta xử lý để biết có làm lâu dài không.
Tình huống giả định: hai người cùng bán chè ghi tên một vùng nổi tiếng. Người thứ nhất kể được đồi chè ở xóm nào, chè sao chiều thứ mấy, nhà có ba chảo; người thứ hai chỉ nói chè chuẩn vùng, khách quen lấy nhiều. Dù chén nước của hai người ngang nhau, nên đặt người thứ nhất.
Áp vào trường hợp của bạn
Nếu bạn mua chè uống hằng ngày: chỉ cần chọn đúng tầng vùng và đúng độ tươi. Một gói chè trung du sao trong vài tháng, nước xanh vàng, chát vừa ngọt hậu, là đủ, dù không mang tên làng nổi tiếng nào.
Nếu bạn mua làm quà và tên vùng quan trọng với người nhận: hãy mua từ xưởng mà bạn hoặc người quen đã đến tận nơi, hoặc ít nhất từ người bán trả lời được trọn bộ câu hỏi ở trên. Ghi chép lại tên xóm, ngày sao, để người nhận hỏi thì bạn trả lời được.
Nếu bạn muốn học nếm: mỗi tháng mua ba bốn gói nhỏ từ ba tầng vùng khác nhau, pha so theo cách trên, ghi sổ. Sau một năm, bạn sẽ nhận ra tầng vùng và lỗi sao khá nhanh, và quan trọng hơn là biết chính mình thích kiểu nước nào.
Nếu bạn nghi một gói chè bị gán tên vùng: đừng tranh cãi bằng vị. Hỏi nguồn, xin xem đồi, xin gửi mẫu thử. Người bán thật không ngại; người bán mập mờ sẽ tự lộ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt chè Thái Nguyên với chè shan tuyết?
Chè trung du như chè Thái có cánh nhỏ xoăn chặt, nước xanh vàng, chát rõ rồi ngọt hậu, bã là búp nhỏ. Chè shan có cánh to, nhiều lông tơ trắng, nước vàng sáng tới vàng mật, vị dày, bã là lá to và dày.
Nếm có biết được chè của làng nào không?
Thường là không chắc. Nếm giúp nhận ra kiểu cây, kiểu chế biến, độ tươi và lỗi sao. Còn hai làng sát nhau cùng giống, cùng cách làm thì chỉ nguồn hàng, tức đồi nào, xưởng nào, mới xác nhận được tên làng.
Cánh chè xanh bóng đẹp có phải chè ngon không?
Không hẳn. Chè sao tay thường có màu xanh xám, cánh không đều tuyệt đối. Cánh xanh bóng đều quá mức có thể do sao nhiều lần hoặc pha trộn. Hãy pha thử, nhìn bã và màu nước trước khi tin vào màu cánh khô.
Pha chè để so sánh nên làm thế nào?
Dùng chén sứ trắng giống nhau, lượng chè bằng nhau, cùng loại nước và cùng thời gian ngâm. Nhìn màu nước, ngửi bã còn ấm, nếm lúc nóng và lúc nguội, rồi dàn bã ra đĩa trắng để xem búp.
Chè có mùi thơm rất nồng có đáng ngờ không?
Nên hỏi lại. Chè xanh nguyên vị có hương cốm nhẹ, không nồng gắt. Nếu ngửi khô thấy thơm gắt mà pha ra nước nhạt, hương mất nhanh, có thể chè đã được tẩm hương. Hỏi người bán chè ướp hay nguyên vị.
Hỏi người bán chè những câu gì là đủ?
Hỏi chè hái ở đồi nào, nhà ai, sao ngày nào, lứa nào, sao bằng chảo hay máy, có gom chè nhà khác không và có gửi mẫu thử được không. Người làm chè thật thường trả lời cụ thể và không ngại gửi mẫu.