Muốn lên đồi chè theo người làng hái búp, hãy hẹn trước với một nhà làm chè, đến từ sáng sớm, mặc áo dài tay, đội nón, đi giày bám đất, và hỏi chủ nhà khu nào được hái, hái loại búp nào trước khi đưa tay. Một buổi sáng như vậy, từ khoảng sáu tới chín giờ, đủ để bạn hiểu chè hái tay khó thế nào và vì sao búp ngon lại đắt.
Bài này dành cho người muốn trải nghiệm thật chứ không chỉ chụp ảnh: hẹn ai, đi giờ nào, mang gì, hái thế nào cho người làng không phải hái lại, đưa trẻ đi ra sao, và vài điều tưởng nhỏ mà khiến chủ đồi ngại đón khách lần sau.
Đồi chè là ruộng của người ta: làm khách và cảm ơn cho đúng
Điều đầu tiên cần nhớ: mỗi luống chè có chủ. Ở trung du, đồi chè chia thành mảnh của từng nhà, ranh giới đôi khi chỉ là một lối mòn. Búp trên luống là thu nhập của cả mùa. Bạn bước vào đồi chè là bước vào ruộng nhà người ta, dù không có rào.
Nhiều đồi chè gần đường lớn quen có khách dừng chụp ảnh, và người làng thường dễ tính nếu khách đi trên lối mòn, không bẻ cành, không hái búp. Nhưng muốn hái thật, muốn đi sâu vào đồi, muốn xem xưởng, bạn cần một người trong làng đón. Đó vừa là phép lịch sự, vừa là cách duy nhất để thấy được việc thật.
Hãy coi chuyến đi như một buổi làm khách. Chủ nhà mất một buổi sáng hướng dẫn bạn, búp bạn hái có thể chưa đạt, chảo phải sao thêm mẻ nhỏ. Hỏi trước có trả công hay mua chè ủng hộ không, và làm đúng như đã nói.
Trả công một buổi. Chủ nhà bỏ một buổi hái để dẫn bạn, nên một khoản cảm ơn tương đương công hái một buổi của người làng là hợp lý. Hỏi thẳng mức người ta mong, đừng đoán.
Mua chè của nhà. Đây là cách cảm ơn được người làm chè quý nhất, vì đúng là thứ họ làm ra. Mua vừa đủ dùng, đừng hứa mua nhiều rồi đổi ý.
Mang quà nhỏ. Với gia đình có người già, trẻ con, một túi bánh kẹo từ thành phố là đủ; không cần quà đắt.
Giới thiệu đúng. Nếu hài lòng và muốn giới thiệu cho người khác, hãy hỏi chủ nhà có muốn đón thêm khách không trước khi đưa cách liên lạc của họ cho ai.
Không tự ý đăng địa chỉ. Nhiều nhà không muốn đồi của mình thành điểm dừng chụp ảnh của người lạ. Đăng ảnh đồi được, nhưng đừng ghi rõ nhà ai, đường nào nếu chưa hỏi.
Hẹn trước một buổi hái chè
Một buổi hái chè trọn vẹn bắt đầu từ cuộc hẹn. Trình tự gợi ý:
- Tìm một nhà làm chè qua người quen, qua chỗ bạn nghỉ trong vùng, hoặc ghé xưởng chè hỏi trực tiếp từ hôm trước.
- Hỏi rõ ngày mai nhà có hái không, hái đồi nào, mấy giờ ra đồi.
- Nói thật số người, có trẻ nhỏ hay người lớn tuổi không, để chủ nhà chọn đồi phù hợp.
- Hỏi cách cảm ơn: trả công một buổi, mua chè của nhà, hay cả hai; thống nhất trước để khỏi ngại sau.
- Hẹn chỗ gặp cụ thể, đường vào đồi đi xe gì được, có chỗ để xe không.
- Đêm trước xem thời tiết; trời mưa to thì hỏi lại, đồi chè trơn và búp ướt không hái được tốt.
Câu nên nói khi hẹn: nhà mình cho cháu theo hái một buổi, cháu mua chè của nhà để cảm ơn. Câu không nên: cho cháu vào đồi chụp ảnh với, không hái đâu. Câu thứ hai nghe nhẹ nhưng thực ra chủ nhà vẫn phải đi theo trông.
Mặc gì, mang gì lên đồi chè
Đồi chè trông hiền nhưng nắng, sương, đất dốc và côn trùng đều có. Danh sách mang theo:
- Áo dài tay, quần dài vải mỏng; lá chè và cành cứng cào xước da trần.
- Nón lá hoặc mũ rộng vành; trên đồi không có bóng mát.
- Giày bám đất hoặc dép quai hậu; tránh giày trơn đế, tránh dép xỏ ngón.
- Áo khoác mỏng cho buổi sáng sương, cởi ra khi nắng lên.
- Nước uống, khăn nhỏ, kem chống nắng, thuốc chống côn trùng.
- Túi vải nhỏ đeo hông hoặc giỏ để đựng búp; nhiều nhà có sẵn, hỏi trước.
- Túi đựng rác mang về; trên đồi không có thùng rác.
- Với mùa mưa: áo mưa mỏng, ủng cao su nếu đường đất.
Lỗi hay gặp: mặc váy, quần ngắn để chụp ảnh đẹp rồi bị lá chè cứa, côn trùng đốt; hoặc mang túi nilon đựng búp, búp bị bí hơi, nóng lên, đỏ mép.
Hái búp sao cho người làng không phải hái lại
Hỏi loại búp trước. Có nhà hái một tôm hai lá, có nhà chỉ lấy tôm và một lá, tuỳ loại chè sẽ làm. Nhờ chủ nhà hái mẫu một búp, cầm trên tay đối chiếu.
Dùng đầu ngón tay, bẻ chứ không tuốt. Kẹp búp giữa ngón cái và ngón trỏ, bẻ gọn ở chỗ cuống non. Tuốt cả nắm sẽ kéo theo lá già và cuống dài, búp dập nát.
Không dùng móng tay bấm. Móng tay làm dập vết cắt, búp thâm nhanh. Người làng hái bằng phần thịt ngón tay.
Không bỏ búp quá chặt. Búp dồn chặt trong túi, trong nắng, sẽ nóng lên và đỏ. Cứ một lúc lại mang ra rổ, rải ra.
Đi dọc luống, không băng qua luống. Băng qua làm gãy tán, giẫm gốc. Đi theo lối mòn, quay lại cùng đường.
Dừng khi mỏi. Hái chè nhìn nhẹ nhưng lưng và cổ tay mỏi nhanh. Hái chậm mà đúng tốt hơn hái nhanh mà sai.
Đưa trẻ con và người lớn tuổi đi đồi chè
Với trẻ nhỏ, chọn đồi thấp, gần đường, có lối mòn rộng. Đi sớm để tránh nắng, cho trẻ mặc dài tay, đội mũ, đi giày. Giao cho trẻ một việc rõ ràng, như hái búp mẫu thật đúng, đếm xem mỗi phút hái được mấy búp, rồi so với người làng. Trẻ hiểu rất nhanh vì sao một cân chè khô tốn nhiều công như vậy.
Đừng để trẻ chạy giữa các luống, giật cành, hay đùa gần khu máy sao trong xưởng. Chảo, máy quay và lò sấy rất nóng. Hỏi chủ nhà khu nào trẻ được đứng xem.
Với người lớn tuổi, đồi dốc là vấn đề chính. Hỏi chủ nhà có đồi bằng hơn không, hoặc chỉ đi phần chân đồi, ngồi ở hiên xưởng xem sao chè. Một buổi chiều trong xưởng, uống chè mới, nghe người làm chè kể về mùa vụ, nhiều khi là phần người lớn tuổi nhớ nhất.
Cho cả nhà: đừng lên lịch quá dày. Một buổi sáng trên đồi, trưa nghỉ, chiều vào xưởng là vừa. Ghép ba bốn đồi trong một ngày chỉ còn lại ảnh.
Một buổi sáng mẫu trên đồi chè
Lịch dưới đây dựa trên một buổi hái chè mùa thu ở đồi trung du. Dùng nó để ước thời gian, rồi điều chỉnh theo chủ nhà:
| Giờ | Việc | Bạn nên làm gì |
|---|---|---|
| 5 giờ 30 | Gặp chủ nhà ở đầu xóm | Đến đúng giờ, mặc sẵn đồ, ăn nhẹ từ trước |
| 6 giờ | Đi bộ lên đồi, sương còn dày | Đi theo lối mòn, nghe chủ nhà giới thiệu đồi |
| 6 giờ 15 | Chủ nhà hái mẫu, giảng loại búp | Cầm búp mẫu, hỏi lại tới khi chắc |
| 6 giờ 30 tới 8 giờ 30 | Hái cùng người làng | Hái chậm, đúng búp, mang búp ra rổ rải thường xuyên |
| 8 giờ 30 | Cân búp, so với người làng | Không ngại khi búp mình hái ít hơn nhiều |
| 9 giờ | Mang búp về nong hong | Xem cách rải búp, hỏi bao giờ sao |
| 9 giờ 30 | Uống nước chè, nói chuyện | Mua chè, cảm ơn, hẹn chiều quay lại xem sao nếu được |
Hầu hết người lần đầu hái được rất ít búp trong hai giờ, chỉ bằng một phần nhỏ của người làng. Con số ấy là bài học rõ nhất về giá chè hái tay, rõ hơn bất cứ lời giải thích nào.
Nếu chủ nhà cho phép, xin giữ lại chính số búp mình hái để chiều xem người ta sao. Thấy một nắm búp của mình co lại thành một nhúm chè khô nhỏ xíu, bạn sẽ không bao giờ mặc cả chè hái tay như mặc cả rau ngoài chợ nữa.
Những điều không nên làm trên đồi chè
Đây là những việc khiến chủ đồi ngại đón khách. Đa phần đều do vô ý:
- Hái búp ăn thử, hái mang về làm kỷ niệm khi chưa được phép.
- Bẻ cành, kéo cành xuống để chụp ảnh.
- Đứng lên gốc chè hoặc ngồi đè lên tán.
- Dùng máy bay chụp ảnh bay sát đầu người đang hái mà không hỏi.
- Để lại chai nước, vỏ bánh, đầu lọc thuốc lá giữa luống.
- Mở nhạc to trên đồi khi người khác đang làm.
- Chụp cận mặt người hái mà không xin; nhiều người không muốn ảnh mình lên mạng.
- Mặc cả giá chè ngay trên đồi trước mặt người khác, rồi không mua.
Áp vào trường hợp của bạn: nếu đi theo nhóm đông, cử một người nói chuyện với chủ nhà, cả nhóm đi theo một lối, nghỉ ở một chỗ. Nhóm đông mà tản ra khắp đồi là cảnh người làng sợ nhất.
Chọn giờ và mùa cho chuyến đi đồi chè
Bảng dưới gợi ý cho đồi chè trung du phía Bắc. Lâm Đồng và núi cao có lịch khác, xem các bài theo vùng.
| Muốn gì | Giờ nên đến | Mùa nên đi (dương lịch) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Theo hái chè | Sáu tới chín giờ sáng | Tháng 3 tới tháng 5, tháng 8 tới tháng 10 | Hẹn trước |
| Ngắm sương trên đồi | Năm rưỡi tới bảy giờ sáng | Mùa xuân và cuối thu | Mang áo ấm |
| Xem sao chè | Ba giờ chiều tới tối | Cả mùa hái | Ngồi xa chảo nóng |
| Chụp ảnh đồi chè | Sáng sớm hoặc chiều muộn | Chè xuân, chè thu | Tránh giữa trưa |
| Đi với trẻ nhỏ | Bảy tới chín giờ sáng | Mùa thu | Chọn đồi thấp |
Mùa hè vẫn đi được, nhưng phải đi thật sớm và về trước khi nắng gắt. Tháng 12 tới tháng 1 nhiều đồi đã đốn, trơ cành, chỉ hợp ngồi xưởng nói chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Muốn hái chè cùng người làng thì liên hệ ai?
Hãy tìm một nhà làm chè qua người quen, qua chỗ nghỉ trong vùng hoặc ghé xưởng chè hỏi trực tiếp từ hôm trước. Hẹn rõ ngày giờ, số người và cách cảm ơn, thường là trả công một buổi hoặc mua chè của nhà.
Đi đồi chè nên mặc gì?
Áo dài tay, quần dài vải mỏng, nón rộng vành, giày bám đất và một áo khoác mỏng cho buổi sáng sương. Tránh váy, quần ngắn, dép xỏ ngón vì lá chè cứa da, côn trùng nhiều và đường đồi dốc trơn.
Mấy giờ lên đồi chè là đẹp nhất?
Muốn theo hái chè thì khoảng sáu tới chín giờ sáng, lúc người làng đang hái. Muốn ngắm sương thì đến sớm hơn nữa. Muốn xem sao chè thì ghé xưởng từ ba giờ chiều tới tối, lúc chảo đang chạy.
Hái chè thế nào cho đúng?
Hỏi chủ nhà loại búp cần hái, thường là một tôm một hai lá. Dùng phần thịt ngón cái và ngón trỏ bẻ gọn ở cuống non, không tuốt, không bấm móng tay, không dồn búp quá chặt và đi dọc luống.
Có nên đưa trẻ nhỏ đi đồi chè không?
Nên, nếu chọn đồi thấp, đi sớm, cho trẻ mặc dài tay và giao một việc cụ thể như hái búp mẫu thật đúng. Giữ trẻ tránh xa khu chảo, máy quay và lò sấy trong xưởng vì rất nóng.
Vào đồi chè chụp ảnh có cần xin phép không?
Đi trên lối mòn ven đường thường không sao, nhưng muốn đi sâu vào đồi, bay máy chụp ảnh hay chụp người đang hái thì nên xin phép. Mỗi luống chè có chủ, búp trên đó là thu nhập cả mùa của họ.