ThuPhu.comThủ Phủ
Vùng chè và trà

Làng ướp trà sen: đầm sen nào cho gạo sen, mùa ướp và xem làm trà ở đâu

Trà sen được ướp ở đâu, vì sao gắn với đầm sen Hà Nội và Huế, mùa sen tháng nào, ướp gạo sen và ướp trong bông khác nhau ra sao, ghé xem làm trà cần biết gì.

A woman in a small wooden boat gathers half-open pink lotus flowers on a misty pond at dawn, seen from behind, soft pink and pale blue tones

Trà sen là chè xanh ướp hương sen tươi, làm theo mùa sen nở, khoảng tháng 5 tới tháng 7 dương lịch. Nghề này gắn với các đầm sen quanh Hà Nội, nổi tiếng nhất là vùng ven Hồ Tây ở Quảng An, và với hồ sen ở Huế. Có hai cách chính: ướp bằng gạo sen tách từ hàng trăm bông, và ướp chè ngay trong bông sen trên đầm.

Bài này nói về địa lý của trà sen: vì sao nghề nằm ở đó, sen nào được dùng, mùa nào ướp, quy trình ra sao, và nếu muốn ghé xem một nhà ướp trà thì nên đi giờ nào, hỏi gì. Các vùng sen trồng lấy hạt, lấy ngó ở miền Tây là câu chuyện khác, chỉ được nhắc qua.

Vì sao trà sen gắn với Hà Nội và Huế

Trà sen cần hai thứ ở gần nhau: chè xanh ngon và sen thơm vừa nở. Hà Nội nằm giữa vùng chè trung du và vùng đầm sen đồng bằng; ven Hồ Tây xưa có những đầm sen trăm cánh hương rất đậm. Những gia đình ở làng ven hồ giữ nghề ướp trà qua nhiều đời, và tên trà sen Tây Hồ từ đó thành quen.

Huế có hồ sen trong kinh thành và quanh vùng, gắn với lối uống trà của người Huế. Nhiều câu chuyện kể về việc thả chè vào bông sen trên hồ buổi chiều, sáng hôm sau mới lấy ra pha. Cách ướp trong bông vì thế cũng gắn với Huế, dù ở Hà Nội cũng làm.

Hôm nay, đầm sen ven Hồ Tây đã thu hẹp nhiều. Nhà ướp trà phải mua sen từ các đầm khác ở ngoại thành Hà Nội và các tỉnh lân cận. Điều đó không làm trà kém đi nếu sen được chọn đúng, nhưng cho thấy tên vùng ở đây chỉ nghề và tay ướp nhiều hơn là chỉ nguồn sen.

Nguyên liệu: chè nền và gạo sen

Chè nền. Thường là chè xanh trung du búp nhỏ, sao kỹ, hương nhẹ để không lấn hương sen. Nhiều nhà ướp dùng chè Thái loại tốt. Chè nền kém thì ướp bao nhiêu sen cũng không cứu được.

Sen. Sen hồng nhiều cánh, hương đậm được ưa nhất. Bông được hái lúc sáng sớm, khi còn hé hoặc vừa nở, trước khi nắng lên làm hương bay mất.

Gạo sen. Là những hạt nhỏ màu trắng ngà ở đầu nhị sen, nơi tập trung hương. Người ướp tách gạo sen ra khỏi bông bằng tay, việc tỉ mỉ, thường do nhiều người ngồi tách liền mấy giờ ngay khi sen vừa về.

Số lượng sen. Người làm nghề hay nói cần cả nghìn bông cho một cân trà ướp kỹ. Con số chính xác tuỳ nhà, tuỳ số lượt ướp, nhưng ý chung là trà sen tốn sen tới mức khó tin với người ngoài nghề.

Than và lò sấy. Mỗi lượt ướp đều kết thúc bằng sấy nhẹ. Nhà ướp lâu năm giữ lửa rất nhỏ, đều, vì sấy nóng quá là hương sen bay và chè nền mất vị; công trông lửa không thua công tách gạo sen.

Thời gian. Gạo sen phải dùng ngay trong buổi sáng. Sen để qua ngày, gạo sen khô, hương nhạt, không ướp được trà ngon.

Ướp bằng gạo sen: các bước chung

Đây là cách ướp phổ biến ở các nhà làm trà sen quanh Hà Nội. Mỗi nhà có biến tấu, khung chung như sau:

  1. Hái sen sáng sớm, chở về ngay.
  2. Tách gạo sen khỏi bông, nhẹ tay để không dập.
  3. Rải một lớp chè, một lớp gạo sen xen nhau trong thùng hoặc hũ kín, ủ trong một khoảng thời gian để chè hút hương.
  4. Sấy chè và gạo sen ở nhiệt nhẹ cho khô, thường trên than hoặc lò sấy nhỏ, để giữ hương mà không làm khét.
  5. Sàng bỏ gạo sen đã hết hương.
  6. Lặp lại với gạo sen mới, nhiều lượt. Số lượt càng nhiều hương càng đậm và giá càng cao.
  7. Lượt cuối sàng sạch, để nguội, đóng gói kín.

Trà ướp kỹ có hương sen thanh, không gắt, bền qua nhiều nước pha. Trà ướp vội hoặc tẩm hương thì nước đầu thơm nồng, nước sau mất hẳn.

Ướp trong bông sen trên đầm

Cách thứ hai là ướp ngay trong bông. Chiều muộn, người ướp chèo thuyền ra đầm, chọn những bông sen sắp nở, khẽ mở cánh, cho một nhúm chè vào giữa bông, rồi buộc nhẹ miệng bông bằng sợi lạt. Qua một đêm, bông sen khép lại, ủ chè trong hương. Sáng sớm hôm sau, người ướp ra hái bông, lấy chè ra.

Trà ướp bông có hương rất tươi nhưng lượng ít, mỗi bông chỉ ướp được một nhúm, thường dùng ngay hoặc trong thời gian ngắn. Một số nhà bán cả bông sen đã ướp chè, người mua mang về mở bông pha trực tiếp; đây là món của mùa sen, khó giữ lâu.

Cách ướp này phụ thuộc thời tiết. Đêm mưa to, bông bị dập, chè ướt; ngày nắng gắt, bông nở bung sớm, hương bay. Vì vậy trà ướp bông thường không có quanh năm, chỉ có trong mấy tuần sen rộ, và nên đặt trước.

Khi đến đầm, bạn có thể được xem người ướp buộc bông lúc chiều, rồi sáng hôm sau quay lại lúc mở bông. Đó là hai khoảnh khắc đẹp nhất của nghề, nhưng cũng là lúc người ta bận nhất, nên hỏi trước có được theo không.

Lịch mùa sen và mùa ướp trà

Các khoảng dưới là dương lịch, tính cho vùng đồng bằng Bắc Bộ và Huế. Mỗi năm sen nở sớm muộn khác nhau theo nắng ấm, nên hỏi nhà ướp trước.

Thời điểmĐầm senViệc của nhà ướp tràBạn nên làm gì
Tháng 4Lá sen lên, nụ chưa nhiềuChuẩn bị chè nền, sửa thùng ủ, lò sấyHỏi lịch, đặt trước
Tháng 5 tới tháng 6Sen rộ, nhiều bông nhấtTách gạo sen, ướp liên tục mỗi sángĐi xem tách gạo sen sáng sớm
Tháng 7Sen thưa dầnNhững lượt ướp cuối, ướp bông còn ítMua trà ướp mùa này
Tháng 8 trở điHết sen, đầm thu hoạch hạt, ngóĐóng gói, bán trà đã ướpMua trà, không còn xem ướp

Huế có thể sớm hơn Hà Nội một chút vì ấm hơn. Muốn xem ướp, nhắm vào giữa mùa, đừng đi đầu hoặc cuối mùa khi sen ít, nhà ướp có thể nghỉ.

Sen Hồ Tây, sen đầm ngoại thành và các vùng sen khác

Sen dùng ướp trà nổi tiếng nhất là giống sen hồng nhiều cánh ở Hồ Tây, người Hà Nội quen gọi là sen trăm cánh. Bông to, cánh xếp nhiều lớp, gạo sen nhiều và thơm đậm. Khi đầm sen ven hồ thu hẹp, nhiều nơi đã đem giống sen này trồng lại ở các đầm khác, và người ướp trà đi mua theo giống, theo chất bông, không chỉ theo tên đầm.

Các đầm sen ở ngoại thành Hà Nội và những tỉnh đồng bằng lân cận cung cấp phần lớn sen cho nghề hôm nay. Sen ở đây có loại nhiều cánh, có loại ít cánh, hương khác nhau; người ướp giỏi nhìn bông, ngửi gạo là biết dùng được hay không.

Ở phía Nam, vùng Đồng Tháp Mười nổi tiếng với những cánh đồng sen rộng, nhưng sen ở đó trồng chủ yếu lấy hạt, lấy ngó, lấy lá và tim sen; trà làm từ lá sen, tim sen là một dòng khác, không phải chè xanh ướp hương bông. Khi thấy chữ trà sen, hãy hỏi đó là chè ướp hương sen, hay trà lá sen, trà tim sen.

Muốn ngắm đầm sen mùa nở thì đi sớm, khoảng năm rưỡi tới bảy giờ sáng, lúc bông còn hé và người hái đang chèo thuyền giữa đầm. Đầm sen là nơi người ta làm ăn: không lội xuống, không bẻ bông, không tự ý chèo thuyền khi chưa được cho phép.

Pha và giữ trà sen cho bền hương

Trà sen ướp kỹ là thứ tốn công, nên pha và cất đúng để không phí hương:

  • Dùng ấm nhỏ bằng sứ hoặc đất, tráng nóng trước khi cho trà.
  • Nước sôi để lắng bớt một lúc; nước sôi sùng sục làm hương sen bay nhanh.
  • Lượng trà vừa phải, rót nước đầu nhanh; nhiều người không bỏ nước đầu vì hương sen tập trung ở đó.
  • Pha nhiều nước, mỗi nước ngâm lâu hơn nước trước một chút.
  • Cất trà trong hộp kín, để nơi mát, khô, xa bếp, xa cà phê và gia vị.
  • Chia trà thành gói nhỏ, mỗi lần mở chỉ một gói; mở đi mở lại một hộp lớn làm hương tan dần.
  • Không cho vào ngăn đá rồi lấy ra liên tục; hơi lạnh gặp khí nóng sẽ đọng ẩm trên trà.

Trà sen giữ được lâu hơn chè xanh thường nhờ được sấy nhiều lần, nhưng hương sen vẫn nhạt dần theo tháng. Người sành thường dùng hết trước mùa sen năm sau, rồi đặt mẻ mới.

Ghé một nhà ướp trà sen: danh sách kiểm và lỗi hay gặp

Trà sen là nghề nhỏ, nhiều nhà làm ngay trong nhà ở, không phải xưởng mở cửa đón khách. Mang theo danh sách này:

  • Hẹn trước qua người quen; hỏi có ướp sáng mai không và có tiện cho khách xem không.
  • Đến sớm, khoảng sáu giờ sáng, lúc sen vừa chở về và mọi người tách gạo sen.
  • Hỏi chè nền là chè gì, của vùng nào, sao bao giờ.
  • Hỏi trà ướp bao nhiêu lượt, ướp bằng gạo sen hay trong bông.
  • Xin nếm, và nếm nhiều nước: trà ướp kỹ vẫn còn hương ở nước thứ ba, thứ tư.
  • Hỏi cách bảo quản: trà sen sợ ẩm và mùi lạ, nên để kín, mát, tránh xa bếp.
  • Không chạm vào gạo sen khi chưa được mời; tay người lạ có mùi kem, mùi xà phòng.

Lỗi hay gặp: mua trà sen thơm nồng, rẻ, ở chỗ không rõ nguồn rồi tin là trà ướp gạo sen; trà tẩm hương nước đầu rất thơm, nước sau nhạt hẳn. Lỗi thứ hai: ghé vào giữa trưa, lúc việc trong ngày đã xong, chỉ thấy những thùng ủ đóng kín và không học được gì.

Áp vào trường hợp của bạn: nếu cần trà sen làm quà, hãy đặt từ giữa mùa sen để có trà mới, hỏi rõ số lượt ướp và nhận trà khi đã nguội, đóng kín.

Câu hỏi thường gặp

Trà sen được ướp ở đâu?

Nổi tiếng nhất là các nhà ướp trà ven Hồ Tây ở Hà Nội, vùng Quảng An, cùng nhiều nhà ở Huế gắn với hồ sen trong và quanh kinh thành. Ngày nay sen được mua từ nhiều đầm ở ngoại thành và các tỉnh lân cận.

Mùa ướp trà sen là tháng mấy?

Mùa ướp theo mùa sen nở, khoảng tháng 5 tới tháng 7 dương lịch ở Hà Nội, rộ nhất vào tháng 5 và tháng 6. Huế có thể sớm hơn một chút. Mỗi năm sen nở sớm muộn khác nhau nên hỏi nhà ướp trước.

Gạo sen là gì?

Gạo sen là những hạt nhỏ màu trắng ngà ở đầu nhị sen, nơi tập trung hương thơm. Người ướp tách gạo sen bằng tay ngay khi sen vừa hái về buổi sáng, rồi trộn với chè để ướp nhiều lượt.

Trà ướp gạo sen và trà ướp trong bông khác nhau ra sao?

Trà ướp gạo sen ướp nhiều lượt trong thùng kín rồi sấy, hương bền, bảo quản được lâu. Trà ướp trong bông cho chè vào bông sen trên đầm qua một đêm, hương rất tươi nhưng lượng ít và nên dùng sớm.

Làm sao biết trà sen ướp thật hay tẩm hương?

Pha nhiều nước để thử. Trà ướp gạo sen kỹ có hương thanh, vẫn còn ở nước thứ ba thứ tư. Trà tẩm hương thường thơm nồng gắt ở nước đầu rồi mất hẳn. Hỏi người bán số lượt ướp và chè nền cũng giúp lọc.

Có thể đến xem làm trà sen không?

Có thể, nếu hẹn trước với một nhà ướp trà qua người quen và đi đúng mùa sen. Nên đến khoảng sáu giờ sáng, lúc sen vừa chở về và mọi người tách gạo sen, đừng đến giữa trưa khi việc đã xong.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138