Ở miền Bắc, chè được hái từ khoảng cuối tháng 2 tới tháng 10–11 dương lịch, chia thành chè xuân, chè hè, chè thu, rồi cây nghỉ đông; nơi có tưới thì có thêm chè đông. Trên núi cao mùa hái ngắn hơn, dồn vào chè xuân. Ở cao nguyên Lâm Đồng chè ra búp gần như quanh năm. Chè xuân và chè thu thường được khen ngon nhất; chè hè nhiều hàng nhất.
Bài này giải thích vì sao các lứa khác nhau, lập bảng theo tháng cho từng vùng, chỉ cách canh lứa để mua chè mới hoặc để lên đồi đúng lúc, và những lý do khiến lịch năm nay có thể lệch khỏi năm ngoái.
Cây chè ra búp theo nhịp nào
Sau mỗi lần hái, cành chè bật mầm nách, mầm lớn thành búp mới. Tốc độ ra búp phụ thuộc nhiệt độ, độ ẩm và nắng. Trời ấm và mưa đều thì búp ra nhanh, chừng ba bốn tuần đã hái lại được; trời lạnh hay khô hạn thì búp đứng lại. Vì vậy người trồng chè không hái theo ngày cố định mà theo lứa: búp đủ tôm, đủ lá non là hái.
Mỗi lứa cho một kiểu búp khác. Lứa đầu năm sau thời gian cây nghỉ đông, búp mập, tích nhiều chất, nước ngọt. Giữa hè, búp ra nhanh dưới nắng nóng và mưa rào, nhiều nước, vị chát hơn, hương mỏng hơn. Cuối thu, trời hanh, đêm mát, búp lớn chậm lại, hương đậm lên. Đến khi rét, cây nghỉ, người trồng đốn bớt cành để cây lấy sức cho năm sau.
Hiểu nhịp này giúp bạn đọc được lời người bán. Khi ai đó nói chè đầu vụ, chè mới, chè xuân, hãy hỏi tháng nào hái, vì cùng một tên gọi có thể chỉ những lứa cách nhau cả tháng.
Lịch theo tháng ở ba tầng vùng chè
Bảng dưới tính theo dương lịch. Ký hiệu: rộ là đang hái nhiều, có là hái nhưng ít, nghỉ là gần như không hái. Đây là nhịp chung; từng năm, từng đồi lệch vài tuần.
| Tháng | Trung du (Thái Nguyên, Phú Thọ, Tuyên Quang) | Núi cao (chè shan) | Cao nguyên Lâm Đồng |
|---|---|---|---|
| 1 | Nghỉ, nơi có tưới hái chè đông | Nghỉ | Có, mùa khô, hái nơi có tưới |
| 2 | Cuối tháng bắt đầu chè xuân sớm | Nghỉ | Có |
| 3 | Chè xuân | Bắt đầu chè xuân | Có, cuối mùa khô |
| 4 | Chè xuân rộ | Chè xuân rộ | Bắt đầu mưa, búp lên |
| 5 – 7 | Chè hè rộ, nhiều búp | Chè hè, mưa nhiều | Rộ mùa mưa |
| 8 – 10 | Chè thu, hương đậm | Chè thu, lứa nhỏ | Rộ mùa mưa |
| 11 | Lứa cuối, chuẩn bị đốn | Nghỉ | Cuối mùa mưa, còn hái |
| 12 | Đốn, nghỉ; nơi có tưới hái chè đông | Nghỉ | Đầu mùa khô, có |
Lâm Đồng gần như không có tháng nghỉ hẳn, nhưng mùa khô từ khoảng tháng 12 tới tháng 4 búp ra chậm hơn, nhiều nơi phải tưới. Đó cũng là mùa nhiều người thích ghé vì đường khô, trời trong.
Trong một ngày, giờ nào hái và vì sao
Ở trung du, người hái thường ra đồi từ sáng sớm tới gần trưa, nghỉ lúc nắng gắt, rồi hái tiếp buổi chiều nếu búp nhiều. Búp hái buổi sáng còn hơi sương, mát, giữ tươi lâu; búp hái giữa trưa dễ bị nóng, đỏ ngọn nếu để dồn chặt trong sọt. Vì vậy nhiều nhà hái tới đâu mang về rải ra nong tới đó, không để búp nằm lâu trên đồi.
Ngày mưa thì khác. Búp ướt nặng nước, khi sao lâu khô, dễ mất hương, nên nhiều xưởng tránh hái lúc mưa to hoặc phải hong lâu hơn. Đó là một lý do mùa mưa bão thường có chè kém đều, dù búp rất nhiều.
Nếu bạn đến xem, hãy đến trước tám giờ sáng để thấy người hái trên đồi, và quay lại xưởng khoảng cuối chiều để thấy chảo chạy. Đến lúc mười một giờ trưa hè là giờ đồi vắng nhất, nắng gắt nhất, và cũng là giờ người làm chè cần nghỉ.
Một điều người đi xem hay bỏ qua: số lần hái trong một lứa. Búp trên cùng một đồi không lớn đều cùng lúc, nên một lứa thường kéo dài nhiều ngày, người hái đi lại cùng một luống hai ba lượt, mỗi lượt chọn những búp vừa tầm. Đó là lý do chè hái tay đều búp hơn chè cắt máy, và cũng là lý do hái tay tốn công gấp nhiều lần.
Ngoài mùa hái, người làm chè bận gì
Mùa chè không chỉ là mùa hái. Biết lịch việc của người làm chè giúp bạn chọn lúc ghé không làm phiền và hiểu vì sao có tháng không có chè mới:
- Đốn chè: cuối năm, cây được cắt bớt tán để thấp lại, ra cành mới khoẻ. Vài tuần sau đốn, đồi trơ cành, không có gì để hái.
- Làm cỏ, bón phân, tủ gốc: đầu năm và sau mỗi đợt hái lớn; nhiều nhà tủ gốc bằng rơm, cỏ khô để giữ ẩm mùa khô.
- Trồng dặm, thay giống: thường vào đầu mùa mưa để cây con bén rễ.
- Sửa chảo, sửa máy sao: lúc nông nhàn, trước chè xuân.
- Phân loại, đóng gói chè tồn: mùa đông là lúc xưởng chia gói, bán chè đã sao từ mùa thu.
- Tưới cho chè đông: nhà nào làm chè đông thì mùa khô bận nhất với nước.
Nếu bạn muốn học làm chè thay vì chỉ xem, những tuần trước chè xuân lại là lúc người làm chè có thời gian ngồi giải thích nhất.
Lứa nào ngon, lứa nào nhiều
Chè xuân. Sau mấy tháng nghỉ, búp đầu năm mập, nước ngọt dịu, hương thanh. Người uống lâu năm săn lứa này, nhất là chè shan trên núi cao. Hạn chế: những lứa đầu có thể hơi nhạt nếu xuân ấm và mưa nhiều; lứa giữa tháng 3, tháng 4 thường đằm hơn.
Chè hè. Nhiều búp nhất, giá mềm nhất. Nước chát rõ, hương mỏng. Hợp với ai uống trà đậm hằng ngày hoặc nấu nước pha ấm to. Mua chè hè không phải là mua kém, chỉ là mua một kiểu khác.
Chè thu. Nhiều người cho là lứa ngon nhất ở trung du. Trời hanh, đêm mát, búp lớn chậm, hương cốm rõ, nước đượm. Đây cũng là mùa thời tiết dễ chịu để lên đồi.
Chè đông. Chỉ có ở những đồi có tưới và chăm riêng. Búp ít, lớn chậm trong rét, được một số người ưa vì nước ngọt đằm. Vì hiếm nên hay bị gán nhãn; hỏi kỹ đồi nào, tưới thế nào.
Lứa cuối năm. Lứa hái trước khi đốn thường búp không đều, người làm chè hay bán giá thấp hoặc làm chè xô. Hợp để nấu nước uống trong ngày.
Canh mùa để mua chè mới đúng lứa
Muốn có chè mới đúng lứa mình thích mà không phải đoán, hãy làm theo trình tự sau:
- Chọn một hai xưởng quen ở vùng bạn thích, giữ liên lạc với chính người làm chè.
- Khoảng hai tuần trước mùa dự kiến, hỏi tình hình búp năm nay: trời rét hay ấm, mưa hay hạn, dự kiến bao giờ hái lứa đầu.
- Đặt trước một lượng nhỏ cho lứa đầu và hẹn rõ: chỉ gửi khi đã sao xong ít nhất vài ngày, để chè ổn định hương.
- Nhận về, pha thử ngay trong tuần đầu, ghi lại cảm nhận cùng ngày sao.
- Nếu ưng, đặt thêm ở giữa lứa; giữa lứa thường đều tay hơn đầu lứa.
- Chia chè thành gói nhỏ, mỗi gói dùng trong hai ba tuần, phần còn lại để kín, mát, tránh mùi.
Tình huống giả định: năm nay rét kéo dài tới giữa tháng 3. Người hỏi theo lịch năm trước đặt chè xuân cuối tháng 2 sẽ nhận được chè của lứa cuối năm cũ còn tồn, hoặc phải chờ mấy tuần. Người canh theo cách trên biết trước và đặt lùi lại.
Vì sao lịch năm nay lệch năm ngoái
Mùa chè không có ngày cố định. Những yếu tố hay làm lịch dịch chuyển:
- Rét muộn hay rét đậm: mầm đứng lâu, chè xuân ra chậm một hai tuần, có năm hơn.
- Xuân ấm, mưa phùn nhiều: búp ra sớm, lứa đầu nhiều nhưng có thể nhạt.
- Hạn đầu mùa: nơi không có tưới, búp còi, lứa đầu ít; nơi có tưới thì ổn.
- Mưa bão giữa hè: đồi trơn, người không hái được nhiều ngày, búp vượt quá tầm thành lá già.
- Cách đốn của từng nhà: nhà đốn sớm, nhà đốn muộn, nên hai đồi sát nhau có thể lệch lứa.
- Độ cao: trên cùng một vùng, đồi cao hơn thường ra búp muộn hơn.
Lỗi hay gặp là tin vào một câu như chè xuân tháng 2 rồi đặt lịch đi hoặc mua theo đúng tháng ấy. Bảng lịch chỉ để định hướng; câu hỏi gửi người làm chè trước chuyến đi mới là thứ quyết định.
Áp vào kế hoạch của bạn
Nếu bạn uống trà mỗi ngày và không cầu kỳ: đặt chè hè và chè thu, chia gói nhỏ, đủ cho cả năm với giá mềm. Nếu bạn thích chén nước ngọt, hương thanh: giữ một phần chè xuân, dùng vào những dịp có khách. Nếu bạn muốn đi xem hái chè cho trẻ con: chọn chè thu ở trung du, trời mát, đồi thấp, đường dễ.
Nếu muốn lên núi cao xem chè shan: chỉ nên đi chè xuân, chừa thời gian dư cho đường đèo và hỏi người bản trước một tuần. Nếu bạn ở phía Nam: Lâm Đồng mùa khô là lúc đẹp để đi, còn mùa mưa có nhiều búp hơn nhưng chiều hay mưa to.
Nếu mua làm quà Tết: lưu ý Tết rơi vào lúc chè miền Bắc đang nghỉ. Chè bán dịp Tết là chè thu hoặc chè đông đã sao từ trước; điều đó bình thường, chỉ cần hỏi ngày sao và cách bảo quản. Người bán nói chè mới hái dịp Tết ở trung du mà không nhắc tới tưới hay chè đông thì nên hỏi lại.
Cuối cùng, hãy giữ một sổ nhỏ ghi lứa chè từng năm: tháng nhận, xưởng nào, nếm thấy thế nào. Sau hai ba năm, bạn sẽ tự có lịch riêng cho đúng xưởng mình tin, chính xác hơn mọi bảng chung, và biết năm nào nên mua nhiều, năm nào nên chờ.
Câu hỏi thường gặp
Chè được hái vào những tháng nào trong năm?
Ở miền Bắc chè hái từ khoảng cuối tháng 2 tới tháng 10 hoặc 11 dương lịch, nơi có tưới hái thêm chè đông. Ở núi cao mùa hái ngắn hơn, dồn vào chè xuân. Ở Lâm Đồng chè ra búp gần như quanh năm.
Chè xuân và chè thu loại nào ngon hơn?
Mỗi lứa ngon một kiểu. Chè xuân nước ngọt dịu, hương thanh; chè thu hương cốm rõ, nước đượm hơn. Nhiều người ở trung du chuộng chè thu, còn với chè shan núi cao thì chè xuân được quý hơn cả.
Chè hè có phải chè kém không?
Không hẳn. Chè hè ra nhiều búp, nước chát rõ, hương mỏng hơn nên giá mềm. Người thích trà đậm uống hằng ngày dùng chè hè rất hợp. Chỉ cần mua đúng kiểu mình cần, đừng trả giá chè xuân cho chè hè.
Tết có chè mới hái không?
Ở trung du dịp Tết cây chè đang nghỉ, chỉ những đồi có tưới mới hái chè đông. Chè bán dịp Tết thường đã sao từ mùa thu hoặc đầu đông. Hỏi ngày sao là cách đơn giản để biết bạn đang mua lứa nào.
Vì sao năm nay chè xuân ra muộn?
Thường do rét kéo dài hoặc rét đậm cuối đông khiến mầm chè đứng lâu. Hạn đầu mùa ở đồi không có tưới cũng làm búp chậm. Hỏi thẳng người làm chè trước chuyến đi hoặc trước khi đặt mua là cách chắc nhất.
Đi xem hái chè nên chọn tháng nào?
Ở trung du, tháng 3 tới tháng 5 và tháng 8 tới tháng 10 dễ gặp cảnh hái, trời không quá gắt. Ở núi cao nên đi tháng 3 tới tháng 4. Ở Lâm Đồng đi mùa khô từ khoảng tháng 12 tới tháng 4 đường dễ hơn.