ThuPhu.comThủ Phủ
Làng mây tre, gỗ, dệt, đúc, chạm bạc

Làng mộc chạm khắc gỗ: Đồng Kỵ, Phù Khê, La Xuyên, Kim Bồng và cách đi xem xưởng

Làng mộc và chạm khắc gỗ nổi tiếng ba miền, vì sao làng mộc mọc ở nơi không có rừng, mỗi làng giỏi món gì, cách ghé xưởng và đặt đồ gỗ tại làng không bị hớ.

A Vietnamese woodcarver bends over a long teak panel, chiselling leaf patterns in a dim workshop full of shavings, close side angle on hands, warm lamp light, amber tones

Những làng mộc và chạm khắc gỗ được nhắc nhiều nhất là Đồng Kỵ và Phù Khê ở vùng Từ Sơn nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, Chàng Sơn và Sơn Đồng ở ngoại thành Hà Nội, La Xuyên ở vùng Ý Yên (Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình) và Kim Bồng bên kia sông, đối diện phố cổ Hội An, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Không làng nào trong số đó nằm cạnh rừng. Làng mộc mọc ở nơi có người đặt hàng và có đường sông chở gỗ về, chứ không ở nơi có cây.

Mỗi làng mạnh một món: làng này đóng sập, tủ, bàn ghế; làng kia chạm hoa lá tinh; làng khác tạc tượng, làm đồ thờ sơn son. Bài này giúp bạn chọn đúng làng cho thứ mình muốn xem, đi xưởng thế nào cho có ích và đặt một món đồ gỗ mà không phải lo hàng về khác mẫu.

Làng mộc mọc theo người đặt hàng, không theo rừng

Thời trước, gỗ được khai thác ở vùng núi rồi kết bè thả theo sông xuống đồng bằng. Những làng nằm gần bến sông lớn và gần nơi có nhu cầu xây đình, chùa, nhà quan, cung điện thì có việc quanh năm. Vùng Từ Sơn nằm giữa Thăng Long và các trấn phía bắc, đường thuỷ đường bộ đều thuận, nên thợ ở đây đi làm khắp nơi rồi đưa nghề về làng. Kim Bồng gắn với thương cảng Hội An xưa, thợ làng vừa đóng ghe vừa làm nhà rường, chạm cửa cho phố buôn bán.

Ngày nay gỗ đến làng bằng xe tải, có cả gỗ nhập, nhưng logic cũ vẫn đúng: làng nào có tay nghề, có chợ đầu mối và có tiếng thì giữ được nghề. Ở vùng Đồng Kỵ, cả con đường bày đồ gỗ thành phố hàng; ở Sơn Đồng, nhà nhà tạc tượng, làm hoành phi câu đối; ở La Xuyên, người ta nhận chạm cho nhiều xưởng nơi khác.

Điều này có nghĩa là khi bạn mua đồ gỗ ở làng, nguồn gỗ không phải của làng. Thứ của làng là bàn tay chạm, kiểu mộng ghép, kinh nghiệm phơi và xử lý gỗ. Câu cần hỏi vì vậy không phải gỗ ở đây trồng ở đâu, mà là gỗ này phơi sấy bao lâu, ai chạm, chạm tay hay chạm máy rồi sửa tay.

Mỗi làng giỏi món gì

Bảng dưới là nét nghề quen gắn với từng làng. Nhiều xưởng làm đủ thứ theo đơn, nên đây là gợi ý để biết nên hỏi gì, không phải giới hạn.

Làng (tên vùng quen gọi)Nay thuộcNét nghề quenHợp để xem
Đồng Kỵ (vùng Từ Sơn)tỉnh Bắc NinhĐồ gỗ nội thất lớn, sập, tủ, salon chạmDãy cửa hàng bày mẫu, xưởng ghép khung
Phù Khê (vùng Từ Sơn)tỉnh Bắc NinhChạm khắc hoa văn, đồ mỹ nghệ cầu kỳThợ chạm ngồi xưởng, đục nét nhỏ
Chàng Sơn (vùng Thạch Thất)Hà NộiMộc dân dụng, đồ gỗ gia đình, chạmXưởng mộc hộ gia đình
Sơn Đồng (vùng Hoài Đức)Hà NộiTạc tượng gỗ, hoành phi, đồ sơn son thếp vàngKhâu tạc tượng và sơn thếp
La Xuyên (vùng Ý Yên)tỉnh Ninh BìnhChạm khắc gỗ, nhận chạm theo đơnBàn chạm và tranh gỗ
Kim Bồng (bờ sông đối diện Hội An)thành phố Đà NẵngMộc nhà rường, đóng ghe, đồ mỹ nghệ nhỏXưởng ven sông, có thể đi đò sang

Nếu bạn chỉ có một ngày ở miền Bắc, ghép vùng Từ Sơn (Đồng Kỵ, Phù Khê) là hợp lý vì hai làng gần nhau và đều đông xưởng. Ở miền Trung, Kim Bồng hay được ghép vào chuyến Hội An, đi đò hoặc xe đạp qua cầu đều tiện.

Đi xưởng gỗ thế nào cho có ích

Xưởng mộc là nơi có máy cưa, máy bào, bụi gỗ và dầu sơn, khác hẳn cửa hàng bày mẫu. Muốn xem thật mà an toàn, bạn chuẩn bị như sau:

  • Xin phép chủ xưởng trước khi vào khu máy; nhiều xưởng chỉ cho xem khu chạm tay và khu bày mẫu.
  • Đi giày kín mũi, không đi dép, sàn xưởng nhiều dăm gỗ và đinh.
  • Không chạm tay vào đồ vừa quét sơn, quét dầu; một dấu vân tay có thể bắt thợ làm lại cả mặt.
  • Ghé buổi sáng, khi thợ chạm đang tập trung và ánh sáng tốt; chiều muộn trong xưởng tối, khó xem nét.
  • Hỏi xem thợ đang dùng loại đục nào cho nét nào, đa số thợ vui lòng chỉ nếu bạn hỏi đúng lúc họ ngừng tay.
  • Đeo khẩu trang nếu đứng gần khu chà nhám hoặc cưa máy; bụi gỗ mịn dễ gây ho.
  • Không dẫn trẻ nhỏ vào khu máy, kể cả khi máy đang tắt.

Tình huống thường gặp: bạn ghé một cửa hàng to ven đường, được mời xem mẫu trong phòng máy lạnh và không thấy xưởng đâu. Đó là cửa hàng của người gom. Muốn xem chạm thật, hãy hỏi họ đưa sang xưởng của thợ trong ngõ, hoặc tự vào sâu trong làng, nơi tiếng đục gõ lách cách.

Mùa và thời tiết ảnh hưởng đến đồ gỗ ra sao

Gỗ là vật liệu sống, co ngót theo độ ẩm. Chọn thời điểm đặt và nhận hàng cũng quan trọng như chọn làng.

Thời điểm (dương lịch)Chuyện của gỗBạn nên làm gì
Tháng 2 đến tháng 4, mùa nồm miền BắcGỗ hút ẩm, nở ra; sơn lâu khôTránh nhận hàng vừa sơn xong trong những ngày nồm nặng
Tháng 5 đến tháng 8, nắng nóngGỗ phơi nhanh khô; mưa rào bất chợtHợp để xem phơi gỗ, hỏi kỹ gỗ đã sấy hay chỉ phơi
Tháng 9 đến tháng 11Thời tiết ổn định ở miền BắcHợp để đặt hàng, ít rủi ro nứt khi giao
Tháng 12 đến TếtXưởng chạy đơn đồ Tết, đồ nội thất mớiĐặt sớm từ tháng 9, sát Tết dễ bị giao vội
Mùa mưa bão miền Trung, khoảng tháng 9 đến tháng 12Ẩm cao, đường sông lênỞ vùng Hội An, hỏi lịch xưởng trước vì nước lên có lúc phải nghỉ

Đồ gỗ đặt ở miền Bắc rồi chở vào phòng máy lạnh ở miền Nam hay ngược lại đều có thể nứt chân chim nếu gỗ chưa đủ khô. Hỏi thẳng xưởng: gỗ này sấy lò hay phơi tự nhiên, phơi bao lâu, độ ẩm khi ghép khung là bao nhiêu.

Đặt một món đồ gỗ tại làng: trình tự gọn

Đặt một bộ bàn ghế hay một bức chạm treo tường đều đi qua những bước giống nhau. Bỏ bước nào là rủi ro ở bước đó.

  1. Đo chỗ đặt ở nhà và chụp ảnh không gian, mang theo khi ra làng.
  2. Xem mẫu có sẵn, chọn một mẫu gần ý nhất rồi mới bàn sửa; bắt đầu từ con số không thì dễ lệch.
  3. Thống nhất tên gỗ, độ dày mặt, kiểu mộng, kiểu chạm (tay hay máy rồi sửa tay), màu hoàn thiện, ghi ra giấy.
  4. Xin bản vẽ hoặc ảnh mẫu chạm thử, có kích thước chính, hai bên ký hoặc nhắn xác nhận.
  5. Đặt cọc theo thoả thuận và hẹn một lần xem khung mộc trước khi chạm, sơn.
  6. Nghiệm thu: xem mộng, xem mặt sau, mở ngăn kéo, thử tải; kiểm màu ở ánh sáng ban ngày.
  7. Thoả thuận đóng gói, chở, ai chịu trách nhiệm nếu trầy xước trên đường.

Lỗi hay gặp là chỉ nhìn mặt trước đẹp mà quên mặt sau và mặt dưới, nơi xưởng thường tiết kiệm gỗ hoặc dùng gỗ khác. Lỗi nữa là đặt kích thước theo cảm giác, hàng về không lọt cửa thang máy hay cầu thang. Đo lối đi trước khi đo bàn.

Hiểu giá ở làng theo tầng, không theo con số

Tầng đồ dân dụng. Bàn ghế, kệ, giường đơn giản, ít chạm. Giá chủ yếu do khối gỗ và công ghép; mua tại làng thường mềm hơn phố vì bớt khâu trưng bày.

Tầng đồ chạm vừa. Có hoa văn ở tay, ở diềm. Giá nhảy theo công chạm; chạm máy rồi sửa tay rẻ hơn hẳn chạm tay từ đầu, hai thứ khó phân biệt nếu không hỏi.

Tầng đồ mỹ nghệ cầu kỳ. Tượng, tranh chạm lộng, đồ sơn son thếp vàng. Giá tính theo thợ, theo thời gian làm, có khi hàng tháng cho một món; đây là tầng đáng ra tận làng nhất.

Chi phí ẩn. Chở, đóng thùng, lắp đặt, sửa chữa sau này. Hãy hỏi một lần cho đủ trước khi so giá với cửa hàng ở phố.

Hàng tồn và hàng trả mẫu. Xưởng nào cũng có vài món làm dư, món khách đặt rồi bỏ, món mẫu trưng lâu. Hỏi thẳng có hàng tồn không; giá thường dễ thương lượng, miễn bạn kiểm kỹ vết nứt và mọt vì hàng để lâu.

Mua theo bộ hay mua lẻ. Bộ bàn ghế làm cùng một mẻ gỗ nên màu vân đồng đều. Mua lẻ từng món rồi ghép lại, màu gỗ và màu dầu dễ lệch nhau, nhìn trong phòng sẽ thấy rõ.

Sơn Đồng và nghề tạc tượng: xem gì, hỏi gì

Trong các làng gỗ quanh Hà Nội, Sơn Đồng ở vùng Hoài Đức có nét riêng: người làng tạc tượng, làm hoành phi, câu đối, kiệu, đồ thờ, rồi sơn son thếp vàng. Đây là nghề nhiều công đoạn nhất trong các nghề gỗ, một pho tượng đi qua tay thợ tạc thô, thợ chạm nét, thợ bó sơn, thợ thếp, mỗi người một khâu.

Đến Sơn Đồng, khâu đáng xem nhất là tạc mặt tượng và khâu thếp. Thợ tạc thường làm phần thân trước, để mặt sau cùng vì đó là phần khó, sai một nhát là bỏ cả khối. Khâu sơn son thì làm nhiều lớp, mỗi lớp phải chờ khô trong buồng ẩm, mùa hanh khô làm chậm hơn mùa ẩm. Thếp vàng, thếp bạc là dán lá kim loại mỏng lên lớp sơn còn đủ độ dính, làm trong phòng kín gió.

Nếu đặt một món đồ thờ hay một bức hoành phi, hãy hỏi rõ: gỗ gì, sơn ta hay sơn công nghiệp, thếp vàng thật hay nhũ, thời gian bao lâu. Ghi lại để so giữa hai ba nhà. Khi tham quan, nhớ rằng nhiều món đang làm là hàng khách đặt cho đình, chùa, nhà thờ họ, nên xin phép trước khi chụp và đừng sờ vào bề mặt đang thếp.

Câu hỏi thường gặp

Làng mộc nào gần Hà Nội nhất?

Chàng Sơn và Sơn Đồng nằm trong địa giới Hà Nội; vùng Từ Sơn với Đồng Kỵ, Phù Khê thuộc Bắc Ninh nhưng chỉ cách nội thành một quãng ngắn, đi về trong ngày dễ dàng.

Đồng Kỵ và Phù Khê khác nhau thế nào?

Hai làng gần nhau và đều làm gỗ. Đồng Kỵ quen với đồ nội thất lớn, cửa hàng bày mẫu dọc đường; Phù Khê được biết nhiều về chạm khắc hoa văn tinh. Nhiều xưởng làm cả hai, nên hãy hỏi theo món cụ thể.

Kim Bồng ở đâu và đi thế nào?

Kim Bồng nằm ở bờ sông đối diện phố cổ Hội An, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Bạn có thể đi đò ngang hoặc đi đường bộ qua cầu, xưởng nằm rải dọc làng ven sông.

Có nên mua đồ gỗ lớn tại làng rồi chở về thành phố xa không?

Có thể, nếu gỗ đã khô kỹ, đóng gói đúng cách và bạn chấp nhận thời gian chở. Hãy hỏi xưởng về độ khô của gỗ và thoả thuận rõ ai chịu trách nhiệm nếu hàng nứt hay trầy trên đường.

Chạm tay và chạm máy khác nhau thế nào khi nhìn bằng mắt?

Nét chạm tay có độ sâu nông khác nhau tự nhiên, cạnh nét mềm; chạm máy đều đặn, các chi tiết lặp lại giống hệt nhau. Nhiều món chạm máy rồi thợ sửa tay, cách chắc nhất là hỏi thẳng và xin xem xưởng.

Mùa nào đặt đồ gỗ ở làng là hợp nhất?

Khoảng tháng 9 đến tháng 11 dương lịch ở miền Bắc thời tiết ổn định, gỗ ít co ngót và xưởng chưa vào cao điểm Tết. Đặt sát Tết dễ bị giao vội, đặt mùa nồm thì sơn lâu khô.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138