ThuPhu.comThủ Phủ
Làng mây tre, gỗ, dệt, đúc, chạm bạc

Làng dệt thổ cẩm: Lùng Tám, Mai Châu, Mỹ Nghiệp, Văn Giáo và cách ghé bản xem dệt

Bản dệt thổ cẩm ở Tây Bắc, Đông Bắc, Tây Nguyên, Nam Trung Bộ và Tây Nam Bộ: sợi lấy từ đâu, mùa lanh, ghé bản thế nào cho lịch sự và mua vải trực tiếp người dệt.

A Hmong woman splices hemp fibres by hand while walking along a terraced hillside path, seen from behind, indigo skirt swaying, misty morning light, deep blue and green tones

Thổ cẩm được dệt ở khắp vùng có đồng bào dân tộc, nhưng những nơi khách thường tìm về để xem dệt tận tay là: Lùng Tám vùng Quản Bạ (Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) với nghề dệt lanh của người Mông; các bản Thái vùng Mai Châu (Hoà Bình cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ); làng Chăm Mỹ Nghiệp (Ninh Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà); và làng Khmer Văn Giáo vùng Tịnh Biên ở An Giang.

Mỗi vùng dệt một loại sợi, một kiểu khung, một bảng màu khác nhau, vì sợi và màu nhuộm đều lấy từ cây cỏ quanh bản. Bài này đi theo câu hỏi: vùng nào dệt gì, vì sao, mùa nào nên lên, ghé bản thế nào cho lịch sự và mua vải ra sao để tiền đến đúng tay người dệt.

Sợi và màu đến từ núi rừng quanh bản

Người Mông ở vùng cao đá vôi phía Bắc trồng cây lanh, một loại cây cho sợi dai, chịu được khí hậu lạnh và đất dốc. Từ thân lanh, phụ nữ tước vỏ, nối từng sợi bằng tay, xe, luộc với tro cho mềm, rồi dệt thành tấm vải trắng ngà. Màu chàm lấy từ cây chàm trồng quanh nhà, ngâm thành bể chàm, nhuộm đi nhuộm lại nhiều lần mới ra màu xanh đen. Hoa văn trên váy thường vẽ bằng sáp ong nóng trước khi nhuộm, chỗ có sáp giữ màu trắng.

Người Thái vùng thung lũng như Mai Châu thì dệt từ sợi bông và sợi tơ, khung dệt đặt dưới gầm nhà sàn, hoa văn dệt nổi với màu sắc tươi hơn. Người Chăm ở vùng nắng gió Nam Trung Bộ dệt bằng khung đeo lưng và khung đứng, hoa văn hình học, màu đỏ nâu đặc trưng. Người Khmer vùng Bảy Núi dệt lụa và vải bông với kỹ thuật nhuộm sợi trước khi dệt. Ở Tây Nguyên, nhiều dân tộc dùng khung dệt đeo lưng, người dệt ngồi duỗi chân trên sàn, dây khung vòng qua lưng.

Cho nên muốn xem dệt lanh, phải lên núi đá phía Bắc; muốn xem khung đeo lưng, đi Tây Nguyên hoặc làng Chăm; muốn xem dệt dưới gầm sàn, về các bản Thái thung lũng. Không có một làng thổ cẩm chung cho cả nước.

Vùng dệt và đặc điểm từng nơi

Bảng dưới gom những nơi thường được nhắc, kèm điều bạn sẽ thấy khi ghé. Nghề ở mỗi bản thay đổi theo người dệt còn lại, nên hãy hỏi trước.

Nơi (tên vùng quen gọi)Nay thuộcDân tộc, sợiThấy được
Lùng Tám (vùng Quản Bạ)tỉnh Tuyên QuangMông, sợi lanhTước lanh, nối sợi, nhuộm chàm, vẽ sáp ong
Vùng Sa Patỉnh Lào CaiMông, Dao, sợi lanh và bôngNhuộm chàm, thêu tay trên áo, khăn
Vùng Mai Châutỉnh Phú ThọThái, sợi bông, tơKhung dệt dưới gầm nhà sàn, hoa văn dệt nổi
Mỹ Nghiệp (vùng Ninh Phước)tỉnh Khánh HoàChăm, sợi bôngKhung đeo lưng, khung đứng, hoa văn hình học
Văn Giáo (vùng Tịnh Biên)tỉnh An GiangKhmer, sợi bông, tơNhuộm sợi trước khi dệt, khăn, xà rông
Các buôn làng Tây Nguyêncác tỉnh Tây NguyênÊ Đê, Ba Na, Gia Rai và nhiều dân tộc khácKhung đeo lưng, hoa văn đen đỏ

Thổ cẩm ở chợ phiên vùng cao thường là chỗ gặp người dệt dễ nhất, nhưng chợ cũng là nơi bày nhiều vải dệt máy từ xưởng ở xa. Muốn xem tận khung, hãy hỏi người bán nhà ở bản nào rồi xin ghé vào hôm khác. Người bán ở chợ phiên thường đi bộ rất xa từ sáng sớm, nên hãy hỏi chuyện khi chợ đã vãn.

Lịch lanh và mùa dệt vùng cao

Nghề dệt lanh gắn chặt với lịch nông nghiệp của người Mông. Khoảng tháng dưới đây là dương lịch, thời tiết từng năm làm lệch, nên hỏi người bản trước.

Khoảng thángNgoài nươngTrong nhà
Tháng 3 đến tháng 4Gieo lanh trên nương gần nhàDệt, thêu từ sợi đã nối mùa trước
Tháng 5 đến tháng 7Lanh lớn, cắt lanh, phơi thânTước vỏ, nối sợi lúc rảnh, cả khi đi đường
Tháng 8 đến tháng 10Mùa lúa, mùa ngô bận rộnXe sợi, luộc sợi với tro, dệt ít hơn
Tháng 11 đến tháng 1Nương nghỉ, trời lạnhDệt, nhuộm chàm, vẽ sáp ong cho áo váy mặc Tết

Nếu muốn thấy cả cánh nương lanh xanh và người nối sợi, khoảng tháng 5 đến tháng 7 là hợp. Nếu muốn xem nhuộm chàm, vẽ sáp ong, các tháng cuối năm trước Tết của người Mông là lúc làm nhiều nhất. Đường vùng cao mùa mưa có thể sạt lở, hãy xem dự báo và hỏi người địa phương về đường đi.

Ghé bản xem dệt: những phép lịch sự cần giữ

Bản làng không phải bảo tàng. Người dệt đang làm việc, đang ở trong nhà mình. Vài điều nhỏ giúp bạn được đón tiếp tử tế và không làm phiền ai:

  • Hỏi xin phép trước khi chụp ảnh người, nhất là người già và trẻ em; nếu họ lắc đầu, cất máy.
  • Không tự ý bước lên nhà sàn hay vào nhà khi chưa được mời; cởi giày dép trước khi lên sàn.
  • Không sờ vào khung dệt đang mắc sợi, chỉ một cái chạm có thể làm lệch go.
  • Không chạm tay vào bể chàm; nước chàm nhuộm đen da và người nhuộm rất giữ bể.
  • Không mặc cả quá mức với một tấm vải dệt tay; một tấm khăn có thể mất nhiều ngày công.
  • Không cho kẹo, cho tiền trẻ em; nếu muốn giúp, mua hàng của người lớn trong nhà hoặc gửi sách vở qua trường.
  • Mặc kín đáo, giữ giọng nhỏ, nhất là khi gặp đám cưới, đám tang hay ngày lễ trong bản.
  • Hỏi đường vào bản trước khi đi; đường đất mùa mưa trơn, xe máy dễ ngã.

Tình huống thường gặp: một nhóm khách thấy bà cụ ngồi dệt, cả nhóm vây quanh chụp ảnh rồi đi, không mua gì, không chào. Lần sau bà cụ sẽ đóng cửa khi thấy khách. Hãy chào, hỏi chuyện, mua một món nhỏ dù chỉ là chiếc túi, chiếc khăn; đó là cách giữ cánh cửa mở cho người đến sau.

Mua thổ cẩm trực tiếp từ người dệt

Tiền đến tận tay người dệt là cách tốt nhất để nghề còn sống. Làm theo các bước dưới để mua đúng và trả đúng.

  1. Hỏi người bán ai dệt tấm vải này, dệt bao lâu, sợi gì; người dệt thật thường kể được từng khâu.
  2. Nhìn mặt trái tấm vải: dệt tay thường có mối nối, đầu sợi; dệt máy phẳng và đều tuyệt đối.
  3. Hỏi màu nhuộm từ cây gì hay thuốc nhuộm công nghiệp; vải chàm thật thường còn mùi chàm và ra màu ở vài lần giặt đầu.
  4. Thoả thuận giá rồi trả tiền mặt hoặc chuyển khoản theo cách người bán quen dùng.
  5. Nếu muốn đặt thêm theo số lượng hay theo khổ, ghi lại tên người dệt, tên bản và cách liên lạc qua người quen ở bản.
  6. Hỏi thời gian dệt thực tế cho đơn hàng; đừng ép tiến độ vào mùa gặt hay mùa lễ của bản.

Lỗi hay gặp nhất là mua vải ở cửa hàng lưu niệm khu du lịch rồi tin rằng đó là vải dệt tay của bản bên cạnh. Có thể đúng, có thể không. Điều chắc chắn là khi bạn đứng cạnh khung dệt, nhìn người dệt và mua tại nhà, bạn biết rõ mình đang trả tiền cho ai.

Áp vào chuyến đi của bạn

Bạn đi cung đường đá phía Bắc. Dành nửa ngày cho một bản dệt lanh như Lùng Tám thay vì chỉ dừng chụp ảnh dọc đường. Nhiều nhà có khung dệt và bể chàm ngay trong sân.

Bạn đi Mai Châu cuối tuần. Hỏi chủ nhà sàn nơi nghỉ xem ai trong bản còn dệt khung tay; chủ nhà thường dẫn được, và buổi tối là lúc người dệt rảnh hơn ban ngày.

Bạn đi biển Nam Trung Bộ. Ghé một làng Chăm như Mỹ Nghiệp vào buổi sáng, khi trời chưa quá nắng; xem khung đeo lưng và hỏi về hoa văn của từng tấm vải.

Bạn đi miền Tây vùng Bảy Núi. Ghép làng dệt Khmer Văn Giáo vào chuyến đi núi, hỏi người làng nhà nào còn dệt khung tay vì nghề đã thu hẹp.

Bạn đi Tây Nguyên mùa khô. Hỏi ở các buôn làng gần thành phố có người còn dệt khung đeo lưng; mùa khô sau thu hoạch cà phê là lúc phụ nữ trong buôn có thời gian ngồi dệt nhiều hơn.

Bạn muốn may một chiếc áo từ vải thổ cẩm. Mua nguyên tấm từ người dệt rồi mang về thợ may quen, dặn cắt sao cho giữ nguyên dải hoa văn chính; cắt ngang hoa văn là phí cả tấm vải.

Nhận ra tấm vải đúng vùng qua sợi, màu và cách dệt

Bạn không cần thành chuyên gia để đoán một tấm thổ cẩm đến từ đâu. Ba thứ dễ nhìn nhất là sợi, màu và khổ vải. Vải lanh của người Mông cầm thô, cứng tay lúc mới, nhuộm chàm xanh đen, hoa văn sáp ong có đường nét hơi nhoè vì sáp chảy; càng giặt vải càng mềm. Vải Thái vùng thung lũng mềm hơn, màu tươi, hoa văn dệt nổi trên nền đen hoặc đỏ, khổ thường dài để may cạp váy và khăn.

Vải Chăm dệt khung đeo lưng có khổ hẹp, vì khổ vải bị giới hạn bởi chiều ngang người ngồi dệt; hoa văn hình học lặp đều, nhiều màu đỏ, vàng, nâu. Vải Khmer vùng Bảy Núi thường nhuộm sợi trước rồi mới dệt, nên hoa văn có viền hơi rung, nhìn như mờ ở mép. Vải các dân tộc Tây Nguyên nhiều nền đen, sọc đỏ, hoa văn dệt dọc theo biên vải.

Một mẹo hữu ích: hỏi người bán khổ vải này dệt bằng khung gì. Khung đeo lưng cho khổ hẹp, khung đứng hoặc khung dưới gầm sàn cho khổ rộng hơn. Nếu một tấm vải được giới thiệu là dệt đeo lưng mà khổ rộng bằng cả mét rưỡi, có điều chưa khớp. Đó không phải để bắt lỗi người bán, mà để bạn biết hỏi thêm cho rõ.

Câu hỏi thường gặp

Làng dệt lanh nổi tiếng ở đâu?

Lùng Tám ở vùng Quản Bạ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang, là nơi được nhắc nhiều với nghề dệt lanh của người Mông. Các bản Mông ở vùng Sa Pa, Lào Cai cũng còn dệt lanh và nhuộm chàm.

Mùa nào lên vùng cao xem dệt lanh là đẹp nhất?

Khoảng tháng 5 đến tháng 7 dương lịch lanh lớn và được cắt, bạn thấy cả nương lanh và người nối sợi. Cuối năm trước Tết là mùa nhuộm chàm, vẽ sáp ong, dệt áo váy mới.

Vì sao thổ cẩm mỗi dân tộc khác nhau?

Mỗi vùng có cây cho sợi, cây cho màu và kiểu khung dệt riêng, lại có hoa văn truyền trong cộng đồng. Người Mông dệt lanh nhuộm chàm, người Thái dệt bông tơ màu tươi, người Chăm dệt hoa văn hình học đỏ nâu.

Mua thổ cẩm ở chợ phiên có phải hàng dệt tay không?

Chợ phiên có cả vải dệt tay của người trong vùng và vải dệt máy chở từ nơi khác. Hãy xem mặt trái tấm vải, hỏi ai dệt, và nếu được thì xin ghé nhà người dệt để mua tận khung.

Có được chụp ảnh người dệt thổ cẩm không?

Được, nếu bạn hỏi và người đó đồng ý. Nhiều người lớn tuổi không thích bị chụp cận mặt; hãy chụp đôi tay, khung dệt, tấm vải khi được phép và cất máy khi họ từ chối.

Có thể đặt dệt thổ cẩm theo số lượng không?

Có thể với những bản còn nhiều người dệt, nhưng thời gian thường lâu vì dệt tay và phụ thuộc lịch nương rẫy. Hãy hỏi qua người quen ở bản, ghi rõ khổ, màu, số tấm và không thúc tiến độ vào mùa vụ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138