ThuPhu.comThủ Phủ
Làng mây tre, gỗ, dệt, đúc, chạm bạc

Vùng cói và làng chiếu: Kim Sơn, Nga Sơn, chiếu Hới, Định Yên theo mùa cắt cói

Cói mọc ở bãi bồi ven biển nước lợ nên vùng cói bám Kim Sơn, Nga Sơn; chiếu Hới, Định Yên dệt từ cói, lác. Mùa cắt, cách xem dệt chiếu và mua tận làng.

Two farmers wade through a dense sedge field near the coast, cutting tall green stalks with sickles, wide shot from a raised dyke, hazy morning light, silver and olive tones

Cây cói ưa đất bãi bồi ven biển có nước lợ, nên những vùng cói quen tên đều nằm sát cửa sông: Kim Sơn nay thuộc tỉnh Ninh Bình, Nga Sơn ở Thanh Hoá. Làng chiếu thì có thể ở xa hơn một chút, như làng chiếu Hới vùng Hưng Hà (Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên) hay làng chiếu Định Yên ở Đồng Tháp, nơi người ta dệt bằng cây lác mọc ven ruộng trũng.

Bài này đi theo đúng đường đi của sợi cói: từ ruộng ven đê biển, qua sân phơi, tới khung dệt và xưởng đan đồ mỹ nghệ. Kèm theo là lịch cắt cói theo mùa, cách nhận một chiếc chiếu dệt kỹ và những điều nên hỏi khi mua tận làng.

Vì sao cói chọn bãi bồi ven biển

Cói là loài cỏ thân ba cạnh, rễ chịu được đất nhiễm mặn nhẹ mà lúa không ưa. Ở vùng cửa sông, phù sa bồi ra biển mỗi năm, người ta quai đê lấn biển, đất mới còn mặn nên trồng cói trước để thau chua rửa mặn, vài năm sau mới cấy lúa. Kim Sơn là vùng đất lấn biển nổi tiếng theo cách ấy, nên cói gắn với lịch sử khai hoang của vùng.

Nga Sơn cũng nằm ở dải ven biển phía bắc Thanh Hoá, đất phù sa pha cát, cói mọc tốt và cho sợi dài. Chiếu Nga Sơn được nhiều người nhắc như món quà quen của vùng. Ở miền Tây, cây lác (một họ hàng của cói) mọc ở ruộng trũng ven sông Tiền, sông Hậu; làng Định Yên nay thuộc tỉnh Đồng Tháp dệt chiếu lác nhuộm màu, hoa văn sặc sỡ hơn chiếu Bắc.

Hiểu điều này để bạn khỏi tìm cói ở vùng trung du hay đồi núi. Muốn thấy cánh đồng cói thật, bạn phải đi ra phía biển, qua những con đê, nơi gió mặn thổi suốt ngày.

Lịch cắt cói và lịch dệt chiếu

Cói thường cho hai lứa trong năm ở miền Bắc. Khoảng tháng dưới đây là dương lịch, mỗi năm lệch theo mưa nắng và theo độ mặn, nên hỏi người địa phương trước khi đi.

Khoảng thángNgoài ruộng cóiTrong làng
Tháng 3 đến tháng 4Cói lứa đầu đang lên xanhDệt bằng cói khô còn trữ từ năm trước
Tháng 5 đến tháng 7Cắt lứa cói chính, đồng cói vàng xanhSân phơi kín cói chẻ, nắng to phơi nhanh
Tháng 8 đến tháng 9Mưa bão, cói lứa sau lênLàm hàng trong nhà, ít phơi
Tháng 9 đến tháng 11Cắt lứa cói sauDệt chiếu cho mùa cưới và Tết, xưởng mỹ nghệ chạy hàng cuối năm
Tháng 12 đến tháng 2Ruộng cói nghỉ, chăm gốcBán chiếu Tết, sau Tết nghỉ ít hôm

Nếu mục đích là chụp cảnh cánh đồng cói và người cắt cói, hãy nhắm tháng 5 đến tháng 7. Nếu muốn xem dệt chiếu, gần như tháng nào cũng có, nhưng những tháng cuối năm làng đông người làm nhất. Ở miền Tây lác cắt theo mùa nước, nên lịch sẽ khác, hỏi trực tiếp người làng là chắc nhất.

Từ ruộng cói tới chiếc chiếu: các công đoạn bạn sẽ thấy

Khi ghé làng, bạn sẽ gặp từng công đoạn ở những nhà khác nhau. Biết thứ tự giúp bạn hiểu mình đang đứng ở khâu nào và hỏi được đúng câu.

  1. Cắt cói ở ruộng, bó thành lượm, chở về làng bằng xe hoặc thuyền.
  2. Chẻ cói: tách thân ba cạnh thành sợi, chẻ đôi hay chẻ tư tuỳ loại chiếu.
  3. Phơi cói trên sân hoặc dọc đường làng cho đến khi sợi trắng ngà và giòn vừa phải.
  4. Nhuộm phần cói dùng làm hoa văn, thường là đỏ, xanh; phần còn lại để màu tự nhiên.
  5. Mắc sợi go trên khung dệt, hai người phối hợp: một người luồn cói, một người dập go.
  6. Cắt xén, xe mép, phơi lại lần nữa rồi cuộn chiếu.
  7. Với đồ mỹ nghệ, cói được se thành sợi thừng rồi đan quanh khung sắt hoặc khuôn gỗ thành giỏ, thảm, hộp.

Nếu gặp nhà còn dệt khung tay hai người, hãy xin đứng xem vài lượt luồn. Nhịp dập go đều đặn là thứ quyết định chiếu kín và phẳng, máy dệt cũng làm được nhưng sợi chiếu tay thường ôm chặt hơn ở mép.

Khâu phơi là khâu người làng lo nhất. Gặp mưa giữa chừng, cói bị thâm, sợi xỉn màu và dễ mốc về sau. Vì vậy những ngày trời âm u, cả làng chạy cói vào nhà rất nhanh; bạn đứng xem thì nên tránh lối đi, đừng ngại khi được nhờ khiêng giúp một bó.

Từ chiếu sang đồ mỹ nghệ: vùng cói hôm nay làm gì

Chiếu từng là sản phẩm chính, nhưng nhu cầu nằm chiếu ở thành phố giảm dần khi nhà nào cũng có đệm. Nhiều làng vùng Kim Sơn và vùng Nga Sơn chuyển sang làm đồ mỹ nghệ từ cói: giỏ đựng đồ, thảm trải sàn, hộp, túi xách, mũ, tấm lót bàn ăn. Phần lớn đi theo đơn hàng xuất khẩu, nên kiểu dáng thay đổi theo mùa, mỗi năm một khác.

Cách tổ chức cũng đổi. Hộ đan không còn tự bán, mà nhận sợi đã se, nhận khung, đan xong giao lại cho chủ hàng. Ai muốn mua lẻ hàng mỹ nghệ thường phải tìm những nhà có bày mẫu ở gian trước, hoặc hỏi người làng chỉ cho xưởng gom hàng gần nhất. Hàng lỗi nhẹ của đơn xuất khẩu (lệch màu, sai kích cỡ vài phân) đôi khi được bán lại tại làng, nếu bạn không cần đúng mẫu thì đây là nguồn đáng hỏi.

Chiếu thì vẫn còn, nhưng thu hẹp về những nhà làm chiếu cưới, chiếu hoa văn, chiếu đặt riêng theo khổ giường. Nếu muốn đặt chiếu cưới có dệt chữ hay hoa văn riêng, nên hỏi trước vài tuần, vì những nhà còn dệt khung tay không nhiều và mùa cưới cuối năm thường kín lịch. Cũng đừng ngạc nhiên khi người làng gọi cói, lác, lục bình chung là đồ cỏ; với họ, phân biệt quan trọng nhất là sợi đã phơi kỹ hay chưa.

Nhận một chiếc chiếu cói dệt kỹ

Mặt chiếu phẳng, sợi đều cỡ. Lăn tay trên mặt chiếu không thấy chỗ gồ, chỗ lõm; sợi cói chẻ đều thì chiếu nằm êm lưng.

Mép chiếu xe chặt. Mép là chỗ hỏng đầu tiên. Cầm mép chiếu kéo nhẹ, sợi go không được tuột, không lòi đầu cói.

Màu tự nhiên trắng ngà, không trắng bệch. Chiếu quá trắng có thể đã qua tẩy; không hẳn xấu nhưng bạn nên hỏi người bán đã xử lý gì.

Mùi cói khô, không mùi ẩm. Chiếu cất lâu nơi ẩm có mùi hôi, có chấm mốc đen ở sợi go; chiếu mới phơi thì thơm mùi cỏ khô.

Hoa văn khớp hai nửa. Ở chiếu có hoa văn, nhìn đường viền và chữ hoa giữa chiếu xem có lệch nhịp không; lệch nhiều là dệt vội.

Độ dày hợp việc dùng. Chiếu trải giường cần dày, chiếu gấp mang đi chơi nên mỏng nhẹ; đừng chọn theo độ dày đơn thuần.

Sợi go chắc, khoảng cách đều. Lật mặt sau chiếu, nhìn các hàng sợi go chạy dọc. Hàng go thưa, khoảng cách không đều thì chiếu dễ xô lệch sau vài lần giặt phơi; hàng go dày và thẳng là dấu hiệu khung dệt được căng kỹ.

Màu nhuộm không loang khi lau ẩm. Xin người bán cho lấy khăn ẩm miết nhẹ vào phần hoa văn đỏ, xanh. Khăn ngả màu rõ là thuốc nhuộm chưa bám, chiếu dùng vài mùa sẽ phai và có thể lem sang ga, gối.

Hỏi chiếu dệt tay hay dệt máy. Cả hai đều có chỗ dùng. Chiếu máy đều và rẻ hơn, chiếu tay ôm sợi chặt ở mép và có hoa văn theo ý người dệt; điều cần là người bán nói thật, để bạn trả đúng giá cho đúng loại.

Ghé vùng cói: những điều nên biết trước

Vùng cói thường nằm xa trung tâm, đường ra ruộng là đường đê nhỏ. Vài lưu ý giúp chuyến đi suôn sẻ:

  • Mặc đồ dài tay, đội mũ, mang ủng nếu định xuống ruộng; lá cói sắc, cứa tay dễ như cỏ tranh.
  • Đi khi triều xuống nếu muốn ra bãi cói sát biển; hỏi người làng giờ nước.
  • Gió đê mạnh, che máy ảnh và giữ mũ; buổi chiều thường gió hơn buổi sáng.
  • Hỏi trước có nhà nào đang dệt khung tay, vì nhiều nhà đã chuyển sang máy dệt hoặc chỉ làm đồ mỹ nghệ.
  • Không dẫm lên cói đang phơi trên đường làng; đi mép đường và dắt xe nếu cói phơi kín lối.
  • Muốn mua đồ mỹ nghệ, hỏi chủ hàng gom chứ không hỏi hộ đan lẻ, vì hộ đan thường làm theo đơn và không có hàng bán sẵn.

Tình huống hay gặp: bạn tới làng vào giữa trưa tháng 6, đường làng trắng cói phơi, nhà nào cũng đóng cửa nghỉ. Hãy ngồi quán nước đầu làng, hỏi chuyện, đợi qua ba giờ chiều khi người ta ra trở cói, lúc ấy ảnh đẹp mà cũng dễ bắt chuyện.

Mua tận làng và những lỗi hay gặp

Chiếu bán ở làng thường chia theo độ dày, khổ rộng và có hoa văn hay không. Giá ở làng mềm hơn ở phố vì chưa qua khâu chở và mặt bằng, nhưng chiếu loại một và loại ba có thể bày cạnh nhau, người không quen khó nhận ra. Cách đơn giản nhất là trải chiếu ra đất, đứng nhìn từ trên xuống, so hai chiếc liền nhau: chiếc nào phẳng, mép thẳng, sợi đều thì đó là hàng tốt hơn.

Lỗi thứ nhất là mua chiếu vừa dệt chưa phơi kỹ rồi cuộn chặt mang về; vài ngày sau chiếu ngả màu, có mùi. Hãy hỏi chiếu đã phơi lần cuối chưa. Lỗi thứ hai là tin mọi đồ cói bày ở điểm dừng chân đều là của vùng; nhiều món là hàng nơi khác chở đến. Nếu muốn đúng hàng vùng, hãy vào hẳn trong làng, xem khung dệt rồi mua tại nhà.

Khi đặt số lượng như chiếu quà cưới, thảm cói cho quán, hãy ghi rõ khổ, độ dày, màu nhuộm, có in hay thêu tên không, thời hạn giao và cách đóng gói chống ẩm. Cói là sợi cỏ, gặp ẩm lâu ngày sẽ mốc; đóng gói nên có lớp giấy hút ẩm và đừng bọc ni lông kín khi trời nồm.

Câu hỏi thường gặp

Cói được trồng nhiều ở đâu?

Cói ưa bãi bồi ven biển có nước lợ, nên tập trung ở các vùng cửa sông như Kim Sơn thuộc Ninh Bình và Nga Sơn ở Thanh Hoá. Ở miền Tây, người ta dùng cây lác mọc ven ruộng trũng để dệt chiếu.

Mùa cắt cói vào tháng mấy?

Ở miền Bắc, cói thường cho hai lứa: lứa chính cắt khoảng tháng 5 đến tháng 7 dương lịch, lứa sau khoảng tháng 9 đến tháng 11. Thời điểm lệch theo thời tiết từng năm nên hãy hỏi người làng trước.

Chiếu Hới khác chiếu Nga Sơn ở điểm nào?

Cả hai đều dệt từ cói nhưng mỗi làng có kiểu hoa văn, độ dày và cách xe mép riêng theo lối truyền trong làng. Cách so chắc nhất là trải hai chiếc cạnh nhau, xem độ phẳng, mép và màu nhuộm.

Đi xem dệt chiếu cói thì nên đến lúc nào trong ngày?

Buổi sáng sớm và chiều muộn là lúc người làng trở cói phơi và ngồi dệt nhiều nhất. Giữa trưa mùa hè nhiều nhà nghỉ, đường làng chỉ thấy cói phơi mà không thấy người.

Chiếu lác miền Tây có bền bằng chiếu cói miền Bắc không?

Độ bền phụ thuộc cách chẻ sợi, cách dệt và cách cất giữ nhiều hơn là giống cây. Chiếu lác Định Yên nổi tiếng nhờ màu nhuộm và hoa văn; dùng nơi khô thoáng, phơi định kỳ thì dùng lâu như chiếu cói.

Mua chiếu cói về cất thế nào để không mốc?

Phơi chiếu một nắng nhẹ trước khi cuộn, cuộn lỏng, bọc vải hoặc giấy thay vì túi ni lông kín. Mùa nồm nên lấy ra trải và phơi lại, tránh để sát nền nhà hay sát tường ẩm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138