ThuPhu.comThủ Phủ
Làng mây tre, gỗ, dệt, đúc, chạm bạc

Làng mây tre đan nổi tiếng: Phú Vinh, Ninh Sở, Bao La và cách ghé xưởng đan

Các làng mây tre đan nổi tiếng ở Hà Nội, Bắc Ninh, Huế và miền Tây: vì sao nghề tụ ở đó, sợi lấy từ đâu, mùa nào xưởng bận và cách ghé xem đan, đặt hàng.

An elderly Vietnamese woman weaves a rattan basket on a low wooden stool in a shaded village courtyard, viewed from behind her shoulder, soft afternoon light, honey and green tones

Muốn xem mây tre đan tận nơi, người miền Bắc thường tìm về vùng Chương Mỹ và Thường Tín ở ngoại thành Hà Nội (làng Phú Vinh, làng Ninh Sở), vùng Gia Bình và Việt Yên nay thuộc tỉnh Bắc Ninh; ở miền Trung có làng Bao La bên Quảng Điền nay thuộc thành phố Huế; còn miền Tây thì nghề đan chuyển sang lục bình, lác, trúc. Điểm chung của các vùng này không phải là có rừng mây bạt ngàn, mà là có sẵn tre quanh nhà, có lao động nông nhàn và có đường chở hàng ra chợ lớn.

Phần dưới giải thích vì sao nghề tụ về những làng ấy, mây và tre thật ra được chở từ đâu tới, lúc nào trong năm xưởng đan bận nhất, khác biệt giữa các vùng và một danh sách kiểm để bạn ghé làng mà không về tay không.

Vì sao nghề đan tụ ở những làng không có rừng mây

Người lần đầu về Phú Vinh hay Ninh Sở thường ngạc nhiên vì quanh làng chỉ có ruộng lúa, ao và luỹ tre, không thấy cây mây nào. Sợi mây phần lớn được thương lái gom từ vùng núi phía Bắc và miền Trung, có cả hàng nhập, rồi chở về làng ở dạng cây dài đã phơi. Làng giữ nghề nhờ ba thứ khác: tay nghề truyền trong họ, lao động lúc nông nhàn và vị trí gần chợ lớn.

Vùng đồng bằng sông Hồng có lịch nông vụ hai mùa lúa, giữa các vụ có những tháng rảnh. Đan lát là việc ngồi một chỗ, làm được cả buổi tối, cả người già và trẻ đi học về, nên hợp với nhà nông. Tre thì có sẵn quanh làng: tre gai, tre ngà, nứa, giang, mỗi loại hợp một việc. Mây cần mua về, nhưng một bó mây đan được rất nhiều hàng nên chi phí chở xa vẫn đáng.

Ở Huế, làng Bao La nằm vùng đồng bằng ven phá, mùa mưa dài nên nghề đan giữ người ở lại làng trong những tháng ruộng ngập. Ở miền Tây, cây lục bình mọc dày trên sông rạch, lác mọc ven ruộng trũng, nên nghề đan dùng thẳng thứ cỏ cây quanh nhà thay cho mây. Nhìn theo cách đó, bạn sẽ đoán được vùng nào đan gì: vật liệu nào rẻ và sẵn quanh làng, nghề sẽ nghiêng về vật liệu ấy.

Các vùng mây tre đan và nét riêng của từng nơi

Bảng dưới gom những vùng được nhắc nhiều, kèm vật liệu chính và kiểu hàng hay gặp. Tên làng dùng như tên vùng quen gọi; nghề đổi theo đơn hàng nên khi ghé bạn vẫn nên hỏi xưởng đang làm gì.

Vùng quen gọiNay thuộcVật liệu chínhHàng hay gặp
Phú Vinh (vùng Chương Mỹ)Hà NộiMây sợi nhỏ, guộtĐồ đan mây mịn, khay, lẵng, hàng mỹ nghệ trang trí
Ninh Sở (vùng Thường Tín)Hà NộiMây, treRổ rá, giỏ, hàng gia dụng và hàng làm theo đơn
Xuân Lai (vùng Gia Bình)tỉnh Bắc NinhTre, trúcBàn ghế, mành, đồ trang trí từ thân trúc
Tăng Tiến (vùng Việt Yên, Bắc Giang cũ)tỉnh Bắc NinhTre, mâyHàng đan xuất khẩu, rổ, giỏ, hộp
Bao La (vùng Quảng Điền)thành phố HuếTre, mây, lồ ôThúng, mủng, đồ gia dụng và đồ lưu niệm
Ven sông vùng Đồng Tháp, An Giang, Vĩnh Longcác tỉnh miền TâyLục bình, lác, dừaGiỏ, thảm, hộp, đồ trang trí đan sợi cỏ

Một cách đọc bảng: hàng mây mịn và hàng trang trí cần nhiều công nên thường gặp ở vùng có thợ lâu năm; hàng tre trúc to bản cần sân rộng để hun, uốn; còn hàng lục bình cần bãi phơi ven sông. Nếu bạn muốn xem khâu chẻ, vót, hun khói, hãy chọn làng tre; muốn xem tay đan sợi nhỏ, hãy chọn làng mây.

Một ngày trong xưởng đan: từ cây mây khô tới chiếc giỏ

Cây mây về làng được phân loại theo cỡ sợi rồi ngâm nước cho mềm. Thợ chẻ lấy phần vỏ làm sợi đan, phần lõi làm khung hoặc cuốn viền. Với tre, công đoạn khó nhất là chọn cây đủ già, chẻ nan đều và vót sạch gai mắt; nan vót ẩu sẽ làm xước tay người dùng sau này. Nhiều xưởng còn hun khói hoặc luộc tre để đuổi mọt, đây là khâu quyết định đồ dùng được lâu hay vài tháng đã có bụi mọt.

Đan xong, hàng được phơi, có nơi sấy lưu huỳnh để giữ màu sáng, có nơi quét dầu hoặc sơn phủ theo yêu cầu khách. Ở các làng làm hàng đơn lớn, mỗi nhà thường chỉ làm một khâu: nhà này chẻ nan, nhà kia đan thân, nhà khác cuốn viền, rồi một chủ hàng gom về hoàn thiện. Vì vậy khi bạn đi qua làng, cảnh thấy nhiều nhất là các bà ngồi đan ở hiên, còn khâu hun, sấy, đóng thùng thì nằm trong xưởng sau nhà.

Hiểu chuỗi này giúp bạn hỏi đúng người. Muốn đặt mười chiếc giỏ theo mẫu riêng, hãy hỏi người gom hàng; muốn xem tay đan và mua vài món lẻ, hỏi thẳng các nhà đang ngồi đan ở hiên.

Mùa nào xưởng đan bận, mùa nào nên ghé

Lịch dưới là nhịp thường gặp ở các làng đan đồng bằng Bắc Bộ, tính theo tháng dương lịch. Đơn hàng xuất khẩu và thời tiết từng năm làm lệch nhịp này, nên hãy hỏi trước khi đi.

Khoảng thángViệc trong làngCó hợp để ghé không
Tháng 1 đến tháng 2Làm gấp hàng giỏ quà, khay Tết, sau đó nghỉ TếtTrước Tết xưởng rất bận, ít người tiếp khách; sau rằm tháng Giêng mới làm lại
Tháng 3 đến tháng 5Đơn hàng mùa xuân hè, trời nồm ẩmHợp để xem đan, nhưng hàng dễ mốc nếu mua về để lâu
Tháng 6 đến tháng 7Gặt vụ chiêm, nhiều nhà tạm nghỉ đanNên tránh tuần gặt chính
Tháng 8 đến tháng 11Mùa hàng Noel và năm mới cho đơn xuất khẩuXưởng đông việc nhất, dễ xem đủ công đoạn
Tháng 12Hoàn thiện, đóng thùng, chuyển hàngHợp để hỏi đặt hàng cho năm sau

Ở Huế và miền Trung, tháng mưa lũ cuối năm làm việc phơi nan khó, hàng chậm. Ở miền Tây, mùa nước nổi là lúc lục bình nhiều, nhưng phơi sợi lại vất vả vì mưa dầm. Chọn ngày hửng nắng sẽ thấy được khâu phơi, khâu đẹp nhất để chụp ảnh.

Danh sách kiểm trước khi ghé một làng đan

Làng nghề là nơi người ta làm ăn, không phải điểm tham quan dựng sẵn. Chuẩn bị theo danh sách dưới sẽ đỡ cảnh đến nơi thấy cửa đóng hoặc bị coi là khách hỏi giá rồi đi.

  • Gọi trước hoặc nhắn qua người quen ở làng, hỏi hôm đó xưởng có đan không, giờ nào tiện.
  • Đi buổi sáng từ khoảng tám giờ hoặc đầu giờ chiều; giữa trưa nhiều nhà nghỉ.
  • Mang tiền mặt mệnh giá nhỏ, nhiều hộ không bày hàng lẻ có sẵn giá.
  • Hỏi xin phép trước khi chụp ảnh người đang đan, nhất là chụp cận mặt và tay.
  • Không bước qua bó nan, bó mây đang ngâm hoặc đang phơi trên sân.
  • Mang theo túi to hoặc thùng giấy nếu định mua đồ cồng kềnh, đồ đan dễ móp khi nhét cốp xe.
  • Nếu đi nhóm trên năm người, báo trước để chủ nhà sắp chỗ đứng xem.
  • Ghi lại tên xóm và tên gọi của nhà đã ghé, lần sau đặt hàng sẽ dễ tìm lại.

Ví dụ: nhóm bạn định ghé xưởng nhà cô Tư ở xã C vào chủ nhật cuối tháng 6. Nếu không hỏi trước, rất có thể cả nhà đang ra đồng gặt; một cuộc gọi hôm thứ năm sẽ cho bạn biết nên dời sang tuần sau.

Đặt hàng mây tre đan tại làng theo các bước

Mua vài chiếc giỏ thì cứ chọn hàng có sẵn. Còn đặt theo kích thước, màu, số lượng vài chục trở lên, hãy đi theo trình tự này để hạn chế hàng về khác ý.

  1. Mang mẫu thật hoặc ảnh chụp kèm kích thước dài, rộng, cao; ghi rõ dùng để làm gì (đựng đồ khô, đựng quà, treo tường).
  2. Hỏi vật liệu cụ thể: mây hay guột, tre hay nứa, có sấy lưu huỳnh không, có phủ dầu hay sơn không.
  3. Xin làm một chiếc mẫu, chấp nhận trả tiền mẫu, rồi mang về dùng thử ít ngày.
  4. Chốt mẫu bằng cách chụp ảnh chiếc mẫu, ghi lên giấy kích thước, màu, số lượng, ngày giao, hai bên giữ mỗi bên một bản.
  5. Đặt cọc một phần như thoả thuận, ghi rõ khoản cọc trong tờ giấy chốt mẫu.
  6. Hẹn chụp ảnh giữa chừng khi hàng xong khoảng một nửa, để sửa sớm nếu lệch.
  7. Khi nhận, kiểm ngẫu nhiên vài chiếc ở đáy thùng chứ không chỉ chiếc trên cùng.

Lỗi hay gặp nhất là chỉ gửi ảnh mẫu trên mạng rồi chuyển tiền. Ảnh không cho biết sợi to hay nhỏ, nan dày hay mỏng; hàng về đúng hình nhưng cầm thấy mỏng tay. Lỗi thứ hai là quên hỏi chống mốc: đồ mây tre làm vào mùa nồm, đóng thùng kín, chở vào kho sẽ lên mốc trắng trước khi tới tay bạn.

Áp vào trường hợp của bạn

Bạn chỉ muốn đi một buổi cuối tuần từ Hà Nội. Vùng Chương Mỹ và Thường Tín đi về trong ngày được, nên chọn một làng, ở lại lâu một chút thay vì chạy ba làng mỗi nơi mười phút.

Bạn cần quà cho một cuộc gặp mặt vài chục người. Chọn mẫu khay hoặc hộp đơn giản đã có sẵn khuôn, đặt trước ít nhất ba đến bốn tuần, mùa cuối năm thì lâu hơn.

Bạn ở miền Nam và muốn xem đan lục bình. Hỏi ở các xã ven sông vùng Đồng Tháp, Vĩnh Long; đi vào mùa khô dễ thấy khâu phơi sợi hơn mùa nước nổi.

Bạn muốn mua làm đồ dùng hằng ngày. Ưu tiên hàng tre đã hun, mây không phủ sơn bóng, đáy đan dày; đồ trang trí mỏng nhẹ thì đẹp nhưng chịu tải kém.

Bạn đưa trẻ nhỏ theo. Chọn nhà có hiên rộng, xin cho trẻ thử đan một vòng nan dưới tay người lớn; tránh khu chẻ nan và khu hun khói, dao chẻ và than hồng ở đó không phải chỗ cho trẻ chạy nhảy.

Bạn định mở cửa hàng và muốn tìm nguồn. Đừng chốt ngay trong lần ghé đầu. Mua thử một lô nhỏ, bán thử một mùa, xem hàng có mốc, có bung nan không rồi mới quay lại bàn số lượng lớn và lịch giao cố định.

Câu hỏi thường gặp

Làng mây tre đan nào gần Hà Nội nhất để đi về trong ngày?

Vùng Chương Mỹ với làng Phú Vinh và vùng Thường Tín với làng Ninh Sở đều nằm trong địa giới Hà Nội, đi xe máy hoặc ô tô về được trong ngày. Bạn nên hỏi trước hôm đó xưởng có làm không, nhất là dịp gặt hái.

Vì sao làng đan mây lại không trồng mây?

Cây mây mọc ở vùng rừng núi, còn làng đan nằm ở đồng bằng gần chợ và gần đường chở hàng. Sợi mây được gom từ nhiều vùng rồi chở về làng; thứ làng giữ được là tay nghề, lao động nông nhàn và mối buôn lâu năm.

Mùa nào đi làng mây tre đan thì thấy đông việc nhất?

Thường là khoảng tháng 8 đến tháng 11 dương lịch, khi các xưởng chạy hàng cho mùa lễ cuối năm. Trước Tết Nguyên đán cũng bận nhưng ít người rảnh để tiếp khách, còn mùa gặt thì nhiều nhà tạm nghỉ đan.

Mua đồ mây tre tại làng có rẻ hơn ngoài phố không?

Thường rẻ hơn vì bớt khâu trung gian và tiền mặt bằng, nhưng mức chênh tuỳ món và tuỳ số lượng. Mua lẻ một chiếc đôi khi giá gần với ngoài phố; mua theo lô, đặt theo mẫu mới thấy rõ lợi thế.

Đặt hàng mây tre đan theo mẫu thì mất bao lâu?

Mẫu đơn giản đã có khuôn thường mất vài tuần cho vài chục chiếc, mẫu mới phải làm thử nên lâu hơn. Vào mùa hàng xuất khẩu cuối năm, thời gian có thể kéo dài gấp đôi, nên hỏi lịch xưởng ngay từ đầu.

Làm sao để đồ mây tre mua ở làng không bị mốc khi mang về?

Hỏi xưởng hàng đã hun hoặc sấy chưa, mang về để chỗ thoáng gió, không bọc ni lông kín. Nếu đi đường xa nhiều ngày, nên mở thùng ra phơi gió ngay khi về tới nhà.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138