Làng lụa tơ tằm của Việt Nam xưa đều bám bãi bồi ven sông, nơi trồng dâu được: Vạn Phúc ở Hà Đông (Hà Nội), Nha Xá ven sông Hồng vùng Duy Tiên (Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình), Mã Châu bên sông Thu Bồn vùng Duy Xuyên (Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng), Tân Châu bên sông Tiền ở An Giang. Ngày nay vùng dâu tằm tập trung nhiều lại nằm trên cao nguyên, quanh Bảo Lộc nay thuộc tỉnh Lâm Đồng.
Nghĩa là nơi dệt và nơi nuôi tằm đã tách ra: có làng chỉ dệt, nhập tơ từ nơi khác; có vùng chỉ trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ. Bài này đi qua từng chặng, từ nong tằm tới khung dệt, kèm lịch mùa, những gì xem được ở mỗi nơi và cách mua lụa tận làng mà không mua nhầm vải nơi khác chở tới.
Dâu, tằm và sông: vì sao làng lụa xưa ở ven sông
Cây dâu cần đất phù sa tơi, thoát nước, lại không chịu được ngập lâu. Bãi bồi ngoài đê sông Hồng, sông Đáy, sông Thu Bồn, sông Tiền đáp ứng đúng điều ấy: mùa nước lên phù sa bồi mới, nước rút thì dâu đâm chồi. Người làng trồng dâu ngoài bãi, nuôi tằm trong nhà, ươm tơ và dệt ngay trong làng, cả chu trình khép kín quanh một khúc sông. Đi các làng này mùa nước rút, bạn vẫn thấy những vạt dâu xanh ngoài đê, dấu vết của chu trình ấy.
Ở Tân Châu, vùng đất giữa sông Tiền và sông Hậu, nghề lụa gắn với cách nhuộm đen bằng trái mặc nưa, cho ra lãnh Mỹ A bóng mượt, từng là thứ vải được ưa chuộng khắp Nam Bộ. Ở Mã Châu, lụa gắn với bến sông Thu Bồn, nơi thương thuyền từ Hội An ngược lên mua hàng.
Về sau, khí hậu mát quanh năm của cao nguyên vùng Bảo Lộc hợp với tằm hơn đồng bằng nóng ẩm, tằm ít bệnh, nuôi được nhiều lứa. Vùng dâu tằm vì vậy dịch dần lên đó, kéo theo các xưởng ươm tơ. Nhiều làng dệt ở đồng bằng giờ dùng tơ từ cao nguyên, có làng dùng thêm sợi pha. Biết điều này, bạn sẽ hiểu vì sao đi Vạn Phúc thấy khung dệt mà không thấy nong tằm, còn lên Bảo Lộc thì thấy đồi dâu và nhà ươm tơ nhiều hơn khung dệt.
Mỗi nơi xem được gì
Chọn điểm đến theo thứ bạn muốn thấy. Một chuyến đi ít khi xem đủ cả chu trình ở cùng một nơi.
| Nơi (tên vùng quen gọi) | Nay thuộc | Thấy được | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Vạn Phúc (Hà Đông) | Hà Nội | Khung dệt, cửa hàng lụa dọc phố làng | Nhiều cửa hàng bán cả vải không dệt tại làng, nên hỏi |
| Nha Xá (vùng Duy Tiên) | tỉnh Ninh Bình | Dệt lụa, bãi dâu ven sông Hồng | Ít khách, hợp người muốn xem làng còn nếp cũ |
| Cổ Chất (vùng Trực Ninh) | tỉnh Ninh Bình | Ươm tơ, sân phơi tơ | Hỏi trước vì ươm tơ theo mùa kén |
| Mã Châu (vùng Duy Xuyên) | thành phố Đà Nẵng | Dệt lụa, nuôi tằm, bãi dâu ven Thu Bồn | Ghép được với chuyến Hội An |
| Tân Châu | tỉnh An Giang | Lụa, lãnh nhuộm đen bằng trái mặc nưa | Nghề thu hẹp, nên hỏi trước nhà còn làm |
| Vùng Bảo Lộc | tỉnh Lâm Đồng | Đồi dâu, nhà nuôi tằm, xưởng ươm tơ | Hợp xem chặng đầu của sợi lụa |
Nếu bạn muốn xem tằm nhả tơ, lên cao nguyên dễ gặp hơn. Nếu muốn xem dệt và mua vải, các làng đồng bằng tiện hơn. Muốn có cả hai trong một chuyến miền Trung, Mã Châu là lựa chọn hợp lý.
Dù đi đâu, hãy gọi hỏi trước một ngày. Làng lụa không phải khu trưng bày, nhà dệt có hôm nghỉ máy vì hết sợi, vì việc họ hàng hay vì mất điện; một cuộc hỏi ngắn đỡ cho bạn cả buổi đường xa.
Lịch mùa tằm và mùa dệt
Mùa nuôi tằm phụ thuộc lá dâu và nhiệt độ. Tháng dưới đây là dương lịch, mang tính nhịp thường gặp; năm nắng nóng hay rét đậm sẽ lệch, hỏi người nuôi trước khi đi.
| Khoảng tháng | Đồng bằng Bắc Bộ | Cao nguyên vùng Bảo Lộc |
|---|---|---|
| Tháng 2 đến tháng 4 | Dâu đâm lộc, lứa tằm xuân | Nuôi tằm đều, dâu xanh quanh năm |
| Tháng 5 đến tháng 7 | Nắng nóng, tằm khó nuôi, nhiều nhà nghỉ lứa | Mùa mưa bắt đầu, vẫn nuôi được |
| Tháng 8 đến tháng 10 | Lứa tằm thu, nước sông lên ngoài bãi dâu | Nuôi đều, chú ý ẩm cao |
| Tháng 11 đến tháng 1 | Rét, tằm nghỉ; khung dệt chạy hàng Tết | Mùa khô, ươm tơ thuận |
Một lứa tằm từ lúc nở tới khi làm kén chỉ chừng ba, bốn tuần, nên nếu người nuôi hẹn bạn tuần tằm lên né (đóng kén), hãy đi đúng tuần ấy. Lỡ một tuần là phải chờ lứa sau.
Khung dệt thì ít phụ thuộc mùa hơn. Gần như tháng nào các làng dệt cũng chạy máy, đông nhất là mấy tháng trước Tết khi người ta may áo dài mới. Nếu chỉ cần xem dệt và mua vải, bạn không phải canh lứa tằm.
Lụa trơn, lụa vân, the, đũi, lãnh: làng nào quen kiểu nào
Lụa vân. Mặt lụa có hoa văn chìm, nhìn nghiêng mới rõ. Vạn Phúc gắn với kiểu này từ lâu; dệt vân cần khung có bộ go riêng, thợ quen tay mới làm đều.
Lụa trơn. Mặt phẳng, mềm, dễ nhuộm màu. Hầu hết làng dệt đều làm; đây là kiểu bạn gặp nhiều nhất ở cửa hàng.
The và lượt. Mỏng, thưa, nhìn xuyên được, xưa dùng may áo mặc ngoài. Nay ít nhà dệt, muốn xem cần hỏi trước.
Đũi. Dệt từ phần tơ thô ở ngoài kén, mặt vải có những đốt sợi nổi. Đũi mát, hợp may đồ mặc thường ngày; làng Nam Cao vùng Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên, là nơi dệt đũi được nhắc nhiều.
Lãnh. Lụa dệt dày, nhuộm đen bóng; lãnh Mỹ A của Tân Châu là cái tên quen nhất, nhuộm bằng trái mặc nưa qua nhiều lượt nhuộm phơi.
Tơ tằm pha. Nhiều làng dệt pha tơ tằm với sợi khác để giảm giá, tăng độ bền. Không sai, chỉ cần người bán nói rõ tỉ lệ và bạn trả đúng giá cho loại vải ấy.
Áp vào chuyến đi của bạn
Bạn ở Hà Nội và có nửa ngày. Đi Vạn Phúc, nhưng đừng dừng ở dãy cửa hàng đầu làng. Đi sâu vào trong ngõ, tìm nhà còn tiếng khung dệt, xin xem một lúc rồi mua tại đó.
Bạn đi Hội An vài ngày. Dành một buổi lên Mã Châu theo hướng sông Thu Bồn. Hỏi trước nhà còn nuôi tằm để xem cả nong tằm lẫn khung dệt trong một buổi.
Bạn đi Đà Lạt bằng đường bộ. Vùng Bảo Lộc nằm trên đường, có đồi dâu và nhà ươm tơ. Dừng một buổi sáng là đủ xem khâu ươm, nhớ hỏi trước vì xưởng không phải lúc nào cũng tiếp khách.
Bạn cần vải may áo dài cho cả nhà. Đi một lần để chọn và mua mẫu, về giặt thử, sau đó mới đặt đủ số mét cùng một lô nhuộm để màu áo các thành viên không lệch nhau.
Bạn muốn đưa trẻ đi xem con tằm. Chọn nhà nuôi tằm ở cao nguyên hoặc vùng Mã Châu vào lứa tằm đang ăn rỗi, khi tằm lớn và ăn lá rào rào. Dặn trẻ không bốc tằm, không thổi vào nong và rửa tay trước khi vào nhà nuôi.
Từ quả kén tới tấm lụa: đi xem theo thứ tự
Mỗi công đoạn thường ở một nhà khác nhau. Đi theo thứ tự dưới đây sẽ giúp bạn hiểu tấm lụa được làm thế nào và vì sao lụa thật đắt hơn vải thường.
- Nhà nuôi tằm: nong tằm, lá dâu thái, mùi lá dâu tươi; không mang nước hoa, không hút thuốc gần nong.
- Né tằm: tằm chín bò lên né nhả tơ làm kén trong vài ngày.
- Ươm tơ: kén được nhúng nước nóng, người thợ tìm mối tơ, kéo nhiều sợi nhỏ chập thành một sợi tơ.
- Phơi, guồng tơ, đánh ống: sợi tơ sống còn cứng vì lớp keo.
- Dệt: khung tay hoặc máy dệt, tuỳ làng; lụa vân có hoa văn chìm cần khung chuyên.
- Chuội và nhuộm: tẩy bớt keo cho lụa mềm, rồi nhuộm màu; lãnh Tân Châu nhuộm đen nhiều lượt.
- Phơi, là, cuộn cây vải và bán.
Lưu ý ở khâu ươm: nước nóng và hơi bốc lên, sàn ướt, đừng đứng quá sát. Mùi kén luộc khá nặng với người lần đầu; đó là mùi bình thường của nghề.
Đi hết các khâu, bạn sẽ hiểu vì sao lụa tơ tằm không thể rẻ như vải sợi tổng hợp. Từ lá dâu hái mỗi ngày, công cho tằm ăn suốt mấy tuần, công ươm từng mối tơ, tới công dệt và chuội nhuộm, mỗi mét lụa gánh nhiều ngày công của nhiều người. Một tấm vải mềm mượt mà giá thấp bất thường thì nên hỏi kỹ thành phần sợi.
Mua lụa tận làng: những điều nên hỏi
Mục đích ở đây không phải dạy phân biệt lụa thật giả, mà giúp bạn hỏi đúng để biết tấm vải có thật sự đi ra từ khung dệt của làng hay không.
- Hỏi xem được khung dệt của nhà không; nhà có khung thường vui lòng mở cho xem.
- Hỏi tơ lấy từ đâu: tơ tằm hoàn toàn, tơ pha, hay sợi khác; người làm thật thường nói rõ.
- Hỏi khổ vải, dệt kiểu gì (lụa trơn, lụa vân, the, đũi) và đã chuội chưa.
- Xin một mẩu vải vụn để về nhà giặt thử trước khi mua số lượng.
- Hỏi màu nhuộm là màu gì, có ra màu khi giặt không, nên giặt tay nước lạnh hay giặt khô.
- Nếu cần may áo dài, hỏi xin đo mét theo số đo cụ thể, đừng ước chừng.
- Ghi tên nhà, tên xóm để lần sau mua tiếp cùng lô màu.
Lỗi hay gặp nhất là mua ở cửa hàng đầu làng đông khách rồi tưởng đó là lụa của làng. Nhiều cửa hàng bán chung vải từ nhiều nơi; không có gì sai nếu người bán nói thật, nhưng bạn cần biết để trả đúng giá. Đi sâu vào ngõ, nghe tiếng khung dệt, mua tại nhà có khung là cách chắc chắn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Làng lụa nào nổi tiếng nhất ở miền Bắc?
Vạn Phúc ở Hà Đông là cái tên quen nhất, ngoài ra còn Nha Xá ven sông Hồng (nay thuộc Ninh Bình) và các làng ươm tơ vùng Nam Định cũ. Mỗi làng mạnh một khâu khác nhau.
Vì sao vùng dâu tằm chuyển lên Bảo Lộc?
Khí hậu cao nguyên mát quanh năm hợp với con tằm, tằm ít bệnh, dâu xanh lâu nên nuôi được nhiều lứa. Các xưởng ươm tơ theo đó tập trung về vùng này, cung cấp tơ cho nhiều nơi dệt.
Đi xem nuôi tằm và ươm tơ thì nên đi mùa nào?
Ở đồng bằng Bắc Bộ, lứa tằm xuân và lứa thu là dễ gặp nhất, mùa hè nóng nhiều nhà nghỉ. Ở cao nguyên vùng Bảo Lộc gần như tháng nào cũng có, nhưng vẫn nên hỏi trước tuần tằm lên né.
Lãnh Mỹ A của Tân Châu là gì?
Đó là loại lụa nhuộm đen bóng bằng nhựa trái mặc nưa, nhuộm và phơi nhiều lượt, từng rất được ưa chuộng ở Nam Bộ. Nghề nay đã thu hẹp, nếu muốn xem nên hỏi người địa phương nhà nào còn làm.
Mua lụa ở làng có rẻ hơn ngoài phố không?
Mua tại nhà có khung dệt thường mềm hơn vì bớt khâu trung gian, nhưng cửa hàng đầu làng có thể bán ngang phố. Quan trọng hơn giá là biết rõ mình đang mua loại vải gì, dệt ở đâu.
Có thể đặt dệt lụa theo màu và hoa văn riêng không?
Một số nhà nhận dệt theo đơn nếu số lượng đủ lớn và thời gian đủ dài, vì phải mắc lại khung và nhuộm riêng. Hãy hỏi số mét tối thiểu, thời gian và xin mẫu nhỏ trước khi đặt cọc.