Bát Tràng là làng gốm men bên bờ sông Hồng, nay thuộc Hà Nội, làm gần như đủ mọi dòng men của gốm Việt: men lam, men rạn, men nâu, men ngọc, men trắng, men màu. Làng thành thủ phủ gốm nhờ đất sét trắng ven sông thuở trước, đường thuỷ chở hàng lên kinh thành và đi khắp nơi, cùng nhiều đời thợ truyền nghề trong họ.
Ghé Bát Tràng, bạn có thể dạo chợ gốm, nặn thử trên bàn xoay, nhưng nếu muốn hiểu nghề và mua đúng hàng làng thì phải vào được xóm xưởng phía trong. Bài dưới đây đi từ đất, lò, men đến cách mua tận xưởng, kèm những chỗ người mới hay vướng.
Vì sao Bát Tràng thành làng gốm lớn bên sông Hồng
Tương truyền người làng Bồ Bát từ phía nam ra lập nghiệp ở bãi bồi ven sông Hồng, thấy đất sét trắng ở đây hợp nghề cũ nên dựng lò. Chữ "Bát" trong tên làng gợi lại quê gốc, chữ "Tràng" là bãi đất ven sông. Chuyện lập làng mỗi nguồn kể một kiểu, bạn nên nghe như truyền thuyết của làng hơn là mốc sử chính xác.
Điều chắc chắn là vị trí. Làng nằm ngay cửa ngõ phía đông kinh thành, thuyền từ sông Hồng có thể ghé tận bến làng. Đất sét, củi, than đi đường thuỷ về; bát đĩa, đồ thờ, gạch đi đường thuỷ ra. Kinh thành và các phủ quanh đó là thị trường lớn nhất miền Bắc nhiều thế kỷ, cần đồ thờ, đồ dùng, gạch lát. Làng có đủ đầu vào lẫn đầu ra, nên nghề nuôi được nhiều thế hệ.
Nghề ở Bát Tràng giữ trong từng dòng họ, có bí quyết pha men, xếp lò riêng. Cái nếp đó giúp làng giữ được nhiều dòng men cùng lúc, thay vì chỉ một dòng như nhiều làng khác. Ngày nay làng còn là nơi tập trung xưởng, cửa hàng và kho của cả vùng, kể cả hàng chở từ nơi khác về, nên bạn càng cần biết cách nhìn để phân biệt.
Đất từ đâu về và một món gốm đi qua những tay nào
Đất sét trắng tại chỗ ngày xưa nay gần như không còn đủ dùng. Người làng kể đất được mua từ những vùng đồi phía đông như Trúc Thôn (nay thuộc Hải Phòng) và cao lanh từ các mỏ miền núi, rồi pha theo công thức của từng xưởng. Một chiếc bình men lam thông thường đi qua chừng ấy công đoạn:
- Ngâm và lọc đất. Đất thô ngâm trong bể, khuấy, lọc qua nhiều bể lắng để bỏ sạn, rồi để ráo thành đất dẻo. Xưởng lớn có máy nhào, xưởng nhỏ vẫn đạp tay.
- Tạo hình. Đồ tròn như bát, bình vuốt trên bàn xoay; đồ số lượng lớn đổ rót hồ vào khuôn thạch cao; đồ đắp nổi thì nặn từng chi tiết rồi gắn vào.
- Phơi và sửa mộc. Mộc phơi trong bóng râm cho se rồi gọt sửa chân, miệng. Trời nồm phía bắc làm khâu này chậm hẳn.
- Vẽ và tráng men. Thợ vẽ lam bằng bút lông lên mộc, sau đó nhúng hoặc dội men phủ ngoài. Men pha từ tro, đá, cao lanh và các oxit tạo màu.
- Xếp lò và nung. Đồ được xếp vào lò sao cho lửa đều; mỗi kiểu lò có cách xếp riêng. Nung xong để nguội tự nhiên mới ra lò.
- Phân loại. Ra lò là lúc chia hàng loại một, loại hai, loại ba theo lỗi men, độ méo, vết nứt.
Hiểu chuỗi này giúp bạn hỏi đúng khi vào xưởng: đồ vuốt tay hay đổ khuôn, vẽ tay hay in, nung lò gì. Câu trả lời giải thích phần lớn chênh lệch giữa hai món trông na ná nhau.
Các dòng men quen ở Bát Tràng
Không có danh sách men chính thức của làng; bảng này gom những dòng bạn sẽ gặp nhiều nhất khi dạo xưởng và chợ.
| Dòng men | Màu và mặt men | Đồ hay làm | Khi xem nên để ý |
|---|---|---|---|
| Men lam | Nét vẽ xanh lam dưới lớp men trong | Bình, lọ, đĩa, bộ đồ thờ, ấm chén | Nét bút có đậm nhạt, có chỗ loang nhẹ là dấu vẽ tay |
| Men rạn | Mặt men có đường rạn như vân, rạn to hoặc rạn nhỏ | Bình hoa, chậu, đồ trang trí, đồ thờ | Rạn đều khắp, chân rạn thường được tô màu cho nổi |
| Men nâu | Nâu đậm đến nâu vàng, bóng hoặc mờ | Chum, chóe, bình lớn, đồ thờ | Men chảy dày ở chân là bình thường với lò củi |
| Men ngọc | Xanh ngọc nhạt, trong, đọng sâu ở chỗ khắc chìm | Bát, đĩa, bình khắc hoa | Màu đều hay loang tuỳ lò và độ dày men |
| Men trắng, men kem | Trắng ngà hoặc trắng sứ | Bát đĩa gia dụng, cốc | Xem lỗ kim, vệt đen nhỏ trên mặt men |
| Men màu, men hoả biến | Đỏ, xanh, vàng, loang theo lửa | Đồ trang trí, đồ làm quà | Mỗi món một vẻ, khó đặt lại giống y hệt |
Ở làng, một xưởng thường mạnh một hai dòng chứ không giỏi đều cả sáu. Muốn đồ men lam đẹp thì hỏi xưởng chuyên lam, muốn men rạn thì tìm xưởng chuyên rạn, đừng mua hết ở một chỗ cho tiện.
Lò nung xưa và nay: đọc dấu lò trên sản phẩm
Lò củi kiểu cũ. Ngày trước làng dùng lò dài xây dốc theo kiểu lò bầu, lò đàn, đốt củi nhiều ngày đêm. Lửa củi làm men chảy không đều, có chỗ đọng tro, màu biến theo vị trí trong lò. Nay chỉ còn vài xưởng giữ lò củi cho hàng mỹ thuật.
Lò hộp đốt than. Thời gian dài sau đó làng chuyển sang lò hộp đốt than, gọn hơn lò bầu nhưng khói bụi nhiều. Đồ lò than thường có màu men hơi tối, đôi khi dính vệt muội ở chân.
Lò gas. Chừng hai chục năm nay lò gas phổ biến khắp làng. Nhiệt điều chỉnh được, hàng ra đều màu, tỉ lệ hỏng thấp, làng cũng sạch hơn. Phần lớn đồ gia dụng và đồ thờ bạn mua ở Bát Tràng hôm nay ra từ lò gas.
Lò điện. Xưởng nhỏ, xưởng trải nghiệm và người làm gốm mỹ thuật dùng lò điện dung tích nhỏ, nung đồ khách nặn hoặc đồ thử men.
Áp vào khi mua. Đồ men đều, bóng, màu đồng loạt thường là lò gas; đồ men loang, có hạt tro, mỗi món một màu thường là lò củi và giá cao hơn vì tỉ lệ hỏng lớn. Không có lò nào hơn tuyệt đối, chỉ là hợp với mục đích khác nhau: đồ dùng hằng ngày cần đều, đồ trưng bày thì cái riêng mới đáng tiền.
Đi Bát Tràng nửa ngày: lộ trình gợi ý
Nếu bạn đi từ nội thành và chỉ có một buổi, thứ tự sau giúp xem được cả chợ, xưởng và tự tay nặn mà không vội:
- Đến khoảng tám giờ sáng, gửi xe ở bãi gần chợ gốm, dạo một vòng chợ để hình dung mặt hàng và tầng giá, chưa vội mua.
- Đi bộ vào các ngõ phía trong làng, nơi có xưởng tạo hình, sân phơi mộc và lò. Hỏi xin xem nếu cửa xưởng mở; đa số chủ xưởng cho đứng xem nếu bạn không cản việc.
- Ghé con đường ven sông và các nhà cổ, đình làng để hiểu làng xưa nằm thế nào so với bến sông.
- Khoảng mười giờ vào một khu bàn xoay, nặn thử một món. Hỏi rõ bao lâu thì nung xong, phí gửi về và có tô màu, tráng men không.
- Ăn trưa trong làng, rồi mới quay lại xưởng đã ưng để mua, lúc này bạn đã so được giá và chất lượng.
- Nếu còn sức, ghé Kim Lan ngay cạnh, làng gốm cổ có khu trưng bày hiện vật đào được ở bãi ven sông.
Cuối tuần và tháng chạp làng rất đông, đường đê vào làng hay kẹt. Muốn trò chuyện với thợ thì đi ngày thường.
Mua tận xưởng: hàng loại một, loại hai và đặt theo mẫu
Giá ở xưởng thường mềm hơn cửa hàng ngoài chợ vì bạn bỏ qua được tiền mặt bằng mặt đường và khâu bán lẻ. Nhưng xưởng bán theo lô nhiều hơn bán lẻ từng chiếc, và chia hàng theo tầng rất rõ: loại một là đồ không lỗi nhìn thấy được; loại hai có lỗi nhỏ như lỗ kim men, chân hơi méo, nét vẽ lệch; loại ba là đồ lỗi rõ, thường bán cân hoặc bán đống. Đồ dùng trong bếp thì loại hai là lựa chọn kinh tế, đồ biếu hay trưng bày thì nên lấy loại một.
Đặt theo mẫu là thế mạnh của Bát Tràng: in tên, vẽ hoạ tiết riêng, đổi màu men, làm bộ quà cho sự kiện. Khi đặt, bạn nên cầm mẫu thật hoặc ảnh rõ, nói số lượng, hạn nhận, cách đóng gói và ai chịu hàng lỗi. Xưởng thường làm một hai mẫu thử cho bạn duyệt trước rồi mới chạy cả lô; men ra lò có thể lệch màu chút ít so với mẫu, hãy chấp nhận một biên độ và ghi vào thoả thuận.
Đừng mặc cả từng chiếc như ngoài chợ. Ở xưởng, hỏi thẳng giá theo số lượng, giá loại một và loại hai, và phí đóng thùng gửi xa. Chủ xưởng thấy bạn hiểu cách họ bán sẽ báo giá thật hơn.
Lỗi hay gặp khi đi Bát Tràng
Phần lớn chuyện không vui ở Bát Tràng đến từ việc nhầm chợ với xưởng hoặc quên khâu đóng gói.
- Mua hết ở sạp đầu chợ. Vào đến xóm xưởng mới thấy cùng món đó rẻ hơn, men đẹp hơn. Dạo trước, mua sau.
- Tin món nào bày ở Bát Tràng cũng làm ở Bát Tràng. Chợ có cả hàng nơi khác và hàng nhập; muốn đúng hàng làng thì vào xưởng có lò.
- Nặn xong không hỏi ngày nhận. Đến lúc cần làm quà thì đồ còn chưa nung, hoặc xưởng không gửi đi xa.
- Chằng bình cao, chậu to sau xe máy. Đường đê xóc, chỉ một ổ gà là nứt chân. Đồ lớn nên nhờ xưởng đóng thùng, gửi xe hàng.
- Đặt in tên mà không duyệt mẫu thử. Lô ra màu men lệch, chữ nhoè, lúc đó sửa thì đã muộn.
- Đến giữa trưa thứ bảy. Kẹt xe trên đê, xưởng nghỉ trưa, lò không ra, chỉ còn chợ đông người.
Một lần ghé có chủ đích, đúng giờ, đúng xưởng, bạn sẽ hiểu vì sao làng này giữ được tiếng nhiều đời.
Câu hỏi thường gặp
Đi Bát Tràng mất bao lâu từ trung tâm Hà Nội?
Tuỳ giờ và đường, thường từ nửa tiếng đến hơn một tiếng đi xe. Có xe buýt chạy tới làng, còn đi xe máy hay ô tô thì theo đường đê sông Hồng, giờ cao điểm cuối tuần dễ kẹt.
Nặn gốm ở Bát Tràng bao lâu thì nhận được sản phẩm?
Đồ nặn phải phơi khô rồi mới nung, nên thường mất từ một đến vài tuần tuỳ thời tiết và lịch lò của xưởng. Nhiều nơi nhận gửi về tận nhà, bạn hỏi rõ phí và thời hạn trước khi nặn.
Làm sao biết món gốm được làm tại Bát Tràng chứ không phải hàng chở về?
Cách chắc nhất là mua ở xưởng có lò, thấy thợ làm, hỏi món nào ra từ lò của họ. Hàng làng thường có dấu tay ở chân, nét vẽ không đều tuyệt đối; hàng chở về hay đồng loạt, chân đế phẳng lì, giá rẻ khác thường.
Bát Tràng có còn lò củi không?
Còn rất ít, chủ yếu ở vài xưởng làm gốm mỹ thuật cao cấp, đốt theo đợt không thường xuyên. Đa số hàng hiện nay nung lò gas, nếu muốn xem lò củi bạn cần hỏi trước xưởng nào còn giữ và khi nào đốt.
Có nên đặt gốm in tên làm quà sự kiện ở Bát Tràng không?
Rất nên nếu bạn có đủ thời gian, vì xưởng ở đây quen làm đơn theo mẫu. Hãy dành ít nhất vài tuần, duyệt mẫu thử trước khi chạy lô, thoả thuận rõ số lượng dự phòng cho hàng lỗi và cách đóng gói.
Kim Lan khác Bát Tràng thế nào?
Kim Lan là làng gốm cổ nằm sát Bát Tràng, từng là nơi làm gốm rất sớm, có nhiều mảnh gốm cổ đào được ven sông. Làng nhỏ và yên hơn, hợp với người muốn tìm hiểu lịch sử nghề hơn là đi mua sắm.