Gốm Chu Đậu là dòng gốm hoa lam của vùng Chu Đậu và Mỹ Xá ven sông Thái Bình, xưa thuộc xứ Đông, nay thuộc thành phố Hải Phòng (Hải Dương cũ). Dòng gốm này từng rất thịnh, đi theo thuyền buôn ra nhiều nước, rồi thất truyền hàng trăm năm, và chỉ được làm lại vào những thập niên cuối thế kỷ trước nhờ các phát hiện khảo cổ.
Đến Chu Đậu hôm nay, bạn không gặp một làng gốm đông đúc như Bát Tràng mà gặp vài xưởng phục dựng, nơi thợ vẽ lam ngồi cả buổi với bút lông. Bài này giải thích vì sao vùng ấy làm gốm, nét riêng của hoa lam Chu Đậu, đi xem thế nào và đặt hàng ra sao cho khỏi thất vọng.
Vì sao xứ Đông từng là vùng gốm lớn
Xứ Đông là vùng đồng bằng phía đông kinh thành xưa, sông ngòi chằng chịt, nhánh nào cũng đổ ra biển. Vùng Chu Đậu nằm sát dòng sông Thái Bình, thuyền đi xuôi vài ngày là ra tới cửa biển và các bến buôn. Đó là lợi thế mà làng gốm nội đồng không có: hàng làm xong xếp thẳng xuống thuyền, đi cả đường trong nước lẫn đường ra ngoài.
Đất cũng hợp. Vùng đồi thấp phía bắc xứ Đông có đất sét trắng, đất cao lanh, chở về theo sông không xa. Củi lấy từ các vùng đồi lân cận. Người ta tin rằng vào khoảng thế kỷ mười lăm, mười sáu, các lò ở đây làm ra rất nhiều bát, đĩa, bình vẽ lam, có món vẽ cầu kỳ dành cho người mua giàu có ở xa.
Rồi nghề tàn. Nguyên do được bàn nhiều: chiến tranh, đường buôn đổi hướng, sông bồi lấp làm bến không còn thuận, đồ sứ nơi khác cạnh tranh. Các nhà nghiên cứu thường dùng chữ "có lẽ" khi nói về chuyện này, và bạn cũng nên nghe như vậy. Điều rõ ràng là đến đầu thời cận đại thì vùng này không còn lò gốm nào đáng kể.
Khi đứng ở làng hôm nay, bạn thử nhìn ra phía sông và hình dung một bến thuyền đông đúc thay cho bãi ngô, bãi lúa hiện giờ. Cái khung địa lý ấy, sông nối ra biển, đồi đất trắng không xa, là lời giải thích gọn nhất cho chuyện một vùng quê đồng bằng từng làm ra đồ gốm đi xa đến vậy.
Từ thất truyền đến làm lại: hiểu đúng để khỏi kỳ vọng sai
Những thập niên cuối thế kỷ hai mươi, đồ gốm hoa lam được đào thấy ở vùng Chu Đậu, Mỹ Xá và trong một con tàu đắm ngoài khơi miền Trung, khiến cả giới nghiên cứu lẫn người làng chú ý. Từ đó, việc phục dựng bắt đầu: tìm lại đất, thử lại men, mời thợ vẽ từ nơi khác về, tập vẽ theo đồ cổ.
Điều này có hai hệ quả bạn nên biết trước khi đi. Thứ nhất, Chu Đậu hôm nay là một nghề được làm lại, không phải làng có nghìn hộ đỏ lửa liên tục. Bạn sẽ gặp vài xưởng, vài khu trưng bày, không khí yên hơn hẳn. Thứ hai, đồ làm mới mang phong cách Chu Đậu chứ không phải đồ cổ; tên "gốm Chu Đậu" trên thị trường còn bị dùng cho cả hàng làm ở nơi khác vẽ lại kiểu này.
Nói vậy không phải để chê. Đồ phục dựng tốt có nét bút có hồn, men ngà dịu, dáng chắc, và chính việc ngồi xem thợ vẽ là trải nghiệm đáng giá nhất của chuyến đi. Chỉ cần bạn đến với tâm thế xem một nghề đang được giữ lại, không phải đi tìm một phố gốm sầm uất.
Hoa lam Chu Đậu và hoa lam Bát Tràng: nhìn khác nhau ở đâu
Người mới thường không phân biệt được hai dòng lam. Bảng sau so ở đồ làm mới theo phong cách mỗi dòng, không bàn chuyện đồ cổ.
| Điểm nhìn | Phong cách Chu Đậu | Phong cách Bát Tràng |
|---|---|---|
| Sắc lam | Lam xám, lam chì, trầm và hơi mờ | Lam tươi hơn, có xưởng lam đậm sẫm |
| Màu men nền | Trắng ngà, trắng đục, ấm | Đa dạng: trắng trong, trắng ngà, trắng xanh |
| Đề tài vẽ | Hoa lá dây, chim muông, cá, người, mô phỏng đồ cổ | Rộng hơn: rồng, phượng, phong cảnh, chữ, hoạ tiết đặt theo yêu cầu |
| Nét bút | Mềm, phóng, có nhiều lớp đậm nhạt | Tuỳ xưởng, từ phóng khoáng đến rất tỉ mỉ |
| Chân đế | Nhiều món mô phỏng lớp quét nâu dưới đáy như đồ cổ | Thường để mộc hoặc tráng men |
| Đồ hay làm | Bình, đĩa trưng bày, bát, lọ dáng cổ | Đủ cả gia dụng, đồ thờ, quà tặng |
Đặc điểm trên chỉ là khuynh hướng; thợ giỏi ở làng nào cũng vẽ được kiểu của làng kia. Điều đáng tin hơn nhãn là bạn thấy tận mắt món đồ ra từ xưởng nào.
Một mẹo nhỏ khi so: đặt hai chiếc đĩa cạnh nhau dưới ánh sáng tự nhiên chứ không dưới đèn vàng của cửa hàng. Đèn vàng làm men ngà và men trắng trông giống nhau, làm sắc lam xám trông đậm hơn thật.
Xem một buổi vẽ lam tại xưởng
Phần lớn khách đến Chu Đậu để xem vẽ. Làm theo các bước dưới đây, bạn sẽ thấy được nhiều hơn là đứng nhìn vài phút rồi đi.
- Gọi hẹn trước, hỏi xưởng có thợ vẽ làm hôm đó không và giờ nào thợ ngồi vẽ, thường là buổi sáng.
- Đến nơi, xem trước khu trưng bày để biết đề tài, kích cỡ, tầng giá của xưởng.
- Xin đứng sau lưng thợ vẽ, giữ khoảng cách, không chạm vào mộc vì mộc chưa nung rất dễ vỡ và dễ để lại dấu tay.
- Quan sát cách thợ pha màu lam, cách chấm bút đậm rồi kéo nhạt, cách để chừa khoảng trắng.
- Hỏi thợ một câu cụ thể thay vì câu chung: món này vẽ mất bao lâu, đề tài này chép từ đồ cổ nào.
- Nếu xưởng có lò, hỏi xem sân phơi và cách xếp lò, nhưng không vào gần lò đang nóng.
- Cuối buổi mới bàn chuyện mua hay đặt, khi bạn đã hiểu công vẽ đứng sau mỗi món.
Một buổi như vậy mất chừng hai tiếng. Gộp thêm một điểm khác của Hải Phòng trong ngày là vừa, đừng nhồi thêm làng gốm thứ ba.
Một điều nên biết: thợ vẽ làm theo khoán, ngồi lâu một chỗ, nên nếu bạn hỏi quá nhiều hoặc chụp ảnh sát mặt, họ sẽ khó tập trung. Cách lịch sự là hỏi vài câu lúc thợ dừng tay pha màu hoặc đổi món, phần còn lại để chủ xưởng giải thích. Nếu được phép chụp, hãy chụp đôi tay và nét bút thay vì khuôn mặt.
Đặt bình, đĩa vẽ lam theo mẫu: danh sách cần thống nhất
Đồ vẽ tay không thể giống hệt nhau, nên đặt hàng ở xưởng phục dựng cần nói rõ hơn đặt đồ in. Trước khi đặt cọc, bạn và xưởng nên chốt với nhau những mục này, tốt nhất ghi ra giấy hoặc tin nhắn để cả hai bên cùng giữ:
- Kích thước: chiều cao, đường kính miệng và bụng, kèm sai số chấp nhận được.
- Đề tài và mật độ vẽ: vẽ kín hay vẽ thoáng, có cho thợ tự do bố cục không.
- Sắc lam: đưa ảnh hoặc món mẫu, chấp nhận lệch nhẹ sau lò.
- Chân đế: để mộc, tráng men hay quét nâu kiểu cổ.
- Số lượng dự phòng: nếu cần một bộ đều nhau, đặt dư một hai món để thay món hỏng.
- Thời gian: đồ vẽ kỹ cần vài tuần, chưa kể chờ lò.
- Đóng gói, gửi xa, ai chịu hàng vỡ trên đường.
- Mẫu thử: có duyệt một món trước khi làm cả lô hay không.
Lỗi hay gặp nhất là đặt theo ảnh đồ cổ chụp trên mạng rồi đòi giống từng nét. Thợ chỉ chép được tinh thần; muốn giống từng nét thì phải chấp nhận giá cao và thời gian dài.
Áp vào chuyến của bạn
Nếu bạn mê gốm cổ. Chu Đậu đáng một chuyến để hiểu dòng hoa lam ra đời ở vùng nào, nhưng đừng mua đồ "cổ" ở làng; đồ làm mới là đồ làm mới, giá phải theo đồ làm mới.
Nếu bạn muốn mua quà. Một chiếc đĩa hay bình nhỏ vẽ tay ở xưởng có câu chuyện rõ ràng hơn nhiều so với món in hoạ tiết ngoài chợ. Hỏi xin thợ ghi tên đề tài để kể lại khi tặng.
Nếu bạn dẫn trẻ. Cho trẻ xem vẽ và thử tô lên đĩa mộc nếu xưởng có. Đồ tô của trẻ cần nung mới dùng được, hỏi xưởng có gửi về không.
Nếu bạn đi từ xa. Ghép Chu Đậu với các làng nghề khác của vùng xứ Đông trong hai ngày, và hỏi trước giờ mở cửa vì xưởng phục dựng có ngày đóng. Mùa mưa phía bắc, khoảng tháng 6 đến tháng 8 dương lịch, đường làng ven sông có thể ngập cục bộ sau mưa lớn, nên hỏi tình hình đường trước một hôm.
Nếu bạn định đặt quà cho công ty. Đi một chuyến xem tận mắt trước khi đặt số lượng lớn. Cầm theo một món mẫu bạn thích về văn phòng để mọi người duyệt, rồi mới chốt đề tài và số lượng với xưởng.
Tầng giá ở xưởng phục dựng: vì sao hai chiếc bình chênh nhau nhiều lần
Người viết không nêu giá cụ thể vì giá đổi theo năm và theo xưởng. Nhưng chênh lệch giữa các món luôn đi theo mấy yếu tố dưới đây, biết trước sẽ đỡ bất ngờ khi nghe báo giá.
| Yếu tố | Tầng thấp | Tầng cao |
|---|---|---|
| Cách tạo hình | Đổ khuôn, dáng phổ thông | Vuốt tay, dáng cổ khó, thành mỏng đều |
| Cách trang trí | In decal hoặc vẽ vài nét đơn giản | Vẽ kín, nhiều tầng hoa văn, đề tài người và chim muông |
| Người vẽ | Thợ mới, vẽ mẫu lặp lại | Thợ lâu năm, nét bút riêng, có khi ký tên dưới đáy |
| Lò nung | Lò gas, ra đều, ít hỏng | Lò củi hoặc nung nhiều lần, tỉ lệ hỏng cao |
| Phân loại | Loại hai có lỗi nhỏ: lỗ kim, lệch nét | Loại một không lỗi, được chọn từ cả mẻ |
Áp vào khi mua: hỏi thẳng món đó nằm ở tầng nào của từng dòng trong bảng. Một chiếc bình vẽ kín bằng tay mà giá ngang bình in là điều đáng hỏi lại, còn một chiếc bình đổ khuôn vẽ đơn sơ mà giá ngang đồ vẽ kín thì bạn nên đi xem thêm xưởng khác.
Câu hỏi thường gặp
Chu Đậu nay thuộc tỉnh nào?
Vùng Chu Đậu, Mỹ Xá trước thuộc tỉnh Hải Dương, sau sắp xếp năm 2025 nay thuộc thành phố Hải Phòng. Người ta vẫn quen gọi là gốm Chu Đậu xứ Đông theo tên vùng cũ.
Gốm Chu Đậu bán hiện nay có phải đồ cổ không?
Không, đồ bán ở xưởng là đồ làm mới theo phong cách cổ. Đồ cổ thật nằm trong các bộ sưu tập và rất hiếm trên thị trường; món nào chào là cổ mà giá như đồ mới thì cần nghi ngờ.
Đi Chu Đậu có được tự vẽ lam không?
Một số xưởng có cho khách tô vẽ lên đĩa hoặc cốc mộc, nhưng không phải nơi nào cũng có. Bạn nên gọi hỏi trước, hỏi luôn thời gian nung và có gửi sản phẩm về nhà không.
Vì sao bình vẽ tay đắt hơn bình in hoạ tiết nhiều lần?
Vì mỗi bình vẽ tay tốn nhiều giờ công của thợ có tay nghề, tỉ lệ hỏng khi nung cao hơn, và không thể làm hàng loạt. Bình in decal làm nhanh, đồng loạt, nên giá thấp hơn hẳn.
Mua gốm Chu Đậu ở đâu thì chắc là làm tại vùng này?
Chắc nhất là mua tận xưởng ở vùng Chu Đậu, nơi bạn thấy thợ vẽ và lò. Ở cửa hàng nơi khác, hãy hỏi rõ xưởng làm ra và xin xem dấu xưởng dưới đáy, dù dấu cũng chỉ là một phần bằng chứng.