ThuPhu.comThủ Phủ
Vùng chè và trà

Chè xanh xứ Nghệ: vùng chè Nghệ An, Hà Tĩnh và bát nước chè tươi miền Trung

Vùng chè Nghệ An, Hà Tĩnh nằm ở đâu, vì sao người miền Trung uống chè xanh nấu từ lá tươi, cách chọn chè tươi ở chợ quê và ghé đồi chè Thanh Chương mùa nào.

A woman seen from the side pours green tea brewed from fresh leaves into bowls on a wooden table under a jackfruit tree, face turned away, warm afternoon light

Ở Nghệ An và Hà Tĩnh, chè được trồng trên các dải đồi phía tây, nổi nhất là vùng Thanh Chương và Anh Sơn của Nghệ An, cùng vùng đồi phía tây Hà Tĩnh. Nhưng điều làm nên chè xứ Nghệ không chỉ là đồi chè lớn mà là thói quen nấu nước chè xanh từ lá tươi, uống bằng bát, có mặt trong gần như mọi nhà.

Bài này đi qua hai lớp: vùng chè đồi để làm chè khô và chè công nghiệp, và vườn chè quanh nhà để nấu nước tươi. Kèm theo là cách chọn bó chè tươi ở chợ quê, cách nấu bát nước chè cho đúng vị, và khi nào nên ghé đồi chè miền Trung.

Vì sao miền Trung có chè

Dải đất miền Trung hẹp, phía tây là núi, phía đông là biển. Những vùng đồi chuyển tiếp giữa núi và đồng bằng ở Nghệ An, Hà Tĩnh có đất đồi đỏ vàng, chua nhẹ, thoát nước tốt, giống với đất chè trung du phía Bắc. Mùa đông có gió lạnh từ phía Bắc tràn về, đủ để chè có nhịp nghỉ; mùa hè thì có gió nóng thổi từ phía tây, là thử thách lớn nhất với cây chè ở đây.

Vì gió nóng mùa hè, búp chè miền Trung ra không đều như ở Thái Nguyên, lá dày và chát hơn. Bù lại, cây chè ở đây dẻo dai, mọc được trên đồi nghèo, quanh vườn nhà, ven ruộng. Gần như nhà nào ở nông thôn Nghệ Tĩnh xưa cũng có vài gốc chè trong vườn để hái lá nấu nước.

Cùng thói quen ấy còn lan xuống phía Nam: vùng Quảng Trị, Huế, và vùng gò đồi Quảng Nam cũ (nay thuộc Đà Nẵng) cũng có chè vườn, người Quảng gọi là chè xanh hay chè tươi. Nhưng nói tới chè đồi trồng thành vùng thì phần lớn nằm ở Nghệ An và Hà Tĩnh.

Các vùng chè đồi của Nghệ An, Hà Tĩnh

Thanh Chương. Vùng đồi chè được nhắc tới nhiều ở xứ Nghệ, nay thuộc tỉnh Nghệ An, có những quả đồi chè tròn trùng điệp giữa hồ nước, cảnh người ta hay chụp. Chè ở đây làm cả chè búp khô và chè nguyên liệu, cùng chè xanh tươi bán khắp các chợ quanh vùng.

Anh Sơn và vùng sông Lam phía trên. Nhiều đồi chè dọc theo thung lũng sông, có cả vùng chè trồng tập trung lâu năm. Chè ở đây đi làm chè khô, chè đen và chè xanh cho thị trường trong tỉnh.

Vùng núi phía tây Nghệ An. Trên núi cao giáp biên giới có cả chè shan cổ thụ của đồng bào vùng cao, ít người dưới xuôi biết. Đường lên xa và khó, phần nhiều chè chỉ bán qua thương lái.

Vùng đồi phía tây Hà Tĩnh. Dải đồi dọc chân Trường Sơn có các đồi chè trồng tập trung xen cây ăn quả. Chè ở đây cũng nấu xanh tươi, làm chè khô và làm nguyên liệu.

Chè vườn nhà. Không phải vùng mà là một kiểu trồng: vài chục gốc quanh nhà, hái lá bánh tẻ và cành non để nấu. Đây mới là thứ chè mà người xứ Nghệ đi xa nhớ nhất.

Đường đi của bó chè: từ đồi ra chợ và từ búp thành chè khô

Ở vùng chè miền Trung, mỗi đồi chè thường có hai lối ra. Lá bánh tẻ và cành non được bó lại, gánh ra chợ sáng hoặc giao cho người bán chè tươi ở phố chợ, đi trong ngày. Búp non thì hái riêng để làm chè khô: hong héo, vò, sao hoặc sấy, đóng thành túi bán đi xa. Một số đồi lớn hái cắt cả lứa để làm nguyên liệu cho chè đen, chè túi lọc.

Vì vậy cùng một đồi chè, bạn có thể gặp ba người làm ba việc: một người chọn búp non, một người cắt lá bánh tẻ bó chè tươi, một người gom cả lứa cho xưởng. Giá ba thứ này khác hẳn nhau, không nên đem so. Chè tươi tính theo bó, rẻ nhưng mau hỏng; chè búp khô tính theo cân, tốn công sao, để được lâu.

Nếu bạn muốn mua chè khô xứ Nghệ làm quà, hãy hỏi xưởng sao chè ở vùng Thanh Chương hay Anh Sơn, nếm trước, và nhớ chè khô ở đây thường đậm, chát rõ hơn chè Thái. Đó không phải là kém, mà là cái vị quen của người miền Trung; người nhận ở xa nên được dặn pha ít chè hơn, nước bớt sôi hơn.

Bát nước chè xanh: uống bằng lá chứ không bằng búp

Khác với chè Thái hái tôm non rồi sao khô, chè xanh tươi dùng lá bánh tẻ, tức lá đã lớn nhưng chưa già, cùng cả cành non. Người ta rửa sạch, vò hoặc đập dập cho lá nứt, cho vào ấm hoặc nồi đất, đổ nước sôi, có khi đun thêm một chút, rồi ủ kín. Nước chè có màu xanh vàng tới vàng sậm, chát đậm, uống xong để lại vị ngọt ở cổ.

Người xứ Nghệ uống chè xanh bằng bát, không bằng chén nhỏ. Bát nước chè mời khách đến nhà, bát nước chè giữa buổi làm đồng, bát nước chè trong đám cưới đám giỗ. Nhiều nhà nấu một ấm to từ sáng uống tới chiều; nước để nguội vẫn uống được nhưng để qua đêm thì đổi màu và nên bỏ.

Vì dùng lá tươi nên chè xanh gắn với chợ quê. Mỗi sáng người làng gánh chè ra chợ, bó thành từng bó, bán theo bó. Ở thành phố miền Trung, nhiều hàng cũng bán chè tươi gửi từ vùng chè lên. Bó chè tươi chỉ giữ ngon một hai ngày, nên chè xanh là thứ khó đi xa, phải uống ở gần vùng.

Chọn bó chè tươi ở chợ quê

Bó chè tươi nhìn qua thì giống nhau, nhưng người quen chỉ cần cầm lên là biết. Những điều nên nhìn:

  • Lá xanh đậm, dày, cứng, bẻ thấy giòn; lá mềm rũ là chè hái từ hôm trước.
  • Có cành non xanh lẫn trong bó; nhiều người cho rằng cành non làm nước ngọt hơn.
  • Không có lá úa vàng, lá thâm mép; lá thâm là bị dập hoặc để lâu trong túi kín.
  • Ngửi thấy mùi lá tươi, hăng nhẹ; không có mùi lạ, mùi thuốc.
  • Hỏi chè đồi hay chè vườn: chè vườn nhà thường ít được phun, chè đồi lớn được chăm theo lịch.
  • Mua vừa đủ dùng trong ngày hoặc hai ngày; chè tươi để trong tủ lạnh lâu cũng mất vị.

Câu nên hỏi người bán: chè này hái sáng nay hay chiều qua, ở đồi nào. Người bán quen sẽ trả lời ngay; người gom chè nhiều nơi thì thường nói chung chung.

Tình huống giả định: ở chợ xã C có hai mẹt chè, một bó lá dày xanh sẫm giá nhỉnh hơn, một bó lá mỏng vàng nhạt giá rẻ. Bó đầu là chè vườn hái sáng, bó sau là chè cắt máy từ hôm trước. Với ấm chè nấu cho cả nhà uống trong ngày, nên chọn bó đầu.

Nấu một ấm chè xanh đúng kiểu

Cách nấu mỗi nhà một chút khác, nhưng các bước chung như sau:

  1. Rửa sạch lá và cành, để ráo nước.
  2. Vò hoặc đập dập nhẹ cho lá nứt, cành giập; không vò nát quá kẻo nước đục.
  3. Tráng ấm hoặc nồi bằng nước sôi cho nóng.
  4. Cho chè vào, đổ nước sôi ngập; có nhà đun lửa nhỏ thêm vài phút, có nhà chỉ ủ.
  5. Ủ kín trong khoảng mười tới mười lăm phút, trong ổ rơm hoặc khăn dày để giữ nóng.
  6. Rót ra bát; uống nóng hay để nguội đều được, nhưng dùng trong ngày.

Muốn nước ngọt hậu rõ, nhiều nhà thêm vài lát gừng mỏng vào mùa rét, hoặc nấu riêng một ấm chè đặc rồi pha thêm nước sôi khi rót. Lượng chè tuỳ khẩu vị, nhưng người quê thường cho tay rất đầy: một nắm lá to cho một ấm vừa.

Lỗi hay gặp: dùng lá già quá cho nước đắng gắt, dùng lá non quá cho nước nhạt, ủ trong ấm nhôm khiến nước sậm màu và có vị kim loại. Ấm đất hoặc ấm sành cho bát nước tròn vị hơn.

Ghé đồi chè miền Trung: mùa và lưu ý

Đồi chè Nghệ An, Hà Tĩnh hái theo lứa như miền Bắc nhưng chịu gió nóng mùa hè. Các khoảng dưới là dương lịch, chỉ để định hướng.

Thời điểmĐồi chèThời tiếtGợi ý
Tháng 2 tới tháng 4Chè xuân, đồi xanh mướtMát, có mưa phùnMùa đẹp nhất để chụp ảnh và xem hái
Tháng 5 tới tháng 8Chè hè, búp không đềuNắng nóng, có đợt gió nóng phía tâyĐi sớm, tránh trưa
Tháng 9 tới tháng 11Chè thu, lứa cuốiBắt đầu mưa lớn, có bãoTheo dõi thời tiết, đường đồi trơn
Tháng 12 tới tháng 1Đốn, nghỉRét, gió mùaÍt người hái, chỉ ngắm cảnh

Mùa xuân là lúc nhiều người ghé đồi chè Thanh Chương: đồi xanh, mặt hồ lặng, trời chưa nóng. Đi vào ngày thường để tránh đông, và hỏi trước người làng nếu muốn theo lên đồi hái.

Áp vào chuyến đi và lỗi hay gặp

Một vài tình huống để bạn tự điều chỉnh:

  • Bạn ở Hà Nội đi xe vào Nghệ An: ghé đồi chè Thanh Chương được trong nửa ngày, kết hợp chợ quê buổi sáng để mua một bó chè tươi nấu ngay ở chỗ nghỉ.
  • Bạn muốn mang chè xanh về thành phố xa: chè tươi khó giữ quá hai ngày; thay vào đó có thể mua chè khô làm từ chè vùng, hoặc chấp nhận chỉ uống ở vùng.
  • Bạn nghe nói chè xanh miền Trung chát quá: nấu bằng lá bánh tẻ vừa, đừng quá già, ủ vừa đủ, uống với kẹo lạc hay khoai luộc theo kiểu quê.
  • Lỗi hay gặp: nghĩ chè xanh tươi và chè búp khô là một; thực ra khác bộ phận hái, khác cách làm, khác cách uống.
  • Lỗi hay gặp: mua chè tươi từ hàng không rõ nguồn rồi để qua đêm trong túi nilon kín; lá ủ nóng, thâm đen, nấu ra nước nồng.

Nếu muốn hiểu chè xứ Nghệ, hãy ngồi trong một sân nhà quê buổi chiều, uống một bát nước chè do chủ nhà nấu. Đó là cách nhanh nhất để biết vì sao người ở đây nói thiếu bát chè là thiếu cả buổi chuyện.

Câu hỏi thường gặp

Vùng chè Nghệ An nằm ở đâu?

Chè Nghệ An trồng nhiều trên các dải đồi phía tây tỉnh, nổi nhất là vùng Thanh Chương và Anh Sơn dọc sông Lam. Trên núi cao giáp biên giới còn có chè shan của đồng bào vùng cao, ít người biết hơn.

Chè xanh tươi khác chè búp khô thế nào?

Chè xanh tươi dùng lá bánh tẻ và cành non, vò dập rồi nấu hoặc ủ với nước sôi, uống bằng bát. Chè búp khô hái tôm non, sao cho khô rồi mới pha bằng ấm nhỏ. Hai thứ khác bộ phận hái và khác vị.

Nấu nước chè xanh bao lâu thì uống được?

Sau khi đổ nước sôi, ủ kín khoảng mười tới mười lăm phút là uống được. Có nhà đun thêm lửa nhỏ vài phút cho nước đậm. Nước chè xanh nên dùng trong ngày, để qua đêm thì đổi màu và nên bỏ.

Đồi chè Thanh Chương đi mùa nào đẹp?

Khoảng tháng 2 tới tháng 4 dương lịch là chè xuân, đồi xanh, trời mát. Mùa hè nắng nóng, có gió nóng phía tây nên nếu đi thì đi thật sớm. Cuối năm có bão và mưa lớn, nên xem thời tiết trước.

Mang chè xanh tươi đi xa được không?

Rất khó. Lá chè tươi chỉ giữ ngon một hai ngày, để lâu trong túi kín sẽ thâm và nồng. Nếu ở xa, nên mua chè khô làm từ chè vùng hoặc chỉ uống chè tươi khi ở gần vùng chè.

Vì sao chè xanh miền Trung chát hơn chè Thái?

Một phần do giống chè và gió nóng mùa hè làm lá dày, nhiều chất chát. Phần nữa do dùng lá bánh tẻ chứ không dùng búp non. Người xứ Nghệ quen vị chát đậm và ngọt hậu ấy, uống kèm kẹo lạc hay khoai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138