Chè shan tuyết cổ thụ mọc trên núi cao phía Bắc, thường ở các bản người Mông, người Dao, người Thái, người Tày, nơi sương mù quanh năm và rừng còn che phủ. Những vùng hay được nhắc là Suối Giàng (nay thuộc tỉnh Lào Cai), Tà Xùa (Sơn La), Hoàng Su Phì và vùng núi Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), Tủa Chùa (Điện Biên). Mùa đáng đi nhất là chè xuân, khoảng tháng 3 tới tháng 4 dương lịch.
Phần dưới giải thích vì sao cây chè già chỉ còn sống thành rừng ở độ cao ấy, mỗi vùng khác nhau thế nào, mùa nào hái lứa nào, đường lên bản ra sao, và vài điều nên hỏi trước khi bạn trèo dốc mấy tiếng đồng hồ chỉ để đứng dưới một gốc chè.
Cây chè shan là cây gì, vì sao gọi là tuyết
Chè shan là một dòng chè lá to, thân gỗ, nếu không cắt tỉa có thể mọc cao vài mét, sống rất lâu. Nhiều cây trên núi được người bản gọi là cây chè của ông cha, không ai nhớ trồng từ bao giờ. Gốc to, vỏ xám bạc, cành phủ rêu và địa y, có cây phải hai ba người ôm, nhưng cũng có nhiều cây trồng vài chục năm lẫn vào.
Chữ tuyết nói về lớp lông tơ trắng mịn phủ trên tôm và mặt dưới lá non. Khi búp sao xong, lông tơ ấy bám lại thành lớp trắng như phấn trên cánh trà. Ở độ cao lớn, sương lạnh và nắng xuyên qua mây, búp lớn chậm, lông tơ dày, nên người ta tin rằng chè càng lên cao càng tuyết.
Khác với chè trung du hái từng tôm nhỏ, chè shan búp to, cánh trà sau khi sao dài và xoăn lỏng. Nước thường vàng sáng tới vàng mật, vị dày, chát nhẹ, ngọt hậu kéo dài. Người uống quen chè Thái lần đầu gặp chè shan thường thấy lạ: ít mùi cốm, nhiều mùi mật, mùi khói nhẹ nếu sao bằng chảo trên bếp củi.
Vì sao rừng chè chỉ còn trên núi cao
Câu trả lời ngắn: ở dưới thấp, đất đã thành ruộng, nương, đồi chè trồng mới; trên cao, đường khó, đất dốc, người bản giữ cây chè làm nguồn sống nên rừng chè còn. Câu trả lời dài hơn liên quan tới khí hậu: cây chè shan ưa mát, ẩm, nhiều mây, không chịu được nắng gắt khô kéo dài. Những sườn núi quanh năm có mây bay qua là nơi cây sống khoẻ hàng trăm năm.
Đất ở đó là đất rừng nhiều mùn, tơi, thoát nước nhanh trên sườn dốc, lớp lá mục dày. Cây chè mọc xen trong rừng hoặc trong vườn nhà, ít khi được bón phân hoá học vì đường chở lên quá khó. Đó là một phần lý do nhiều người tìm chè shan: họ tin cây mọc gần như tự nhiên.
Lưu ý là cây cổ thụ thật thì ít, cây trồng mới bằng giống shan thì nhiều. Cả hai đều là chè shan, đều có lông tuyết, nhưng gốc già cho búp ít, vị dày hơn, công hái khó hơn. Khi ai đó nói chè cổ thụ, hãy hỏi gốc nào, bao nhiêu gốc, hái bằng thang hay đứng dưới đất hái được.
Các vùng chè shan hay được nhắc
Bảng dưới gom vài vùng quen tên. Đây không phải danh sách đầy đủ; trên núi phía Bắc còn nhiều bản có chè shan chưa ai đặt tên vùng.
| Vùng quen gọi | Tỉnh hiện nay | Nét thường được tả | Lưu ý khi đi |
|---|---|---|---|
| Suối Giàng | Lào Cai (trước thuộc Yên Bái) | Nhiều gốc già quanh bản người Mông, làm trà xanh và hồng trà | Đường đèo từ vùng Nghĩa Lộ lên, sương dày buổi sáng |
| Tà Xùa | Sơn La | Chè trên sống núi cao, nổi tiếng cùng cảnh săn mây | Đường hẹp, dốc, mùa mưa dễ sạt |
| Hoàng Su Phì và núi Hà Giang cũ | Tuyên Quang | Nhiều bản người Dao, người Nùng giữ chè shan, làm cả bạch trà | Đi xa, nên ở lại ít nhất một đêm |
| Tủa Chùa | Điện Biên | Chè trên cao nguyên đá vôi, nhiều gốc già quanh bản | Đường dài, nên đi xe gầm cao |
| Na Hang | Tuyên Quang | Chè shan trên núi cao quanh lòng hồ | Hỏi người bản trước về đường lên |
Mô tả trong bảng là những gì người đi chè hay kể, không phải chuẩn đo. Nước chè còn tuỳ gốc, tuỳ ngày hái và tuỳ tay sao.
Mùa hái chè shan theo lứa
Trên núi cao mùa hái ngắn hơn trung du vì mùa đông lạnh kéo dài. Các khoảng dưới đây là dương lịch, chênh theo độ cao và theo năm; luôn hỏi người bản trước khi lên.
| Lứa | Khoảng tháng | Đặc điểm | Có nên đi xem |
|---|---|---|---|
| Chè xuân | Tháng 3 tới tháng 4 | Búp mập, tuyết dày, được quý nhất | Nên, đây là mùa đẹp nhất |
| Chè hè | Tháng 5 tới tháng 7 | Búp ra nhiều, mưa nhiều | Đường trơn, chỉ đi khi đã quen |
| Chè thu | Tháng 8 tới tháng 10 | Lứa nhỏ, hương được khen | Được, trời bắt đầu khô |
| Nghỉ đông | Tháng 11 tới tháng 2 | Cây nghỉ, gần như không hái | Chỉ đi để xem cảnh, không có chè mới |
Năm rét muộn, chè xuân có khi tới cuối tháng 4 mới rộ. Đi theo lịch năm trước mà không hỏi là lỗi hay gặp nhất.
Một điều nữa: mỗi vùng, mỗi độ cao lệch nhau. Bản nằm thấp có thể đã hái lứa đầu trong khi bản cao hơn cùng xã còn chờ nắng. Khi hỏi, hãy hỏi đúng bản bạn định lên, đừng hỏi chung cả vùng.
Một ngày trong bản chè vào mùa xuân
Trời còn tối, người hái đã đeo gùi lên nương. Sương dày tới mức đứng cách nhau mười bước đã không thấy mặt. Với cây chè thấp, người hái đứng dưới đất bẻ búp; với cây cao, đàn ông trèo lên, chân bám chạc cây, một tay vịn, một tay ngắt búp bỏ vào túi vải đeo bên hông. Búp hái là một tôm với một hai lá non, to hơn hẳn búp chè trung du, lông tuyết bám trắng đầu ngón tay.
Gần trưa, người hái gùi chè xuống. Búp được rải mỏng trên nong tre trong nhà hoặc dưới mái hiên cho héo bớt nước. Chiều tới tối là lúc sao: chảo gang lớn đặt trên bếp củi, người sao dùng tay hoặc đôi đũa tre dài đảo liên tục, vò trên nong, rồi sao lại nhiều lượt tới khi cánh trà khô giòn. Mùi khói củi quyện vào chè là nét nhiều người nhớ về chè shan làm trong bản.
Nếu bạn được ngủ lại, hãy xin ngồi bên bếp lúc sao. Đó là lúc hiểu vì sao một cân chè khô cần nhiều cân búp tươi, vì sao giá tại bản không thể rẻ như chè đồi thấp, và vì sao cùng một bản mà chè nhà này khác chè nhà kia: lửa to hay nhỏ, vò mạnh hay nhẹ, sao lâu hay vội đều để lại dấu trong chén nước.
Mua chè tại bản: các bước gọn và đúng
Nếu muốn mang chè về, làm theo các bước sau để mua đúng thứ mình đã thấy:
- Xem gốc chè và búp vừa hái của nhà định mua trước khi bàn chuyện mua.
- Xin nếm chè nhà làm, pha bằng nước vừa sôi, lượng chè nhiều hơn khi pha chè Thái.
- Hỏi chè hái lứa nào, sao ngày nào, làm loại gì: trà xanh, hồng trà hay bạch trà.
- Mua vừa đủ dùng vài tháng; chè xanh shan cũng mất hương nếu để lâu ngoài túi kín.
- Mang theo túi zip hoặc hộp kín để chia chè ngay tại chỗ, tránh mùi khói xe và ẩm đường đèo.
- Xin cách liên lạc của chính nhà làm để lần sau đặt lại, nhờ người quen dưới xuôi nhận hàng giúp nếu bản khó gửi.
Đừng mặc cả quá gắt, và đừng hứa mua nhiều rồi đổi ý. Ở bản nhỏ, uy tín của khách cũng được người ta nhớ như uy tín của người bán.
Trước khi lên bản: danh sách chuẩn bị
Lên rừng chè shan là một chuyến đi núi thật, không phải dạo đồi. Những thứ nên chuẩn bị:
- Hẹn trước với một người trong bản qua người quen, hỏi rõ ngày đó có hái không và đường lên có đi được không.
- Chọn xe phù hợp: xe máy số đã quen đèo, hoặc xe gầm cao; không đi xe tay ga yếu lên dốc dài.
- Áo ấm nhiều lớp dù đang mùa xuân; sáng sớm trên núi có thể rét, trưa lại nắng.
- Giày bám đất, áo mưa mỏng, găng tay nếu muốn thử hái.
- Tiền mặt nhỏ, vì nhiều bản không có chỗ chuyển khoản ổn định và sóng điện thoại chập chờn.
- Chừa nửa ngày dư cho đường về; sương mù chiều xuống nhanh, đi đèo tối rất mệt.
- Không trèo lên cây chè của nhà người khác khi chưa được mời; cây là tài sản, và cành già có thể gãy.
Áp vào trường hợp của bạn: nếu chỉ có hai ngày nghỉ và ở xa, đừng ôm hai vùng. Chọn một vùng, ở lại một đêm trong bản, sáng hôm sau theo người hái lên đồi. Một buổi sáng như vậy giá trị hơn ba điểm dừng chụp ảnh vội.
Lỗi hay gặp với chè shan cổ thụ
Vì chè shan được nhiều người tìm, cũng nhiều chỗ dễ nhầm. Những chỗ người mua và người đi hay vướng:
- Thấy cánh trà có lông trắng là tin ngay là cổ thụ. Chè shan trồng mới cũng có tuyết; chỉ đứng ở gốc cây và hỏi người hái mới biết được.
- Mua trà ép bánh và tin rằng để càng lâu càng quý mà không biết nó được làm ra sao, ủ thế nào. Trà ép mới vẫn là trà mới.
- Đi lên đúng mùa đông, bản vắng, chè ngủ, rồi về kết luận vùng ấy không có chè.
- Mặc cả kiểu chợ với người bản. Chè hái trên cây cao, công gùi xuống dốc, sao trên bếp củi; giá tại bản phản ánh công ấy.
- Pha chè shan như pha chè Thái, nước quá ít, ngâm quá lâu. Chè shan cánh to, pha nhiều nước hơn, rót nhanh hơn ở mấy nước đầu.
Câu nên nói khi hỏi mua tại bản: cho cháu xem gốc chè nhà mình hái hôm nay. Câu không nên: chè này có phải cổ thụ thật không. Câu thứ nhất mở ra cuộc nói chuyện, câu thứ hai khiến người ta phòng thủ.
Câu hỏi thường gặp
Chè shan tuyết cổ thụ có ở những tỉnh nào?
Chè shan tuyết có ở nhiều tỉnh núi phía Bắc. Các vùng quen tên là Suối Giàng thuộc Lào Cai, Tà Xùa thuộc Sơn La, Hoàng Su Phì và Na Hang thuộc Tuyên Quang, Tủa Chùa thuộc Điện Biên, cùng nhiều bản trên núi cao khác.
Tháng mấy lên Tà Xùa hay Suối Giàng xem hái chè?
Mùa đẹp nhất là chè xuân, khoảng tháng 3 tới tháng 4 dương lịch. Chè thu khoảng tháng 8 tới tháng 10 cũng có hái nhưng lứa nhỏ hơn. Nên hỏi người bản trước vì năm rét muộn chè có thể ra chậm.
Làm sao biết chè shan là từ cây cổ thụ hay cây trồng mới?
Nhìn cánh trà gần như không phân biệt được vì cả hai đều có lông tuyết. Cách chắc nhất là lên tận bản, xem gốc cây người ta hái và mua trực tiếp từ nhà có gốc chè, hoặc qua người quen đã đến xem.
Nước chè shan tuyết có vị gì khác chè Thái Nguyên?
Nước chè shan thường vàng sáng tới vàng mật, vị dày, chát nhẹ và ngọt hậu kéo dài, hương thiên về mật và khói nhẹ. Chè Thái nước xanh vàng, hương cốm non, chát rõ hơn ở ngụm đầu.
Đi lên rừng chè shan có cần người dẫn không?
Rất nên có. Nhiều gốc chè nằm trên sườn dốc, lối mòn trong rừng, sương mù xuống nhanh. Người trong bản biết đường, biết nhà nào đang hái, và việc có người dẫn cũng là cách tôn trọng vườn chè của bản.
Chè shan tuyết làm được những loại trà nào?
Từ búp chè shan, người bản và các xưởng làm trà xanh sao chảo cánh to, hồng trà lên men, bạch trà từ búp tuyết phơi héo và trà ép bánh. Mỗi loại cách làm khác nhau nên vị và cách pha cũng khác.