Sao chè thủ công là chuỗi năm bước nối nhau trong một buổi: hong búp cho héo bớt nước, sao diệt men cho búp mềm, vò cho cánh xoăn, sao lăn rồi sao khô cho cánh săn, và cuối cùng lên hương ở lửa nhỏ. Mỗi bước sai một chút là chén nước khác ngay: héo quá thì nước đỏ, vò kỹ quá thì nước đục, lửa to quá thì chè khét, lên hương vội thì chè ngái.
Bài này tả từng bước như khi bạn đứng trong một xưởng chè làng ở trung du: người làm chè làm gì, nhìn vào đâu để biết được, sai ở đâu thì hỏng. Cuối bài có bảng so sao chảo gang với sao máy và vài điều để tự thử một mẻ nhỏ nếu bạn có búp tươi.
Vì sao chè phải sao
Búp chè vừa hái chứa nhiều nước và một loại men tự nhiên. Để yên, men làm búp đỏ dần, lên men, đó là con đường của trà đen. Muốn có trà xanh, người làm chè phải dùng nhiệt để diệt men thật nhanh, giữ màu xanh và vị tươi. Ở Việt Nam, cách diệt men quen thuộc là sao trên chảo nóng; một số nơi dùng hơi nước hoặc máy.
Sau khi diệt men, búp mềm ra, có thể vò cho thành cánh xoăn. Vò làm tế bào lá vỡ một phần, để khi pha chất trong lá dễ tan ra nước. Rồi phải sao tiếp cho khô, cho cánh săn lại, giữ được lâu. Bước cuối là lên hương: sao lửa rất nhỏ trong thời gian dài để hương cốm hiện lên và chè khô kiệt nước.
Toàn bộ quá trình, từ búp tươi tới chè khô, mất chừng nửa ngày tới một ngày tuỳ mẻ to hay nhỏ. Người làm chè giỏi không cần đồng hồ hay nhiệt kế; họ đo bằng tay, bằng mũi và bằng tiếng búp lạo xạo trong chảo. Đó là lý do người ta nói chè ngon là chè có tay người.
Năm bước của một mẻ chè sao tay
Đây là quy trình thường gặp ở các xưởng chè gia đình vùng trung du phía Bắc. Từng xưởng có biến tấu riêng, nhưng khung chung như sau:
- Hong héo. Búp mang về rải mỏng trên nong tre hoặc nền sạch, nơi thoáng mát, không nắng gắt. Thời gian vài giờ tuỳ trời. Búp héo vừa khi mềm, cầm gập không gãy, mùi hăng giảm, thoang thoảng thơm.
- Sao diệt men. Chảo gang hoặc chảo tôn được đốt nóng. Đổ búp vào, đảo liên tục bằng tay đeo găng hoặc dụng cụ tre. Búp kêu xèo, bốc hơi trắng, rồi mềm rũ. Lúc này lá chuyển xanh sẫm, mùi hăng mất, bắt đầu có mùi thơm chín.
- Vò. Đổ chè ra nong, vò khi còn ấm. Người vò dồn chè thành nắm, lăn đi lăn lại trên nong theo một chiều. Vò tới khi búp cuộn lại, có nhựa dính tay, nhưng chưa nát.
- Sao lăn, sao khô. Đưa chè vò trở lại chảo, lửa vừa, đảo đều cho bớt ẩm và cánh xoăn lại. Có nơi vò và sao lặp lại hai ba lượt. Khi cánh săn, cầm thấy khô ráp, chuyển sang bước cuối.
- Lên hương. Hạ lửa thật nhỏ, đảo chậm và đều trong thời gian dài. Lớp bụi trắng mịn bong ra, chè có màu xanh xám đều, mùi cốm hiện rõ. Chè lên hương xong được sàng để tách vụn, để nguội rồi đóng gói kín.
Mỗi bước có một dấu hiệu nhận biết bằng giác quan. Học sao chè thực chất là học nhận ra các dấu hiệu ấy, chứ không phải học thuộc thời gian.
Những chỗ dễ hỏng ở từng bước
Đây là các lỗi người làm chè lâu năm hay nhắc khi dạy người mới. Biết chúng giúp bạn đọc được chất lượng chè khi nếm:
- Hong quá lâu: búp bắt đầu đỏ mép, nước pha ra có vệt đỏ, vị nhạt và hơi chua.
- Sao diệt men lửa chưa đủ nóng: men chưa chết hết, chè về sau ngả màu, nước kém xanh.
- Sao diệt men lửa quá to: mép lá cháy xém, chè có mùi khét, cánh có đốm đen.
- Vò quá mạnh hoặc quá lâu: lá nát, chè vụn nhiều, nước đục, chát gắt.
- Vò quá nhẹ: cánh không xoăn, pha khó ra nước, chén nhạt.
- Sao khô vội: chè còn ẩm bên trong, đóng gói vài tuần là mốc hoặc mất hương.
- Lên hương vội, lửa to: hương cốm không ra, chè có mùi ngái, có khi khét nhẹ.
Khi nếm ở xưởng, nếu thấy nước có vệt đỏ, mùi khét hay mùi ngái, bạn đã biết mẻ đó hỏng ở bước nào. Người làm chè cũng sẽ nhận ra bạn hiểu nghề và nói chuyện thật hơn.
Sao chảo gang đốt củi và sao máy quay
Phần lớn xưởng hôm nay dùng chảo quay chạy điện cho bước sao, rồi lên hương bằng chảo tay. Một số nhà vẫn giữ chảo gang đốt củi. Bảng dưới so hai cách:
| Tiêu chí | Chảo gang, bếp củi | Chảo quay, máy điện |
|---|---|---|
| Kiểm soát lửa | Phụ thuộc người đun, lửa không đều | Đều hơn, chỉnh được |
| Công sức | Rất nhiều, người sao đứng cạnh chảo nóng nhiều giờ | Ít hơn, một người trông nhiều chảo |
| Hương | Nhiều người cho là đằm, có chút khói nhẹ | Sạch, đều, ít khói |
| Độ đều giữa các mẻ | Thay đổi theo tay và theo củi | Đều hơn |
| Rủi ro | Dễ khét nếu sơ ý, dễ ám khói | Dễ sao quá khô nếu để máy chạy lâu |
| Giá tại xưởng | Thường cao hơn vì tốn công | Mềm hơn |
Không có cách nào thắng tuyệt đối. Người thích chè đằm, có chút khói sẽ tìm chảo gang; người thích chè sạch hương, đều tay sẽ ưng máy. Điều cần là người bán nói đúng mình sao bằng gì.
Đứng xem ở xưởng: nhìn vào đâu
Nếu được vào xưởng lúc đang sao, bạn nên để ý những điều sau. Chúng cho bạn biết nhiều hơn mọi lời giới thiệu:
- Búp đang hong có đều tầm không, có lẫn lá già, cuống dài không.
- Nền hong có sạch, có che mưa nắng, có tránh xa chỗ gà vịt, chỗ để xăng dầu không.
- Người sao có đổi lửa theo từng bước không, hay để một mức lửa cả buổi.
- Chè vò có nát nhiều không; vụn rơi dưới nong nhiều là vò quá tay.
- Mùi trong xưởng: thơm cốm, thơm chín là tốt; mùi khét, mùi khói đậm hay mùi lạ là cần hỏi.
- Chè vừa lên hương xong được để nguội ở đâu, có đóng gói ngay khi còn nóng không; đóng khi còn nóng dễ đọng hơi nước.
- Có sàng tách vụn không, và vụn đó đi đâu.
Tình huống giả định: ở xưởng nhà bác Tư, bạn thấy chè đang lên hương được đổ thẳng vào túi nilon khi còn bốc hơi. Đó là chỗ dễ làm chè mất hương sau vài tuần. Nếu mua, hãy hỏi mua phần đã để nguội, đóng gói lại.
Dụng cụ trong một xưởng chè làng
Một xưởng chè gia đình ở trung du thường gọn trong một gian nhà hoặc một mái che cạnh nhà. Những thứ bạn sẽ thấy và công dụng của chúng:
- Nong, nia, mẹt tre: để hong búp, để vò, để chè nguội. Tre thoáng, không giữ nhiệt, không ám mùi.
- Chảo gang hoặc chảo tôn đặt trên bếp lò: dùng cho bước diệt men và lên hương nếu làm tay. Chảo gang dày giữ nhiệt đều, chảo tôn nóng nhanh nhưng dễ khét.
- Tôn quay, chảo quay chạy điện: một lồng tôn hình trụ nằm nghiêng quay trên lò, búp đảo đều không cần tay. Đây là thứ phổ biến nhất trong các xưởng hiện nay.
- Máy vò nhỏ: nhiều xưởng dùng máy vò thay tay để đỡ công, rồi mới sao tay ở bước cuối.
- Sàng tre, sàng lưới: tách chè vụn, chè cám khỏi chè cánh.
- Găng tay vải dày, đũa tre dài: để đảo chè trong chảo nóng.
- Củi khô hoặc lò điện: chọn loại củi không có mùi nhựa để chè không ám khói lạ.
Nhìn dụng cụ là đoán được xưởng làm theo kiểu nào. Một gian xưởng chỉ có máy, không có nong tre, không có chảo tay, thì nhiều khả năng cả quy trình là máy. Điều đó không xấu, chỉ là bạn biết để hỏi đúng và trả đúng giá.
Sau khi lên hương: sàng, phân loại và để nguội
Chè lên hương xong chưa phải là xong. Người làm chè đổ chè ra nong cho nguội hẳn, thường một vài giờ. Đóng gói khi chè còn ấm sẽ làm hơi nước đọng trong túi, vài tuần sau chè mất hương, có khi mốc.
Tiếp theo là sàng. Chè được sàng qua một hai cỡ lưới để tách phần cánh nguyên, phần gãy và phần cám. Phần cánh nguyên lại được nhặt tay bỏ cuộng, bỏ lá già lẫn vào. Ở nhiều nhà, việc nhặt chè do người già và phụ nữ làm vào buổi tối, ngồi quanh mâm, vừa nhặt vừa nói chuyện.
Sau khi phân loại, chè được chia túi, đóng kín. Nhiều xưởng còn để chè vài ngày cho ổn định hương rồi mới bán; chè vừa sao xong có khi còn hăng lửa, uống chưa ngon. Đây là lý do khi bạn mua ngay tại chảo, người làm chè có thể dặn để vài ngày hẵng pha.
Nếu bạn đặt chè từ xa, hãy hỏi xưởng có để chè nguội và ổn định trước khi đóng gói không. Một câu hỏi nhỏ nhưng phân biệt được xưởng cẩn thận với xưởng chạy cho kịp đơn.
Tự thử sao một mẻ nhỏ ở nhà
Nếu bạn có người quen gửi búp tươi, có thể tự thử một mẻ nhỏ bằng chảo gang ở bếp nhà. Mẻ đầu thường không ngon, nhưng sẽ giúp bạn hiểu nghề:
- Chọn búp một tôm hai lá, hái trong ngày, khoảng nửa cân là vừa cho chảo gia đình.
- Hong mỏng trên mẹt ở nơi thoáng vài giờ, tới khi búp mềm.
- Đun chảo thật nóng, cho búp vào, đảo liên tục bằng đũa dài và găng tay vải tới khi búp mềm rũ, mùi hăng mất.
- Đổ ra mẹt, vò nhẹ khi còn ấm cho búp cuộn lại, đừng vò nát.
- Cho lại vào chảo, lửa vừa, đảo đều cho tới khi cánh săn, khô ráp.
- Hạ lửa nhỏ nhất, đảo chậm thêm một lúc lâu tới khi có mùi cốm.
- Để nguội hẳn rồi cho vào lọ kín, đợi vài ngày mới pha thử.
Lỗi hay gặp lần đầu: chảo chưa đủ nóng ở bước diệt men, chè thâm đỏ; hoặc nôn nóng tăng lửa ở bước cuối, chè khét. Đừng nản; người làm chè cũng phải hỏng nhiều mẻ mới quen tay.
Câu hỏi thường gặp
Sao chè thủ công gồm những bước nào?
Thường gồm năm bước: hong cho búp héo bớt nước, sao diệt men, vò cho cánh xoăn, sao lăn và sao khô cho cánh săn, rồi lên hương ở lửa nhỏ. Mỗi bước có dấu hiệu nhận biết riêng bằng tay và mũi.
Một mẻ sao chè mất bao lâu?
Từ búp tươi tới chè khô thường mất từ nửa ngày tới một ngày tuỳ lượng búp, thời tiết và cách làm. Bước hong và bước lên hương chiếm nhiều thời gian nhất, cần kiên nhẫn chứ không thể vội.
Chè sao chảo gang có ngon hơn chè sao máy không?
Không tuyệt đối. Chè sao chảo gang được nhiều người khen đằm, có chút khói nhẹ, nhưng phụ thuộc tay người đun. Chè sao máy đều hơn, hương sạch hơn. Cả hai đều có mẻ ngon và mẻ vội.
Vì sao chè pha ra có vệt đỏ?
Thường do búp hong quá lâu hoặc sao diệt men chưa đủ nóng, khiến một phần búp đã lên men trước khi được sao. Với chè xanh, vệt đỏ là dấu hiệu mẻ đó chưa chuẩn ở những bước đầu.
Có thể tự sao chè ở nhà không?
Có, nếu bạn có búp tươi hái trong ngày và một chảo gang dày. Mẻ đầu thường chưa ngon, nhưng giúp bạn hiểu từng bước. Nên làm lượng nhỏ, giữ lửa đủ nóng lúc diệt men và hạ lửa nhỏ khi lên hương.
Lên hương chè là làm gì?
Là bước cuối, sao ở lửa rất nhỏ trong thời gian dài, đảo chậm và đều. Chè khô kiệt nước, lớp bụi trắng mịn bong ra, mùi cốm hiện rõ. Làm vội bước này chè dễ có mùi ngái hoặc khét.