Sơ chế cà phê là đưa quả chín thành nhân xanh khô, sẵn sàng để rang, và có ba đường chính: phơi nguyên quả cho tới khô (khô tự nhiên), xát bỏ vỏ rồi lên men rửa sạch nhớt trước khi phơi (chế biến ướt), hoặc xát vỏ nhưng giữ lớp nhớt để phơi (kiểu mật ong). Mỗi đường cho một tính cách vị khác, và phần lớn công đoạn diễn ra ngay tại nhà vườn hay điểm sơ chế trong xã.
Bài này đi theo đúng trình tự bạn sẽ thấy khi ghé một vùng cà phê vào mùa hái: quả về sân, qua máy xát, vào bể, lên giàn phơi, vào kho. Mỗi bước có những thứ đáng quan sát và những lỗi người mua nên nhận ra, vì chúng để lại dấu vết rất rõ trên hạt và trong ly.
Quả cà phê về tới sân: bước phân loại đầu tiên
Quả hái về được đổ vào bể nước hoặc thùng lớn. Quả chín chắc chìm xuống, quả lép, quả khô, quả sâu nổi lên mặt và bị vớt riêng. Bước tuyển nổi này đơn giản nhưng quyết định nhiều: một mẻ để lẫn quả lép thì khi rang sẽ có hạt cháy, hạt non đắng chát lẫn vào. Ở vườn hái chọn, người làm còn nhặt tay thêm quả xanh, quả đen trên bạt.
Ở vườn hái tuốt, mẻ quả về thường có cả quả xanh, quả chín, quả khô trên cây, lá và cành vụn. Nhiều nhà vườn không tuyển nổi mà đổ thẳng ra sân phơi để kịp vụ, vì việc tuyển tốn nước, tốn công. Đây là lý do cà phê nhân hàng xô có vị nặng, chát hơn nhân làm kỹ, dù cùng một rẫy.
Khi ghé, bạn chỉ cần nhìn đống quả trước khi phơi là biết mẻ ấy sẽ ra sao. Quả đỏ đều, căng, ít lá là mẻ tốt. Lẫn nhiều quả xanh và cành là mẻ hàng thường. Đây cũng là lúc hợp nhất để hỏi nhà vườn họ tuyển quả thế nào, vì họ đang đứng ngay cạnh việc ấy và dễ giải thích.
Ba đường sơ chế bạn sẽ gặp
Phơi nguyên quả (khô tự nhiên). Quả để nguyên vỏ, rải mỏng trên sân xi măng, bạt hoặc giàn lưới, cào đảo nhiều lần mỗi ngày. Trời nắng tốt, quả khô sau chừng hai đến bốn tuần tuỳ độ dày lớp quả và thời tiết. Sau đó đem xay xát bỏ vỏ khô để lấy nhân. Đây là cách phổ biến với cà phê vối Tây Nguyên. Vị thường đậm, ngọt kiểu trái cây chín, nhưng dễ hỏng nếu gặp mưa.
Chế biến ướt. Quả chín đưa qua máy xát tươi bỏ vỏ thịt, phần hạt còn lớp nhớt ngọt được ngâm trong bể cho lên men, thường từ nửa ngày đến hơn một ngày tuỳ nhiệt độ, rồi rửa sạch nhớt và phơi phần hạt còn vỏ thóc. Cách này cần nước sạch và bể chứa, phổ biến ở vùng cà phê chè. Vị sạch, chua rõ, mùi trong.
Kiểu mật ong. Xát bỏ vỏ thịt nhưng giữ lại một phần hoặc toàn bộ lớp nhớt rồi phơi luôn. Lớp nhớt khô lại thành màu vàng, đỏ hay nâu sẫm, nên người làm nghề gọi theo màu. Vị ngọt hơn chế biến ướt, sạch hơn phơi nguyên quả, nhưng phơi phải cẩn thận vì lớp nhớt dễ mốc.
Lên men có kiểm soát. Một số vườn làm hàng đặc sản cho quả hoặc hạt lên men trong thùng kín, có khi thêm men, theo dõi thời gian và nhiệt độ. Đây là chuyện của từng nhà, kết quả thay đổi lớn giữa các mẻ. Nếu ghé được nơi làm kiểu này, hãy hỏi họ ghi chép gì sau mỗi mẻ, câu trả lời cho bạn biết họ làm nghiêm túc tới đâu.
Phơi bao lâu, khô tới đâu
Phơi là khâu dài nhất và cũng là khâu hỏng nhiều nhất. Bảng dưới gom những gì người làm nghề hay dặn nhau; con số thời gian chỉ là khoảng, tuỳ nắng gió từng năm.
| Kiểu phơi | Thời gian thường gặp | Dấu hiệu đã khô | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Nguyên quả trên sân xi măng | Khoảng 2 – 4 tuần | Lắc nghe hạt kêu lách cách trong vỏ | Mưa trái mùa, lớp quả dày gây ủ mốc |
| Nguyên quả trên giàn lưới cao | Tương tự hoặc nhanh hơn chút | Như trên, quả nhẹ, vỏ giòn | Tốn công che đậy ban đêm |
| Hạt thóc sau chế biến ướt | Khoảng 1 – 3 tuần | Vỏ thóc giòn, cắn nhân thấy cứng | Phơi quá gắt làm nứt nhân |
| Hạt giữ nhớt (mật ong) | Lâu hơn chế biến ướt | Lớp nhớt khô, không dính tay | Mốc nếu đảo không đều |
| Sấy máy bổ sung | Vài giờ đến vài ngày | Đo độ ẩm đạt mức cất kho | Sấy nóng quá làm mất mùi, hạt bạc màu |
Mức độ ẩm để cất kho an toàn với cà phê nhân thường được nhắc quanh khoảng 12 đến 13 phần trăm. Phơi chưa tới mức ấy, nhân dễ mốc trong kho; phơi quá khô, nhân giòn, vỡ nhiều khi xát. Các điểm thu mua có máy đo độ ẩm cầm tay, nhà vườn nhỏ thì đo bằng kinh nghiệm cắn hạt và nghe tiếng.
Ghé một sân phơi hay điểm sơ chế: nên quan sát gì
Khi được mời vào xem, bạn đừng chỉ chụp ảnh sân quả đỏ. Mấy điều sau cho biết nhiều về mẻ cà phê:
- Lớp quả trên sân dày hay mỏng; lớp mỏng một hai đốt ngón tay khô đều hơn lớp dày cả gang tay.
- Có giàn lưới, bạt che, mái che di động không; nơi phơi trên đất trần dễ lẫn đất cát và mùi đất.
- Bao nhiêu lần một ngày người làm cào đảo; đảo thưa là dấu hiệu quả sẽ khô không đều.
- Bể lên men có nước sạch không, nước thải đi đâu; nước thải cà phê chua và nặng mùi nếu xả bừa.
- Kho chứa có kê pallet cách nền, có thoáng không, có mùi mốc hay mùi phân bón gần đó không.
- Nhà vườn có ghi chép ngày hái, ngày xát, ngày đưa vào kho cho từng mẻ hay không.
- Xin cầm một nắm nhân xanh: nhân sạch thì màu đều, không có mùi chua ôi hay mùi khói.
Những quan sát này không cần kiến thức chuyên sâu, chỉ cần để ý. Nhà vườn làm kỹ thường vui khi được hỏi, vì đó là phần công sức họ khó nói ra khi bán hàng.
Lỗi sơ chế để lại dấu vết người mua nhận được
Mốc. Nhân có đốm xanh, trắng, hoặc mùi ẩm như nhà kho kín. Thường do phơi gặp mưa, lớp quả dày, hoặc cất khi chưa đủ khô. Rang lên có vị đất, khé cổ. Không nên mua.
Lên men quá đà. Nhân có mùi chua gắt như giấm, đôi khi mùi rượu nồng. Do để quả ủ đống quá lâu trước khi phơi, hoặc ngâm bể quá thời gian. Một chút mùi lên men có thể là phong cách; mùi nồng gắt là lỗi.
Nhân đen, nhân nâu. Thường từ quả chín quá rụng xuống đất lâu ngày, hoặc quả khô trên cây được tuốt chung. Vài hạt lẫn là bình thường ở hàng thường; nhiều hạt là dấu hiệu tuyển ẩu.
Nhân vỡ, nứt. Do phơi quá gắt, sấy quá nóng hoặc xát khi nhân quá giòn. Hạt vỡ khi rang sẽ cháy trước, làm ly cà phê đắng khét.
Lẫn sạn, đá, vỏ. Do phơi trên đất, sàng sảy sơ sài. Không chỉ là chuyện chất lượng: sạn lọt vào máy xay sẽ làm mẻ lưỡi dao.
Từ quả khô, hạt thóc đến nhân xanh: xay xát và phân loại
Quả khô hay hạt thóc sau khi phơi chưa phải là thứ đem rang. Chúng phải qua máy xay xát để bóc lớp vỏ khô bên ngoài và lớp vỏ thóc mỏng, lấy ra nhân xanh. Vườn nhỏ thường chở bao ra điểm xay trong xã, trả công theo ký; vườn lớn hoặc điểm thu mua có máy riêng. Mùa vụ, các điểm xay chạy cả ngày, tiếng máy và bụi vỏ bay mù một góc đường.
Sau khi xát, nhân được sàng theo cỡ hạt qua những tấm lưới lỗ to nhỏ khác nhau, rồi có nơi tuyển thêm bằng máy tách theo tỷ trọng, máy tách màu, hoặc nhặt tay trên bàn dài. Hạt to, chắc, đều màu đứng một nhóm; hạt nhỏ, vỡ, đen, nâu đứng nhóm khác. Nhóm tốt bán giá cao hơn, nhóm lỗi bán làm hàng rẻ. Đây chính là gốc của chuyện "loại 1, loại 2" mà bạn nghe khi hỏi mua.
Khi ghé một điểm xay, bạn có thể xin xem nhân trước và sau khi nhặt. Sự khác nhau giữa hai rổ nhân ấy giải thích vì sao cùng một vườn mà giá bán chênh nhau. Vỏ cà phê sau khi xát cũng không bỏ đi: nhà vườn ủ làm phân bón cho chính rẫy cà phê, hoặc bán làm chất đốt, nên bạn hay thấy những đống vỏ nâu lớn cạnh điểm xay.
Tình huống giả định: hai mẻ cà phê của vườn cô Hoa
Vườn nhà cô Hoa ở xã B, vùng cà phê vối Lâm Đồng, có một mẫu rẫy. Năm nọ cô thử chia vụ thành hai phần. Phần lớn hái tuốt như mọi năm, phơi nguyên quả trên sân xi măng, xay xong bán cho đại lý trong xã. Một góc vườn chừng vài chục gốc, cô cho người nhà hái chọn quả chín đỏ, tuyển nổi trong thùng nước, phơi trên giàn lưới có mái che di động.
Mẻ hái chọn tốn công gấp mấy lần, phơi lâu hơn vì gặp mấy ngày âm u, nhưng khi xay ra nhân đều màu, gần như không có hạt đen. Cô rang thử một ít ở tiệm trong phố chợ, mời người quen uống, ai cũng nhận ra vị ngọt hơn, ít đắng gắt hơn mẻ thường. Cô bán phần nhân này cho khách lẻ đặt trước, giá cao hơn giá đại lý, nhưng số lượng chỉ đủ cho một nhóm khách quen.
Điều đáng rút ra cho người mua là: cùng một vườn, cùng một giống, chất lượng có thể chênh lệch rất xa chỉ vì cách hái và cách phơi. Khi nghe một vườn nói "cà phê nhà làm", hãy hỏi cụ thể mẻ ấy hái thế nào, phơi ở đâu, bao nhiêu ngày. Một nhà vườn làm thật như cô Hoa sẽ kể được từng bước, kể cả những ngày âm u làm cô lo mất mẻ.
Câu hỏi thường gặp
Cà phê phơi nguyên quả và chế biến ướt khác nhau thế nào khi uống?
Phơi nguyên quả thường cho vị đậm, ngọt kiểu trái cây chín, thân dày; chế biến ướt cho vị sạch, chua rõ, mùi trong hơn. Kiểu mật ong nằm giữa hai cách. Chất lượng mỗi mẻ vẫn phụ thuộc độ chín của quả và tay người làm.
Vì sao cà phê vối Tây Nguyên chủ yếu phơi nguyên quả?
Phơi nguyên quả ít tốn nước, không cần máy xát tươi và bể lên men, hợp với vườn lớn hái tuốt trong mùa khô. Chế biến ướt cần nước sạch và nhân công, nên thường chỉ thấy ở vùng cà phê chè hoặc vườn làm hàng riêng.
Cà phê nhân phải khô tới mức nào mới cất kho được?
Người làm nghề thường nhắc mức độ ẩm khoảng 12 đến 13 phần trăm. Ẩm hơn thì dễ mốc trong kho, khô quá thì nhân giòn, vỡ nhiều khi xát. Điểm thu mua có máy đo cầm tay; bạn có thể nhờ họ đo giúp mẫu.
Khách có thể đến xem sơ chế cà phê ở đâu?
Trong mùa hái, hầu như xã nào ở vùng cà phê cũng có sân phơi và điểm xát. Cách tốt nhất là hỏi qua nhà vườn quen hoặc nhà nghỉ địa phương, xin ghé vào giờ họ đỡ bận, thường là cuối buổi sáng hoặc cuối chiều.
Cà phê lên men có phải là cà phê hỏng không?
Không. Lên men là một phần tự nhiên của sơ chế, nhất là chế biến ướt. Lỗi chỉ khi lên men quá đà, để lại mùi giấm gắt hoặc mùi rượu nồng. Mùi chua nhẹ kiểu trái cây là phong cách, không phải hỏng.
Làm sao nhận ra cà phê nhân bị mốc?
Nhìn nhân có đốm trắng, xanh hoặc vết loang; ngửi thấy mùi ẩm như nhà kho kín. Rang lên vị đất, khé cổ. Cà phê nhân mốc không nên mua, kể cả khi người bán nói rang kỹ sẽ hết mùi.