Cà phê vối ở Tây Nguyên thường chín rộ trong khoảng tháng 10 đến tháng 12 dương lịch, có năm kéo sang tháng 1; cà phê chè ở Lâm Đồng, Sơn La, Điện Biên, Khe Sanh chín cùng quãng ấy nhưng rải dài hơn vì quả chín chậm và không đều. Mùa hoa cà phê trắng rẫy lại rơi vào mùa khô, khoảng tháng 2 đến tháng 4 dương lịch, ngay sau các đợt tưới đầu tiên.
Các mốc trên là khoảng quen thuộc, không phải lịch cố định. Một năm mưa dứt sớm hay kéo dài, rét đến sớm ở Tây Bắc, đều đẩy lịch lệch đi vài tuần. Vì vậy phần dưới vừa cho bạn bảng mùa vụ theo vùng, vừa chỉ cách hỏi nhà vườn để không đến nhầm lúc rẫy đã trống hay quả còn xanh.
Lịch mùa vụ cà phê theo vùng
Bảng dưới tính theo dương lịch, ghi khoảng chín rộ và mùa hoa. Hãy coi đây là khung để hỏi thêm, không phải ngày hẹn.
| Vùng | Loại cây | Chín rộ (khoảng) | Mùa hoa (khoảng) |
|---|---|---|---|
| Buôn Ma Thuột và cao nguyên Đắk Lắk | Vối | Tháng 10 – 12, có năm sang tháng 1 | Tháng 2 – 3 |
| Pleiku, Chư Sê (Gia Lai) | Vối | Tháng 10 – 12 | Tháng 2 – 3 |
| Di Linh, Bảo Lộc, Đắk Nông cũ (Lâm Đồng) | Vối | Tháng 11 – 1 | Tháng 2 – 4 |
| Cầu Đất, Lạc Dương (Lâm Đồng) | Chè | Tháng 10 – 1, chín rải | Tháng 2 – 4 |
| Sơn La, Điện Biên | Chè | Tháng 10 – 1 | Tháng 2 – 4 |
| Khe Sanh (Quảng Trị) | Chè | Tháng 9 – 12 | Tháng 2 – 3 |
| Đồng Nai, đồi Bà Rịa cũ | Vối | Tháng 11 – 1 | Tháng 1 – 3 |
Vùng thấp và nóng thường ra hoa sớm hơn vùng cao. Trong cùng một xã, vườn tưới chủ động bằng giếng khoan có thể ra hoa trước vườn chờ mưa vài tuần. Hai vườn cạnh nhau chín lệch nhau là chuyện bình thường, không phải vườn nào kém.
Một mẹo nhỏ để tự đoán: nhìn chùm quả. Khi khoảng một nửa số quả trên cành đã chuyển đỏ hoặc vàng, nhà vườn hái chọn sẽ bắt đầu đợt đầu; vườn tuốt thường chờ tới lúc đỏ gần hết chùm. Nếu được gửi ảnh cành cà phê trước chuyến đi, bạn sẽ biết mình đến sớm hay vừa.
Một ngày hái cà phê trên rẫy
Mùa hái, nhà vườn dậy sớm, ăn sáng ở rẫy, trải bạt quanh gốc rồi tuốt cả chùm quả xuống bạt. Đây là kiểu hái tuốt, nhanh, ít tốn công, phổ biến ở vườn vối lớn. Nhược điểm là lẫn quả xanh, quả khô, lá cành, nên chất lượng phụ thuộc vào việc chờ cây chín được bao nhiêu phần trước khi tuốt.
Kiểu thứ hai là hái chọn: người hái lần từng chùm, chỉ bứt quả chín đỏ hoặc chín vàng, quay lại cây ấy hai ba lần trong vụ. Cách này tốn công gấp mấy lần, nên thường chỉ thấy ở vườn cà phê chè hoặc vườn làm hàng chất lượng cao để bán riêng. Nếu muốn xem cảnh hái tỉ mỉ, bạn nên hỏi trước vườn nào làm kiểu này.
Buổi chiều là lúc cân quả, gom bao, chở về sân phơi hoặc giao cho điểm thu mua quả tươi. Mùa rộ, đường liên xã thơm mùi quả cà phê ủ trong bao, sân nhà nào cũng phủ một lớp quả đỏ sẫm. Muốn chụp ảnh đẹp mà không vướng chân người làm, bạn nên đến vào giữa buổi sáng khi việc đã vào nhịp, hoặc cuối chiều lúc chở bao về.
Mùa hái cũng là mùa thuê người. Nhiều vườn lớn thuê nhóm người hái từ nơi khác đến, ở lán ngay trong rẫy suốt vụ, tính công theo ngày hoặc theo bao quả. Vì thế, đến vào cao điểm bạn sẽ thấy rẫy đông người, tiếng gọi nhau, tiếng máy cày kéo rơ moóc; đến đầu hay cuối vụ thì chỉ còn người nhà lặng lẽ hái phần quả chín sớm hoặc lượm quả sót.
Mùa hoa cà phê: đi xem lúc nào
Hoa cà phê trắng, thơm như hoa bưởi pha nhài, nở đồng loạt chỉ vài ngày rồi tàn. Muốn trúng mùa hoa, bạn cần biết các điều sau:
- Hoa nở khoảng một tuần đến mười ngày sau đợt tưới đẫm đầu tiên của mùa khô, hoặc sau trận mưa trái mùa lớn.
- Một vườn nở rộ chỉ đẹp chừng hai đến bốn ngày; sang ngày thứ năm cánh hoa đã nâu và rụng.
- Cả vùng không nở cùng lúc, vì mỗi nhà tưới một ngày khác nhau; đi một vòng các xã thường vẫn gặp vườn đang nở.
- Sáng sớm hoa thơm nhất, khi sương chưa tan; trưa nắng gắt hương nhạt và ong kéo đến đông.
- Hỏi chủ nhà nghỉ hoặc người quen trong vùng xem các nhà đã tưới đợt một chưa, đây là cách đoán ngày hoa chính xác nhất.
- Người dị ứng phấn hoa hay sợ ong nên mặc áo dài tay, đứng ở mép vườn thay vì đi sâu vào giữa các hàng cây.
Đừng hẹn ngày hoa từ trước cả tháng. Chuyến đi linh hoạt vài ngày, ở gần vùng trồng, có khả năng trúng mùa hoa cao hơn nhiều so với vé khứ hồi cố định.
Hỏi nhà vườn trước khi ghé
Rẫy cà phê là nơi làm việc, mùa hái lại là lúc bận nhất năm. Một cuộc hỏi trước gọn gàng giúp cả bạn lẫn nhà vườn đỡ mất công:
- Hỏi vườn đã chín được bao nhiêu phần, dự định tuốt hay hái chọn vào tuần nào.
- Hỏi giờ nào ghé tiện nhất, có cần đi theo người nhà ra rẫy không, đường vào rẫy xe gì đi được.
- Nói rõ bạn đi mấy người, có trẻ nhỏ không, muốn xem hay muốn thử hái cùng.
- Hỏi nhà vườn có cho hái thử không và tính công, tính phần quả hái thế nào; đừng mặc định là miễn phí.
- Nếu muốn mua cà phê, hỏi trước họ có bán lẻ nhân hay bột không, hay chỉ bán quả tươi cho đại lý.
- Hẹn một ngày dự phòng, vì mưa trái mùa có thể khiến vườn nghỉ hái hai ba hôm.
Mẫu câu gọn để nhắn trước: "Nhà mình ba người lớn, một bé tám tuổi, muốn ghé vườn xem hái cà phê khoảng một tiếng vào sáng thứ bảy. Nếu tiện cho cô chú, nhà mình xin gửi công và mua thêm ít cà phê nhà làm." Câu như vậy cho người nhận biết đủ để trả lời có hoặc không ngay.
Đồ mang theo và phép lịch sự trên rẫy
Đi rẫy cà phê không cần đồ đắt, nhưng thiếu vài thứ là buổi đi mất vui:
- Giày kín mũi đế bám, vì đất bazan mùa hái còn ẩm, dính bết và trơn ở dốc.
- Áo dài tay, mũ rộng vành, găng tay vải nếu định hái, vì cành cà phê cứa tay và có kiến vàng làm tổ.
- Nước uống, khăn ướt, túi đựng rác mang về; rẫy không có thùng rác.
- Không tự ý bẻ cành, bứt quả xanh hay giẫm lên bạt quả đã trải.
- Hỏi trước khi chụp ảnh người hái, nhất là chụp gần; nhiều người không muốn mặt mình lên mạng.
- Không đậu xe chắn lối xe chở bao, lối này là đường sống của cả buổi chiều.
- Trẻ nhỏ phải có người lớn kèm sát, tránh để trẻ chạy vào khu giếng tưới, hồ chứa nước.
Nếu được mời uống nước, ăn cơm cùng người hái, hãy nhận một chút và gửi lại một món nhỏ mang theo như bánh, trái cây. Cách đáp lễ này được quý hơn tiền.
Tình huống giả định: chuyến ba ngày tới vườn nhà chú Bảy
Giả sử một gia đình ở thành phố muốn đưa hai con đi xem hái cà phê ở xã C, vùng ven Buôn Ma Thuột, và quen một người con của nhà chú Bảy có hai mẫu cà phê vối. Đầu tháng 10 dương lịch, họ nhắn hỏi thì được biết vườn mới chín chừng hai phần, chú Bảy dự định tuốt đợt đầu vào khoảng giữa tháng 11. Họ giữ khung ngày cuối tuần thứ hai của tháng 11 nhưng chưa đặt vé.
Một tuần trước ngày đi, họ hỏi lại. Năm ấy mưa dứt muộn, quả chín chậm, chú Bảy lùi lịch tuốt sang cuối tháng. Nhờ chưa đặt vé, cả nhà dời chuyến đi đúng một tuần. Ngày thứ nhất họ đến chiều, chỉ ghé chào và xem sân phơi; ngày thứ hai ra rẫy từ bảy giờ, hai bé được nhặt quả rơi quanh bạt chừng một tiếng; ngày thứ ba ghé một xưởng xay trong xã và mua vài ký cà phê nhân chú Bảy để riêng.
Điều đáng học từ tình huống này là ba chỗ: hỏi sớm để biết khung, hỏi lại sát ngày để chốt, và chia chuyến đi thành từng buổi ngắn thay vì ở rẫy cả ngày. Trẻ con hứng thú nhất trong giờ đầu; sau đó nắng lên, đất bám giày, cả nhà nên rút về trước khi thành gánh nặng cho người đang làm.
Lỗi hay gặp khi canh mùa cà phê
Đến theo lịch năm ngoái. Năm trước vườn chín cuối tháng 10 không có nghĩa năm nay cũng vậy. Hỏi lại trước một tuần, dù đã quen nhà vườn.
Đến lúc cuối vụ. Sau đợt tuốt, rẫy chỉ còn cành trơ và vài quả sót. Nếu chỉ rảnh cuối tháng 12, hãy chọn vùng chín muộn như Di Linh hay vùng cà phê chè thay vì Đắk Lắk.
Nhầm mùa hoa với mùa hái. Nhiều người nhìn ảnh vườn trắng hoa rồi đặt vé tháng 11 — lúc ấy chỉ có quả. Hoa nở mùa khô, quả chín cuối mùa mưa, cách nhau gần nửa năm.
Coi mưa là không sao. Một trận mưa lớn giữa vụ làm rẫy lầy, quả rụng, nhà vườn nghỉ hái. Hãy giữ một ngày trống trong lịch và hỏi lại buổi sáng trước khi xuất phát.
Đi đông người không báo trước. Một nhóm mười người tràn vào rẫy làm chậm việc của cả nhà. Nhóm đông nên chia thành nhóm nhỏ hoặc hẹn giờ riêng, và nói trước số người khi hỏi.
Chỉ hỏi một nhà. Nếu nhà quen báo vườn chưa chín, bạn có thể nhờ họ hỏi giúp vài nhà quanh xóm. Trong cùng một xã thường có vườn chín sớm hơn nhờ giống hoặc nhờ tưới sớm, chuyến đi không nhất thiết phải hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Tháng mấy là mùa hái cà phê ở Tây Nguyên?
Cà phê vối ở Đắk Lắk và Gia Lai thường chín rộ khoảng tháng 10 đến tháng 12 dương lịch, có năm sang tháng 1. Vùng Lâm Đồng thường muộn hơn chút. Hãy hỏi nhà vườn trước một tuần vì thời tiết mỗi năm lệch.
Mùa hoa cà phê nở vào tháng nào?
Hoa cà phê nở trong mùa khô, khoảng tháng 2 đến tháng 4 dương lịch, sau đợt tưới đẫm đầu tiên hoặc trận mưa trái mùa. Mỗi vườn chỉ rộ hai đến bốn ngày, nên muốn trúng hoa bạn cần lịch linh hoạt.
Khách lạ có được vào rẫy hái cà phê không?
Nhiều nhà vườn sẵn lòng nếu được hỏi trước, nói rõ số người và thời gian. Một số vườn tính công hay tính phần quả hái; hãy hỏi thẳng chuyện này để hai bên vui vẻ, đừng tự vào rẫy khi chưa được đồng ý.
Cà phê chè có chín cùng lúc với cà phê vối không?
Hai loại chín trong cùng quãng cuối năm, nhưng cà phê chè chín rải hơn, có khi kéo dài từ tháng 10 đến tháng 1 dương lịch tuỳ vùng. Vùng Khe Sanh thường bắt đầu sớm hơn Sơn La và Cầu Đất.
Đi xem hái cà phê có cần chuẩn bị gì đặc biệt?
Giày kín đế bám, áo dài tay, mũ, găng tay nếu muốn hái, nước uống và túi rác. Đất bazan mùa hái trơn và dính, cành cà phê cứa tay, nên đồ gọn gàng giúp buổi đi an toàn hơn.
Nếu đến lúc rẫy đã hái xong thì còn xem được gì?
Bạn vẫn xem được sân phơi, máy xát, kho chứa và cảnh nhà vườn tỉa cành sau vụ. Nếu cần thấy quả, hãy rẽ sang vùng chín muộn hơn như Lâm Đồng hoặc vùng cà phê chè, nơi quả còn trên cây lâu hơn.