ThuPhu.comThủ Phủ
Làng mây tre, gỗ, dệt, đúc, chạm bạc

Làng chạm bạc: Đồng Xâm, Châu Khê, Định Công, Kế Môn và đặt đồ bạc tại làng

Làng chạm bạc và kim hoàn ba miền: vì sao nghề bạc gắn với kinh đô và đường sông, chạm nổi chạm thủng xem ra sao, đặt đồ bạc tại làng và tính tiền công thế nào.

An old silversmith taps a tiny chisel over a silver bowl on a resin block, overhead close shot of hands, soft window light, cool silver and walnut tones

Nghề bạc của người Việt quy về vài làng gốc: Đồng Xâm ở vùng Kiến Xương (Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên) nổi tiếng chạm bạc; Châu Khê ở vùng Bình Giang (Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng) và Định Công ở Hà Nội nổi tiếng nghề kim hoàn; ở miền Trung có làng Kế Môn vùng Phong Điền, nay thuộc thành phố Huế. Tương truyền thợ từ các làng này lên kinh thành lập phố, nên phố bán vàng bạc ở các đô thị cũ đều có gốc từ làng quê.

Hôm nay nhiều làng đã chuyển sang chạm đồng, làm trang sức hay làm thuê cho cửa hàng ở thành phố, nhưng tay nghề chạm vẫn ở lại. Bài này giải thích vì sao nghề bạc tụ về những làng ấy, thợ chạm làm những kỹ thuật gì bạn có thể xem, ghé làng thế nào và đặt một món đồ bạc tại xưởng ra sao để tiền công, tiền bạc được tách bạch. Phần phân biệt bạc thật giả không nằm ở đây; bài chỉ đi theo hướng địa lý nghề và chuyện ghé xưởng.

Bạc không có mỏ ở làng, vậy vì sao nghề ở đó

Không làng chạm bạc nào nằm cạnh mỏ bạc. Bạc đến làng dưới dạng thỏi, dạng nén hay đồ cũ đem nấu lại. Nghề tụ về đó vì hai lý do: gần nơi có người mua lớn, và có dòng họ giữ nghề đủ lâu để thành tiếng. Ngày trước, người mua bạc là triều đình, quan lại, nhà giàu, các nhà làm cưới hỏi; đồ bạc dùng làm hộp trầu, chén, khay, đồ trang sức, đồ cúng lễ.

Châu Khê được nhắc như làng chuyên đúc bạc nén, thợ làng tương truyền được gọi lên kinh thành làm việc rồi lập phố bán bạc. Đồng Xâm thì chuyên chạm, biến tấm bạc phẳng thành món đồ có hoa văn nổi. Định Công nổi tiếng làm đồ trang sức tinh xảo, nay đã nằm giữa đô thị Hà Nội. Ở Huế, Kế Môn gắn với nhu cầu của kinh đô triều Nguyễn và nhiều thợ đã đi lập nghiệp khắp miền Nam.

Vì vậy khi về làng bạc, đừng chờ thấy lò luyện hay quặng. Thứ bạn sẽ thấy là những bàn chạm nhỏ trong nhà, tiếng đục gõ lách cách, chậu nhựa thông để kê vật đang chạm và những ngăn kéo đầy đục nhỏ. Nghề nằm trong đôi tay chứ không nằm trong nguyên liệu.

Những kỹ thuật bạn có thể xem ở bàn chạm

Chạm nổi. Thợ đặt tấm bạc lên nền nhựa thông, dùng đục và búa nhỏ đẩy từ mặt trái ra cho hoa văn nhô lên, rồi lật lại chỉnh nét ở mặt phải. Đây là kỹ thuật Đồng Xâm được biết nhiều nhất.

Chạm thủng, chạm lộng. Cắt bỏ phần nền giữa các hoa văn để tạo hình rỗng, nhìn xuyên qua được. Khó vì chỉ cần lỡ tay là đứt mạch hoa văn.

Chạm chìm, khắc vạch. Dùng đục sắc khắc đường chìm xuống mặt bạc, thường để viết chữ, vẽ đường viền.

Kéo sợi, se dây. Rút bạc qua bàn kéo thành sợi nhỏ, rồi xoắn, uốn thành hoa văn, thường gặp trong trang sức.

Nhuộm đen, đánh bóng. Làm phần nền sẫm lại để hoa văn sáng nổi lên, rồi đánh bóng phần nổi. Đây là bước làm món đồ trông có chiều sâu.

Đậu, ghép. Ghép nhiều chi tiết chạm rời thành một món, hàn nối sao cho không thấy vết. Món lớn như khay hay hộp có nhiều chi tiết thường đi qua bước này.

Vẽ mẫu lên tấm bạc. Trước khi chạm, thợ vẽ hoặc can hoa văn lên mặt bạc. Nhiều nhà giữ những tập mẫu vẽ tay qua nhiều đời; nếu được xem, đó là thứ quý không kém món đồ thành phẩm.

Nghe tiếng đục. Người trong làng nói nghe tiếng gõ là biết thợ đang chạm nét thô hay nét tinh. Đứng xem đủ lâu, bạn cũng sẽ nhận ra nhịp gõ chậm, nhẹ khi thợ làm chi tiết mặt người hay cánh hoa.

Các làng bạc và điều nên biết khi ghé

Tên làng dùng như tên vùng quen gọi. Nhiều nhà làm theo đơn của cửa hàng, ít bày hàng, nên đừng nghĩ đến làng là có cửa hàng lớn chờ sẵn.

LàngNay thuộcNét nghềKhi ghé
Đồng Xâm (vùng Kiến Xương)tỉnh Hưng YênChạm bạc, chạm đồng, chạm nổiHỏi nhà còn chạm tay; nhiều xưởng làm cả đồ đồng
Châu Khê (vùng Bình Giang)thành phố Hải PhòngKim hoàn, gốc nghề đúc bạcDấu vết nghề trong làng nhiều hơn xưởng mở cửa
Định CôngHà NộiTrang sức vàng bạc tinh xảoLàng nằm giữa phố, xưởng nhỏ trong ngõ
Kế Môn (vùng Phong Điền)thành phố HuếKim hoàn, trang sứcGhép được vào chuyến Huế phía bắc

Ghé làng bạc khác ghé làng mây tre: không ai bày hàng ngoài sân. Đồ bạc có giá trị, nhà làm thường kín đáo. Bạn nên có người quen giới thiệu, hoặc vào nhà thờ tổ nghề, quán nước đầu làng hỏi chuyện trước, rồi được chỉ tới xưởng đang làm. Cũng nên nhớ nhiều thợ giỏi đã đi làm cho xưởng ở thành phố; ở làng còn ít người hơn bạn tưởng.

Danh sách kiểm khi ghé một xưởng bạc

Xưởng bạc nhỏ, chật, nhiều vật nhỏ quý. Làm khách tốt ở đây là việc giữ tay, giữ chỗ và giữ lời.

  • Hẹn trước, nói rõ mình muốn xem hay muốn đặt hàng.
  • Không cầm đồ trên bàn chạm khi chưa được đưa; đồ đang làm dở dễ móp và có thể là đồ khách đặt.
  • Không đứng sau lưng thợ quá sát, che mất ánh sáng ở bàn chạm.
  • Hỏi xin phép trước khi quay phim tay thợ; một số mẫu hoa văn là của riêng nhà.
  • Không hỏi giá từng món ngay khi vào; hỏi chuyện nghề trước, giá hỏi sau khi đã chọn.
  • Mang theo ảnh mẫu, số đo nếu định đặt; nói rõ để dùng hay để làm quà.
  • Không mang trẻ nhỏ vào khu có đèn khò, hoá chất nhuộm đen.
  • Không đeo trang sức của mình đưa thợ xem rồi để lại trên bàn chạm; đồ nhỏ lẫn vào đồ của xưởng rất khó tìm.
  • Ghé buổi sáng khi trời sáng rõ; thợ chạm cần ánh sáng tốt, chiều muộn nhiều nhà đã nghỉ chạm nét tinh.

Tình huống thường gặp: bạn vào một xưởng, chủ nhà mời nước, kể chuyện nghề mất cả buổi rồi bạn ra về không hỏi gì. Không sao cả; lần sau quay lại, nhà đó đã nhớ mặt bạn, chuyện đặt hàng sẽ dễ hơn nhiều so với người lạ tới hỏi giá rồi đi.

Đặt một món đồ bạc tại làng

Món bạc đặt riêng thường là quà cưới, đồ kỷ niệm, trang sức có khắc chữ. Tiền gồm hai phần: tiền bạc (theo trọng lượng) và tiền công (theo độ khó). Tách bạch ngay từ đầu là điều quan trọng nhất.

  1. Mô tả món đồ, mang ảnh mẫu, ghi kích thước, chữ cần khắc.
  2. Hỏi loại bạc dự kiến dùng và hàm lượng; ghi vào giấy thoả thuận.
  3. Thống nhất trọng lượng ước tính và cách tính tiền bạc theo giá ngày giao hay ngày đặt.
  4. Thống nhất tiền công riêng theo kỹ thuật: chạm nổi, chạm thủng, khắc chữ, đánh bóng.
  5. Xin bản vẽ hoặc ảnh chạm thử phần hoa văn chính.
  6. Đặt cọc, hẹn ngày xem bán thành phẩm.
  7. Khi nhận, cân lại trước mặt người làm, so với trọng lượng thoả thuận, kiểm chữ khắc, kiểm mối hàn.

Lỗi hay gặp: chỉ hỏi một con số tổng mà không tách tiền bạc và tiền công, rồi khi giá bạc thay đổi hai bên hiểu khác nhau. Lỗi thứ hai: không ghi rõ chữ khắc, nhận về sai dấu, sai tên, phải chạm lại và tốn thêm công. Hãy gõ chữ khắc ra giấy, có dấu đầy đủ, đưa thợ một bản và giữ một bản.

Áp vào trường hợp của bạn

Nếu bạn ở Hà Nội và muốn xem chạm bạc trong một ngày, đi Đồng Xâm theo hướng nam là hợp lý, đường xa nhưng làng còn nhiều xưởng làm tay. Định Công gần hơn nhưng giờ là phố, xưởng nằm trong ngõ, bạn phải có người dẫn. Nếu đi Huế, có thể ghé Kế Môn trên đường lên phía bắc, hỏi chuyện nghề kim hoàn trong làng.

Nếu bạn cần đặt một bộ quà cưới bằng bạc, hãy dành ít nhất một tháng, vì làm mẫu, chạm thử và chỉnh sửa đều mất thời gian. Nếu chỉ muốn mua một món nhỏ làm kỷ niệm, hỏi xưởng có đồ làm sẵn không; đồ làm sẵn thường đơn giản hơn nhưng giá rõ ràng hơn.

Nếu bạn là người mở cửa hàng trang sức và muốn tìm thợ, hãy đặt một món nhỏ trước, xem tay nghề và cách giữ hẹn, rồi mới đặt số lượng. Thợ giỏi hiếm, lịch kín, nên giữ mối bằng việc trả đúng hẹn và đặt hàng đều đặn hơn là ép giá công.

Làng bạc hôm nay làm gì ngoài bạc

Giá bạc cao và nhu cầu đồ bạc lớn như khay, hộp, bình đã ít đi, nên nhiều làng chuyển sang chạm trên đồng, trên đồng mạ, làm tranh đồng, đồ trang trí, đồ dùng trong đình chùa và nhà thờ họ. Tay nghề chạm nổi vẫn giữ nguyên, chỉ vật liệu đổi. Ở Đồng Xâm, bạn có thể gặp nhà chạm cả tấm đồng lớn cho bức tranh treo tường, nhà khác chạm chiếc vòng bạc nhỏ cho trẻ con.

Một phần lớn công việc là làm thuê cho cửa hàng ở thành phố. Món bạn mua ở phố trang sức có khi đã qua tay thợ làng, nhưng trên món đồ không ghi tên làng. Điều này không xấu, nó cho thấy làng là nơi giữ tay nghề, còn cửa hàng là nơi bán. Nếu muốn mua thẳng từ người làm, bạn phải về làng và chấp nhận rằng chọn lựa sẽ ít hơn ở phố.

Với người muốn đặt đồ bạc tại làng, hiểu điều này giúp đặt kỳ vọng đúng: bạn không đến để chọn trong hàng trăm mẫu bày sẵn, mà đến để nói chuyện với thợ, thống nhất một mẫu và chờ món đồ được làm cho riêng mình.

Câu hỏi thường gặp

Làng chạm bạc nổi tiếng nhất ở đâu?

Đồng Xâm ở vùng Kiến Xương, nay thuộc tỉnh Hưng Yên, là cái tên quen nhất với nghề chạm bạc. Châu Khê và Định Công nổi tiếng nghề kim hoàn, còn ở miền Trung có làng Kế Môn ở Huế.

Đến làng chạm bạc có mua được đồ ngay không?

Một số nhà có đồ làm sẵn, nhưng nhiều xưởng chỉ làm theo đơn của cửa hàng nên không bày hàng. Hãy hẹn trước, nói rõ mình muốn mua lẻ, hoặc hỏi người làng chỉ nhà nào có hàng sẵn.

Tiền làm một món đồ bạc gồm những gì?

Thường gồm tiền bạc tính theo trọng lượng và tiền công tính theo độ khó của kỹ thuật. Nên tách riêng hai khoản ngay khi đặt để tránh hiểu nhầm khi giá bạc lên xuống.

Chạm nổi trên bạc làm thế nào?

Thợ đặt tấm bạc trên nền nhựa thông, dùng đục và búa nhỏ đẩy từ mặt trái cho hoa văn nhô lên, rồi chỉnh nét ở mặt phải. Một món chạm nổi phức tạp có thể mất nhiều ngày.

Đặt đồ bạc khắc chữ làm quà cưới cần bao lâu?

Nên dành ít nhất một tháng cho mẫu mới, gồm thời gian vẽ mẫu, chạm thử và chỉnh sửa. Mùa cưới cuối năm xưởng bận hơn, đặt sớm sẽ tránh bị giao vội.

Có nên mang bạc cũ đến làng để làm lại không?

Một số xưởng nhận nấu bạc cũ làm món mới, nhưng sẽ hao một phần khi nấu. Hãy cân trước mặt hai bên, hỏi mức hao dự kiến và ghi lại trước khi giao.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138