Xoài trồng ở rất nhiều nơi, nhưng các vùng tập trung dễ gọi tên là Cao Lãnh và Cái Bè, nay cùng thuộc tỉnh Đồng Tháp; Cam Lâm của tỉnh Khánh Hoà; vùng Bảy Núi của tỉnh An Giang; và Yên Châu của tỉnh Sơn La. Mỗi vùng một giống chủ lực và một kiểu khí hậu khác nhau.
Điểm chung của mọi vùng xoài là cần một mùa khô rõ để cây ra hoa. Vì thế mùa xoài tự nhiên ở phía Nam rơi vào khoảng tháng ba đến tháng năm, còn Yên Châu ở miền núi phía Bắc chín muộn hơn. Phần lớn xoài bạn mua ngoài mùa là xoài được xử lý cho ra hoa trái vụ. Bài này đi qua từng vùng, lịch mùa và cách ghé vườn xoài.
Vì sao mùa khô quyết định vụ xoài
Cây xoài cần một quãng khô hạn và hơi mát để ngừng ra lộc và chuyển sang phân hoá mầm hoa. Nếu mưa kéo dài, cây ra lộc non liên tục, không ra hoa. Nếu hoa nở mà gặp mưa, phấn hoa bị rửa trôi, nấm bệnh phát triển, hoa đen và rụng. Vì vậy vùng xoài tốt là vùng có mùa khô dứt khoát, nắng nhiều đúng lúc hoa nở.
Đồng bằng phía Nam có mùa khô từ khoảng tháng mười hai đến tháng tư, đủ để cây ra hoa tự nhiên vào đầu năm. Ven biển Nam Trung Bộ khô hơn nữa, đất cát pha, nắng gắt, cây ra hoa dễ và quả ít sâu bệnh hơn vùng ẩm. Miền núi phía Bắc như Yên Châu có mùa đông lạnh khô, xoài ra hoa cuối đông, chín đầu hè.
Ngày nay nhà vườn có thể chủ động gây khô hạn, tỉa cành, dùng thuốc xử lý cho cây ra hoa theo lịch họ chọn, nên vùng nào cũng có xoài trái vụ. Nhưng xoài mùa thuận vẫn là đợt quả nhiều nhất và đều nhất, giá vườn thấp nhất trong năm.
Áp vào trường hợp của bạn: nếu muốn ăn xoài nhiều và rẻ, hãy canh khoảng tháng tư ở đồng bằng phía Nam. Nếu muốn ăn xoài vào dịp Tết, đó là xoài trái vụ, nên hỏi rõ vườn và giống. Nếu muốn ghé vườn xem cảnh, hãy chọn tháng có việc để xem, như mùa trổ bông hay mùa bao trái, thay vì chỉ đi lúc hái.
Các vùng xoài và giống chủ lực
Bảng dưới gom các vùng xoài quen gọi. Tên giống là tên phổ biến trong vùng, không phải danh sách đầy đủ.
| Vùng | Đặc điểm vùng trồng | Giống hay gặp | Mùa thuận (khoảng, dương lịch) |
|---|---|---|---|
| Cao Lãnh (Đồng Tháp) | Vườn ven sông Tiền, đất phù sa, mương liếp | Xoài cát chu, cát Hoà Lộc, xoài Đài Loan | Tháng 3 đến tháng 5, trái vụ nhiều đợt |
| Cái Bè (Đồng Tháp, Tiền Giang cũ) | Cù lao và vườn cũ ven sông | Xoài cát Hoà Lộc | Tháng 3 đến tháng 5 |
| Cam Lâm (Khánh Hoà) | Đất cát pha, nắng gió, khô | Xoài Úc, xoài cát, xoài keo | Khoảng tháng 4 đến tháng 6, trái vụ cuối năm |
| Bảy Núi (An Giang) | Chân núi, đất đồi khô | Xoài keo, xoài ba màu, xoài Đài Loan | Mùa khô đầu năm, có vụ nghịch |
| Yên Châu (Sơn La) | Cao nguyên, sườn đồi, đông lạnh khô | Xoài tròn quả nhỏ, xoài hôi | Khoảng tháng 5 đến tháng 6 |
Trong bảng có những giống du nhập như xoài Úc, xoài Đài Loan: đó là tên gọi phổ biến ngoài chợ, không phải chỉ dẫn xuất xứ. Hỏi giống trước khi hỏi giá sẽ tránh được hiểu lầm.
Yên Châu và Bảy Núi: hai vùng xoài ít người tính tới
Nhắc tới xoài, người ta nghĩ ngay tới miền Tây. Nhưng ở miền núi phía Bắc, Yên Châu của tỉnh Sơn La có những vườn xoài trên sườn đồi dọc quốc lộ, cây nhiều cây già, quả nhỏ tròn, vỏ xanh vàng, mùi thơm rất đậm. Người địa phương trồng xoài từ lâu, xen với đồi chè, đồi mận. Vì chỉ có một vụ trong năm và quả nhỏ, xoài Yên Châu ít khi đi xa, phần nhiều bán ven đường và chợ trong tỉnh vào đầu hè.
Ở cực Tây Nam, vùng Bảy Núi của tỉnh An Giang có những vườn xoài nằm dưới chân núi, đất khô, nhiều sỏi đá, mùa khô gắt. Cây ở đây chịu khô tốt, ra hoa đều, nhiều vườn trồng xoài keo và xoài ba màu, phần lớn để bán quả xanh ăn giòn hoặc đi chợ đầu mối. Đường lên vùng núi đẹp vào mùa khô, cũng là lúc xoài vào vụ.
Hai vùng này hợp với người thích đi chậm và ăn tại chỗ. Nếu bạn ghé Yên Châu, hỏi mua ở vườn ven đường vào buổi sáng, chọn quả hái trong ngày. Nếu ghé Bảy Núi, đi vào cuối mùa khô, kết hợp xem đồng thốt nốt và chợ quê, mua xoài xanh mang về là dễ nhất vì quả cứng, chở xa ít dập.
Một năm trong vườn xoài phía Nam
Biết vườn đang làm gì trong từng tháng giúp bạn chọn đúng lúc ghé: đi xem hoa, đi xem bao trái hay đi hái. Bảng là lịch mùa thuận thường gặp ở đồng bằng, vườn làm trái vụ sẽ dời từng việc sang tháng khác.
| Khoảng tháng (dương lịch) | Việc trong vườn | Có nên ghé |
|---|---|---|
| Tháng 11 đến tháng 12 | Tỉa cành sau vụ, bón lót, cho cây nghỉ, bắt đầu hạn chế nước | Ít cảnh xem, hợp để hỏi chuyện đặt hàng mùa tới |
| Tháng 12 đến tháng 1 | Cây ra hoa, chăm phòng bệnh hoa | Đẹp nếu thích xem vườn trổ bông, nhớ không chạm chùm hoa |
| Tháng 1 đến tháng 2 | Đậu quả, tỉa quả, bao trái | Xem thợ bao trái làm việc trên thang |
| Tháng 3 đến tháng 5 | Hái, lựa, chở ra vựa | Thời điểm chính để hái thử và mua tận gốc |
| Tháng 6 đến tháng 10 | Mùa mưa, cây ra lộc, vườn rải vụ thì hái các đợt nghịch | Mua xoài trái vụ, hỏi trước vườn còn quả không |
Mùa mưa ở đồng bằng cũng là mùa nhiều muỗi và đường đất lầy. Nếu đi xem vườn lúc này, mang ủng và đi buổi sáng.
Đọc một vườn xoài khi bạn ghé
Quả có bao giấy hay không. Nhiều vườn bọc từng quả bằng bao giấy từ khi quả bằng quả trứng gà để tránh ruồi đục quả, nắng cháy và giữ vỏ đẹp. Vườn bao trái kỹ thường bán cho mối khó tính, quả loại một nhiều.
Tán thấp hay tán cao. Vườn mới được tỉa cho tán thấp, xoè ngang, hái từ mặt đất hoặc thang ngắn. Vườn cây già tán cao vút, hái bằng sào có túi lưới. Nếu đưa trẻ nhỏ đi hái thử, chọn vườn tán thấp.
Có nhiều đợt quả trên cùng một cây không. Thấy cùng cây có hoa, quả non và quả gần già là dấu hiệu vườn đang rải vụ, quanh năm có hàng.
Gốc và mương. Ở miền Tây, liếp cao, mương sạch, nước lưu thông là vườn được chăm đều. Mương đọng, cỏ lút gốc là vườn bị bỏ bớt, quả thường nhỏ.
Vựa ở đầu đường. Vùng xoài nào cũng có vựa thu mua ở đầu đường vào vườn. Ghé vựa trước, xem họ lựa hàng, nghe họ nói giống nào đang vào, rồi mới vào vườn hỏi mua, bạn sẽ hiểu được mặt bằng giá và độ chín đang có trong vùng hôm đó.
Hoa đen và rụng. Ghé vườn đúng mùa hoa mà thấy chùm hoa đen thui, rụng đầy gốc là năm đó vườn mất mùa vì mưa trái mùa. Biết vậy để đừng hẹn mua số lượng lớn.
Các bước hẹn đi một vườn xoài mùa thuận
Mùa xoài phía Nam rơi vào cao điểm nắng nóng. Một chuyến ghé vườn gọn gàng thường theo trình tự dưới đây.
- Khoảng đầu tháng hai dương lịch, hỏi nhà vườn hoa đậu thế nào, dự kiến hái đợt đầu khi nào.
- Chốt ngày ghé vào tuần đầu của đợt hái chính. Đợt cuối quả nhỏ dần, nhiều quả đã bị lựa.
- Đi sớm, đến vườn trước chín giờ. Trưa trong vườn xoài nóng hầm hập, nhựa xoài dính tay dễ rát da.
- Mang găng tay, áo dài tay. Nhựa ở cuống xoài vừa hái có thể làm phồng rộp da, đừng để nhựa chảy lên mặt hay mắt.
- Xin nhà vườn chỉ cách hái: bẻ hoặc cắt chừa cuống dài, úp ngửa quả cho nhựa chảy hết rồi mới xếp vào sọt.
- Chọn mua quả già, không chọn quả đã chín trên cây nếu phải chở xa. Xoài già hái xuống sẽ chín dần trong vài ngày.
- Xếp quả trong thùng có lót giấy, không chồng quá nhiều lớp, để chỗ thoáng trên xe.
Nếu bạn ở xa và chỉ muốn nhận hàng, các bước vẫn giống vậy, chỉ thay việc đi bằng việc nhờ nhà vườn chụp ảnh vườn, ảnh quả đã lựa và ảnh thùng trước khi gửi.
Giá vườn xoài: vì sao một vườn có ba bốn mức giá
Xoài được lựa rất kỹ theo trọng lượng và vẻ ngoài. Ở các vựa tại vùng tập trung, quả đạt cỡ, vỏ đẹp, không vết thường được xếp vào hàng loại một; quả nhỏ hơn hoặc có vết nhỏ vào loại hai; quả méo, đốm, bị ruồi chích vào loại ba hoặc hàng dạt. Cùng một cây có thể cho đủ cả ba loại. Đó là vì sao bạn nghe một vùng có “giá vườn” rất khác nhau tuỳ người kể.
Mua tại vườn rẻ hơn chợ vì bỏ được nhiều lớp phân phối và phần hao hụt. Nhưng xoài là quả hư nhanh khi chín, phần hao lúc chở xa do bạn chịu. Với người mua lẻ, mua hàng loại hai già, tự ủ chín tại nhà là cách hợp lý nhất: quả vẫn ngon, giá vừa, không lo dập.
Khi đặt qua điện thoại, nói rõ ba thứ: giống gì, loại mấy, độ già bao nhiêu ngày nữa thì ăn được. Nhà vườn chọn hàng theo đúng ba câu đó, nhận về bạn mới có cơ sở để đối chiếu.
Lỗi hay gặp: mua xoài chín cây vì nghe nói ngon hơn rồi chở ba bốn tiếng, về đến nhà quả mềm nhũn; mua cả thùng xoài cùng độ chín, ăn không kịp; ủ xoài trong túi ni lông kín làm quả ẩm, thối cuống. Một lỗi nữa là tin rằng xoài trái vụ là xoài kém: chất lượng phụ thuộc vườn và giống, không phụ thuộc vào việc quả ra mùa nào.
Câu hỏi thường gặp
Vùng nào được gọi là xứ xoài?
Cao Lãnh của tỉnh Đồng Tháp thường được gọi là xứ xoài vì vườn xoài trải dài ven sông Tiền. Ngoài ra có Cái Bè, Cam Lâm, vùng Bảy Núi của An Giang và Yên Châu của Sơn La, mỗi nơi nổi tiếng với giống riêng.
Mùa xoài chính vụ ở miền Nam là tháng mấy?
Thường khoảng tháng ba đến tháng năm dương lịch, sau mùa khô. Nhờ xử lý ra hoa, nhiều vườn có xoài trái vụ gần như quanh năm. Mưa trái mùa lúc hoa nở có thể làm vụ thuận lệch hoặc giảm quả, nên hỏi trước khi đi.
Xoài Yên Châu chín khi nào và khác xoài miền Nam ra sao?
Xoài Yên Châu chín khoảng tháng năm đến tháng sáu, muộn hơn phía Nam. Quả nhỏ, tròn, vỏ mỏng, thơm đậm. Cây trồng trên sườn đồi vùng cao, mùa đông lạnh khô nên chỉ có một vụ chính mỗi năm.
Vì sao xoài phải bọc bao giấy?
Bao giấy che quả khỏi ruồi đục quả, nắng gắt và vết trầy, giữ vỏ sạch đẹp, giảm lượng thuốc phun lên quả. Vườn bao trái kỹ thường có tỷ lệ hàng loại một cao hơn và bán được cho mối khó tính.
Đi hái xoài cần chuẩn bị gì?
Mang găng tay, áo dài tay, mũ và nước uống. Nhựa ở cuống xoài vừa hái có thể làm rát, phồng da, cần tránh để chảy lên mặt. Đi sớm trước khi nắng gắt và hẹn trước với nhà vườn để họ chừa cây tán thấp.
Mua xoài tại vườn nên chọn quả chín hay quả già?
Nếu phải chở xa, chọn quả già chưa chín, về nhà để nơi thoáng vài ngày cho chín dần. Quả chín cây chỉ hợp khi ăn ngay tại vườn hoặc ở gần, vì chở vài tiếng là mềm, dập và nhanh hỏng.