ThuPhu.comThủ Phủ
Vùng lúa gạo, rau và hoa

Vùng trồng sen lấy hạt: đầm sen Huế, Đồng Tháp Mười, mùa gương sen và mua hạt tận đầm

Sen lấy hạt mọc ở đâu, vì sao đầm sen Huế và Đồng Tháp Mười nổi tiếng, mùa gương sen tháng nào, hạt tươi khác hạt khô ra sao và cách mua hạt sen tận đầm.

A man standing waist deep in a lotus pond snaps off green seed pods into a floating basin, low angle among broad leaves, hazy early summer morning

Sen lấy hạt ở Việt Nam tập trung ở hai vùng được nhắc nhiều nhất: các hồ, đầm quanh Huế với giống sen hạt to, bùi, và vùng trũng Đồng Tháp Mười (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp và tỉnh Tây Ninh) với những cánh đồng sen trồng trên ruộng ngập nước. Ngoài ra, nhiều đầm ở đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ cũng trồng sen, nhưng phần lớn lấy hoa, lấy ngó hoặc phục vụ ướp trà hơn là lấy hạt làm hàng.

Mùa gương sen chính ở miền Bắc và miền Trung là mùa hè, khoảng tháng Năm đến tháng Tám dương lịch; ở Đồng Tháp Mười sen trồng được nhiều lứa, có hạt gần như quanh năm nhưng nhiều nhất vào mùa nắng nóng và đầu mùa mưa. Bài này giải thích vì sao sen chọn những vùng ấy, nhịp một lứa sen, hạt tươi và hạt khô khác nhau thế nào, cách ghé đầm sen và mua hạt tận gốc.

Vì sao sen lấy hạt tụ về đầm Huế và Đồng Tháp Mười

Sen là cây sống trong bùn, cần nước nông, tĩnh, nắng nhiều và mùa ấm đủ dài để ra hoa kết hạt. Đất trũng ngập nước quanh năm hoặc nửa năm, khó trồng lúa năng suất cao, lại hợp với sen. Vì vậy vùng sen thường là những nơi người ta "chịu thua" nước: hồ trong thành, đầm ven phá, ruộng trũng mùa lũ.

Ở Huế, sen được trồng trong các hồ của kinh thành, hồ ven làng và đầm vùng ven. Giống sen Huế quen thuộc cho hạt tròn, to, khi nấu chín bùi và bở, nên hạt sen Huế đi vào món chè, mứt, cơm sen của ẩm thực cố đô. Lớp bùn đáy hồ được bồi qua nhiều năm, nước hồ tĩnh, nắng hè miền Trung gắt, những thứ ấy hợp cho sen đậu hạt chắc.

Đồng Tháp Mười là vùng trũng rộng, mùa lũ nước ngập trắng đồng. Nhiều nhà nông chuyển một phần ruộng lúa kém hiệu quả sang trồng sen, lấy hạt, ngó, bông, lá. Sen ở đây trồng thành ruộng có bờ, có thể xuống giống nhiều lứa trong năm, nên hạt sen ra đều hơn vùng hồ đầm một vụ. Cánh đồng sen bạt ngàn cũng trở thành điểm đến của khách mùa nắng.

Hai vùng hai kiểu: một bên là sen hồ đầm gắn với một thành phố cổ, lượng ít, tiếng lâu; một bên là sen ruộng sản xuất hàng hoá, lượng nhiều, giá dễ chịu hơn. Hiểu vậy để không đòi hạt sen Huế giá rẻ quanh năm, cũng không chê hạt sen ruộng vì nó không phải sen hồ.

Một lứa sen từ lúc xuống ngó đến lúc hái gương

Lịch dưới đây là khoảng thường gặp, tháng dương lịch. Ở hồ đầm miền Trung và miền Bắc sen chủ yếu một mùa; ở ruộng sen Đồng Tháp Mười nhà nông có thể làm nhiều lứa nối nhau.

Giai đoạnHồ đầm Huế và miền BắcRuộng sen Đồng Tháp Mười
Xuống giốngCuối đông, đầu xuân: dọn đầm, vét bùn, để ngó sen cũ tự mọc lại hoặc trồng ngó mớiTrồng ngó trên ruộng đã làm đất, giữ nước nông; trồng được nhiều thời điểm trong năm
Ra lá, ra nụKhoảng tháng Tư, tháng NămKhoảng một đến hai tháng sau khi trồng
Sen nở rộKhoảng tháng Năm đến tháng BảyRải rác quanh năm, rộ vào mùa nắng
Hái gương lấy hạtKhoảng tháng Sáu đến tháng TámKhoảng vài tuần sau khi hoa tàn, hái theo đợt
Cuối mùaThu, lá úa, đầm nghỉ; một số nơi đào ngóPhá ruộng trồng lứa mới hoặc luân canh với lúa

Một bông sen tàn khoảng vài tuần thì gương già, hạt chắc. Hái sớm được hạt non, ngọt, ăn tươi; hái muộn hạt già, vỏ cứng, hợp phơi khô. Năm nắng sớm, mưa ít thì mùa sen sớm; năm rét kéo dài hoặc lũ bất thường thì lệch, nên hỏi người trồng trước khi đi.

Hạt sen tươi, hạt sen khô và những thứ khác từ cây sen

Hạt tươi ăn ngay trong mùa. Gương sen vừa hái, tách hạt, bóc lớp vỏ xanh và lớp màng mỏng, ăn sống thấy giòn ngọt. Hạt tươi chỉ giữ được vài ngày trong ngăn mát, nên ngoài mùa và xa vùng trồng gần như không có.

Hạt khô để dành cả năm. Hạt già được bóc vỏ, thông bỏ tâm hoặc giữ tâm, phơi hay sấy khô. Đây là hàng bán quanh năm, nấu chè, hầm, làm mứt. Hạt khô đúng mùa còn trắng ngà, mùi thơm nhẹ, không hôi dầu.

Tâm sen là phần mầm xanh giữa hạt. Tâm được rút riêng, phơi khô, bán làm trà. Hạt đã rút tâm ăn không đắng, hạt còn tâm thì đắng nhẹ.

Ngó sen và củ sen. Ngó là phần thân non dưới bùn, ăn gỏi, xào; củ sen là phần thân già phình to, hầm canh. Vùng Đồng Tháp Mười bán ngó sen nhiều, vùng hồ đầm ít đào ngó vì cần giữ gốc cho mùa sau.

Lá và bông. Lá sen gói cơm, gói cốm; bông sen bán cắm và ướp trà. Một ruộng sen nuôi nhà nông bằng cả năm thứ ấy, hạt chỉ là một phần, nên giá hạt cũng phụ thuộc lứa đó nhà nông ưu tiên bán gì.

Ghé đầm sen mùa hái gương: những điều nên biết

Đầm sen mùa hè rất đẹp, nhưng cũng là chỗ làm việc vất vả: người hái lội nước tới ngực, đội nắng từ sáng sớm. Vài điều giúp chuyến ghé trọn vẹn:

  • Đi thật sớm, khoảng năm, sáu giờ sáng. Sen nở đẹp nhất buổi sớm, người hái cũng làm vào giờ mát, gần trưa nắng gắt hoa khép, người nghỉ.
  • Ở Đồng Tháp Mười, nhiều cánh đồng sen có lối đi, cầu tre, xuồng chở khách vào giữa ruộng. Hỏi rõ phí vào và phí xuồng trước khi lên.
  • Ở Huế, nhiều hồ sen nằm trong khu di tích hoặc gần nhà dân. Ngắm từ bờ, không tự lội xuống hồ, không bẻ bông, không hái gương.
  • Muốn xem người hái gương, hỏi chủ đầm hoặc chủ ruộng. Một số nơi cho khách cùng xuống xuồng gỡ gương, bóc hạt, có tính phí.
  • Mang nón rộng vành, áo dài tay mỏng, kem chống nắng, nước uống. Mặt nước phản nắng, rất dễ say nắng.
  • Nếu đi cùng trẻ, chọn chỗ có lan can, cầu chắc; đầm sen nước sâu và bùn lún, tuyệt đối không cho trẻ tự lại gần mép nước.
  • Mua vài gương sen tươi hoặc một túi hạt tươi của người hái ngay tại bờ. Đó là lúc hạt ngon nhất, và là cách cảm ơn người làm đầm.

Đầm sen đông khách nhất vào các buổi sáng cuối tuần mùa hè. Nếu được, đi ngày thường và chịu khó dậy sớm, bạn sẽ có đầm sen gần như cho riêng mình, nghe được tiếng xuồng lách qua lá.

Nhận biết hạt sen khô đúng vùng và đúng mùa

Hạt sen Huế tròn, chắc, nấu bùi. Người quen ăn sen Huế tả hạt tròn đều, khi nấu chè hạt bở bùi mà không nát. Tuy vậy, nhìn hạt khô bằng mắt rất khó khẳng định vùng nào; điều đáng tin hơn là người bán có nguồn rõ.

Màu trắng ngà tự nhiên, không trắng bóc. Hạt khô phơi nắng tự nhiên có màu ngà, hơi đục. Hạt trắng tinh đều tăm tắp, mùi hắc nhẹ khi mở túi, có thể đã qua tẩy trắng; nên tránh.

Ngửi thấy mùi bùi, không hôi dầu. Hạt để lâu hoặc phơi chưa khô sẽ có mùi hôi dầu, mốc. Hạt mới mùa có mùi thơm nhẹ như bột.

Bẻ thử không thấy mọt, lõi không thâm. Hạt sen khô rất dễ mọt. Bẻ đôi vài hạt, lõi trắng đều là tốt; có lỗ nhỏ, bột vụn, lõi đen là hạt để lâu.

Hỏi tháng thu hoạch. Ở vùng hồ đầm, hạt khô mới thường có từ cuối hè. Đầu xuân mà ai đó bán "hạt sen Huế mới" thì hạt ấy đã qua cả mùa đông trong kho.

Giá cao không đồng nghĩa đúng vùng. Hạt sen Huế đắt hơn hạt sen ruộng vì ít và tiếng lâu, nên cũng là thứ hay bị gắn tên. Hỏi đầm nào, ai bóc, phơi ra sao; người bán thật trả lời được cụ thể.

Mua hạt sen tận đầm hoặc đặt từ xa

Hạt sen tươi gần như chỉ mua được tại chỗ. Hạt khô thì đặt từ xa được nếu làm theo các bước:

  1. Chọn đúng mùa: hạt tươi trong mùa hái gương; hạt khô mới thì đặt từ cuối hè, sau khi người trồng phơi xong.
  2. Hỏi người bán vùng trồng cụ thể (hồ nào, đầm nào, ruộng ở đâu), hạt còn tâm hay đã rút tâm, phơi nắng hay sấy.
  3. Đặt thử một lượng nhỏ, nấu một nồi chè hoặc hầm thử. Hạt ngon chín mềm, bở, không cứng lõi, không đắng nếu đã rút tâm.
  4. Thống nhất cách đóng gói: túi kín, hút chân không nếu có, để hạt không hút ẩm và mọt trên đường.
  5. Khi nhận, ngửi, bẻ thử vài hạt; có mùi lạ hoặc mọt thì báo ngay trong ngày.
  6. Cất hạt khô trong hũ kín, nơi khô mát; nếu nhà nóng ẩm, chia túi nhỏ để ngăn đá, dùng dần.

Về giá, hiểu theo tầng: tầng một là hạt hồ đầm lâu năm, bóc tay, rút tâm, phơi nắng, lượng ít, đắt nhất; tầng hai là hạt ruộng sen, sấy máy, hạt đều, giá vừa; tầng ba là hạt vỡ, hạt nhỏ, hợp nấu cháo, giá thấp. Mua tận vùng rẻ hơn ở thành phố vì bỏ qua người gom và cửa hàng, nhưng hạt bóc tay thì công nhiều, đừng mong rẻ như hạt sấy máy.

Lỗi hay gặp với hạt sen và chuyến ghé đầm

Phần lớn thất vọng về hạt sen đến từ mua sai mùa hoặc cất sai cách.

LỗiChuyện xảy raCách tránh
Đi xem sen Huế vào tháng Mười MộtĐầm trơ lá úa, không còn bôngĐi khoảng tháng Năm đến tháng Bảy dương lịch
Mua hạt tươi mang đi đường dàiHạt sượng, chua, thâm sau vài ngàyĂn hạt tươi tại chỗ, mang về hạt khô
Chọn hạt trắng bóc vì thấy đẹpCó thể là hạt tẩy trắng, mùi hắcChọn hạt ngà tự nhiên, ngửi trước
Cất hạt khô trong túi hở ở bếpMọt, hôi dầu sau vài tuầnHũ kín, nơi khô mát, chia nhỏ
Bẻ bông, hái gương khi ngắm đầmLàm hỏng sản phẩm của nhà nôngChỉ ngắm, muốn hái thì hỏi và trả tiền

Áp vào nhà bạn: nếu chỉ nấu chè vài lần một năm, một túi hạt khô tầng hai là đủ. Nếu cần hạt làm quà hay nấu món cầu kỳ, đặt hạt hồ đầm bóc tay từ cuối hè và chấp nhận lượng ít, giá cao.

Câu hỏi thường gặp

Vùng nào trồng sen lấy hạt nhiều ở Việt Nam?

Hai vùng được nhắc nhiều là các hồ đầm quanh Huế với hạt sen tròn, bùi, và vùng trũng Đồng Tháp Mười với những cánh đồng sen sản xuất hàng hoá. Nhiều đầm ở Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ cũng trồng sen nhưng thiên về lấy hoa, lấy ngó hoặc ướp trà.

Mùa gương sen là tháng mấy?

Ở Huế và miền Bắc, gương sen hái nhiều nhất khoảng tháng Sáu đến tháng Tám dương lịch, sau mùa sen nở rộ. Ở Đồng Tháp Mười sen trồng nhiều lứa nên có hạt rải rác quanh năm. Thời tiết từng năm làm lệch mùa, nên hỏi người trồng trước.

Hạt sen Huế khác hạt sen vùng khác thế nào?

Người quen ăn tả hạt sen Huế tròn, chắc, nấu chè bở bùi mà không nát, vì giống và điều kiện hồ đầm lâu năm. Hạt khô nhìn bằng mắt khó phân biệt, nên điều quan trọng là mua của người có nguồn rõ, nói được hồ đầm nào.

Hạt sen tươi giữ được bao lâu?

Hạt tươi đã bóc chỉ giữ ngon vài ngày trong ngăn mát, để lâu dễ chua, thâm. Muốn để dành, có thể luộc sơ rồi cấp đông, hoặc mua hạt khô. Mang hạt tươi đi đường dài nhiều ngày thì không nên.

Có nên rút tâm hạt sen trước khi nấu không?

Tâm sen là phần mầm xanh có vị đắng. Nấu chè, hầm ngọt thì nên rút tâm để món không đắng. Nhiều người giữ tâm riêng, phơi khô pha trà. Hạt khô bán sẵn thường ghi rõ đã rút tâm hay chưa, hỏi người bán nếu không rõ.

Đi ngắm cánh đồng sen Đồng Tháp Mười vào lúc nào đẹp?

Sáng sớm trong mùa nắng là đẹp nhất, sen nở, trời mát, ánh sáng dịu. Ruộng sen ở đây có thể có bông nhiều thời điểm trong năm nhờ trồng nhiều lứa, nhưng hỏi chỗ nghỉ hoặc chủ ruộng trước để chọn đúng cánh đồng đang rộ hoa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138