Gạo tám thơm miền Bắc có hai vùng được nhắc nhiều nhất: đồng ven biển Hải Hậu (vùng Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình) với giống tám xoan cổ truyền, và lòng chảo Mường Thanh ở tỉnh Điện Biên với gạo tám trồng trên cánh đồng lớn giữa núi. Ngoài hai vùng ấy, nhiều làng ở đồng bằng sông Hồng vẫn cấy vài sào tám để nhà ăn và biếu Tết.
Điểm chung của gạo tám ngon là chỉ có ở vụ mùa, gặt khoảng tháng Mười dương lịch, nên muốn ăn gạo tám mới bạn phải chờ cuối thu. Bài này giải thích vì sao vụ mùa mới ra gạo tám thơm, hai vùng khác nhau thế nào, ghé đồng vào lúc nào và cách đặt gạo không bị trộn.
Vì sao gạo tám chỉ thơm ở vụ mùa
Đồng bằng sông Hồng có hai vụ lúa chính. Vụ chiêm xuân cấy sau Tết, gặt khoảng cuối tháng Năm, tháng Sáu dương lịch. Vụ mùa cấy giữa hè, gặt khoảng tháng Chín, tháng Mười. Giống tám xoan và các giống tám cổ truyền là lúa cảm quang: cây chỉ trổ bông khi ngày bắt đầu ngắn lại vào mùa thu. Cấy vụ chiêm thì cây không trổ đúng lúc, hoặc trổ mà hạt kém. Vì thế người làng xưa chỉ cấy tám vào vụ mùa.
Mùa thu miền Bắc lại có ngày nắng hanh, đêm mát, độ ẩm giảm dần. Lúa vào chắc trong điều kiện ấy giữ được mùi thơm, người làng nói hạt "vào sữa chậm". Gặt xong gặp gió heo may, lúa phơi nhanh khô, ít bị ẩm mốc. Đến vụ chiêm, lúa chín giữa mùa mưa nóng, phơi khó, nên ngay cả giống tám mới lai tạo trồng được hai vụ thì nhà nông vẫn khen gạo vụ mùa hơn.
Hiểu điều này giúp bạn tránh một nhầm lẫn phổ biến: thấy gạo "tám mới" bán vào tháng Bảy. Lúc đó vụ mùa chưa gặt; gạo ấy hoặc là gạo cũ từ năm trước, hoặc là giống tám vụ chiêm, hoặc là gạo vùng khác mang tên tám.
Hải Hậu và Mường Thanh: hai vùng gạo tám khác nhau thế nào
Hai vùng cách nhau mấy trăm cây số, một bên sát biển, một bên giữa núi, nên gạo cũng mang tính cách riêng. Bảng dưới tóm tắt những gì người mua cần biết.
| Đồng Hải Hậu | Lòng chảo Mường Thanh | |
|---|---|---|
| Địa hình | Đồng bằng phù sa ven biển, đất pha cát, gió biển | Cánh đồng bằng giữa vòng núi, nước suối đầu nguồn |
| Giống quen | Tám xoan cổ truyền, thân cao, hạt nhỏ thon | Các giống tám và giống thơm trồng trên ruộng lòng chảo |
| Mùa gặt gạo thơm | Vụ mùa, khoảng tháng Mười dương lịch | Vụ mùa, khoảng tháng Chín, tháng Mười dương lịch |
| Cơm | Hạt nhỏ, mềm, mùi thơm dịu đặc trưng | Hạt dẻo, thơm, nhiều người khen cơm nguội vẫn mềm |
| Lượng hàng | Tám xoan cổ ít, nhiều nhà chỉ cấy cho mình | Cánh đồng rộng, hàng nhiều hơn, dễ đặt hơn |
| Cái hay vướng | Gạo tám giống mới hoặc gạo vùng khác bán với tên Hải Hậu | Gạo trồng nơi khác đóng bao mang tên Điện Biên |
Gạo tám xoan cổ truyền thân cao dễ đổ khi gặp bão cuối mùa, năng suất thấp hơn giống mới, nên ngày càng ít nhà giữ. Nếu bạn muốn đúng tám xoan cổ, hỏi thẳng người bán là "tám xoan giống cũ hay tám giống mới" và chấp nhận lượng hàng ít.
Ghé đồng mùa gặt: chọn thời điểm và đường đi
Mùa gặt vụ mùa là dịp đẹp để về hai vùng này: đồng vàng, sân phơi kín thóc, mùi rơm khắp làng. Vài điều giúp chuyến đi trúng mùa:
- Đồng Hải Hậu: lúa vàng rộ thường vào khoảng cuối tháng Chín đến giữa tháng Mười dương lịch. Đồng sát biển nên gió mạnh, đi buổi chiều ánh sáng đẹp và mát hơn.
- Lòng chảo Mường Thanh: lúa chín sớm hơn đôi chút ở ruộng thấp, ruộng sát chân núi chín sau. Đứng trên các điểm cao quanh thành phố Điện Biên Phủ nhìn xuống, cả lòng chảo như một tấm thảm.
- Hỏi trước một tuần: nhắn người quen hoặc chỗ nghỉ hỏi lúa đã ngả vàng chưa. Năm có bão, nhà nông gặt chạy, đồng có khi trơ gốc rạ sớm hơn dự kiến.
- Đi theo bờ chính: bờ ruộng nhỏ dễ sụt, lại là lối đi làm của người ta. Đừng lội vào ruộng chưa gặt để chụp ảnh.
- Ghé sân phơi: sân gạch hay sân xi măng trong làng là nơi dễ hỏi chuyện nhất. Ai đang cào thóc thường vui lòng chỉ cho bạn nhà nào còn giữ giống cũ.
Nếu chỉ có một chuyến trong năm, chọn chuyến cuối thu: vừa xem được đồng chín, vừa mua được gạo mới xay ngay sau khi phơi. Mang theo vài túi vải sạch và một chiếc cân nhỏ nếu định mua ít gạo về làm quà; nhiều nhà trong làng bán lẻ theo đấu, theo bơ chứ không đóng bao sẵn.
Nhận biết gạo tám thật tại chỗ
Hạt nhỏ, thon, hai đầu nhọn. Tám xoan cổ truyền có hạt nhỏ hơn hẳn gạo thơm miền Nam, thon như hạt xoan, đó cũng là gốc của cái tên. Hạt to, dài, mập là giống khác.
Mùi thoảng chứ không gắt. Gạo tám mới ngửi gần thấy mùi dịu như cốm. Mùi xộc lên ngay khi mở bao là dấu hiệu đáng ngờ.
Có ít hạt gãy là bình thường. Hạt nhỏ và mảnh nên khi xay dễ gãy hơn. Gạo tám không một hạt gãy, bóng loáng như đánh sáp, thường đã qua máy đánh bóng nhiều lần hoặc đã được lựa từ lô khác.
Nấu thử bằng nồi nhỏ. Cơm tám chín tới có mùi lan khắp bếp, hạt mềm, rời mà dính nhẹ. Để nguội vẫn còn mùi. Nếu cơm khô cứng khi nguội, đó không phải gạo tám như lời giới thiệu.
Hỏi tên giống và ruộng. Người làm ruộng thật nói được ruộng ở xứ đồng nào, cấy giống gì. Người chỉ buôn lại thường nói chung chung "gạo quê".
Xem thóc nếu có thể. Ghé tận làng thì xin xem thóc còn trong bồ. Thóc tám xoan hạt nhỏ, vỏ vàng sáng, có râu ngắn ở đầu hạt. Mua thóc rồi nhờ xưởng trong xã xay ngay trước mặt là cách chắc nhất để biết gạo đúng giống, đúng mùa, lại được gạo xay tươi.
Những đồng lúa ngon khác của miền Bắc
Hải Hậu và Mường Thanh là hai cái tên nổi, nhưng không phải nơi duy nhất. Vùng Kinh Môn (Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng) và vùng Tiên Lãng của Hải Phòng nổi tiếng với nếp cái hoa vàng, thứ nếp hạt tròn, đồ xôi thơm, được nhiều nhà đặt về gói bánh chưng. Nếp cái hoa vàng cũng là lúa vụ mùa, cùng nhịp gặt với tám, nên một chuyến cuối thu có thể ghé cả hai.
Ở vùng chiêm trũng Thái Bình cũ (nay thuộc tỉnh Hưng Yên) và các làng ven sông Hồng, nhiều nhà vẫn cấy giống tám và giống nếp riêng cho Tết, dù không thành vùng hàng hoá lớn. Ở miền núi phía Bắc, mỗi thung lũng như Mường Lò (nay thuộc tỉnh Lào Cai) hay các cánh đồng ven suối ở Lai Châu, Sơn La đều có gạo riêng của mình, thường là lúa một vụ.
Điều đáng nhớ: những đồng nhỏ này ít khi có hàng bán đều quanh năm. Cách tốt nhất là quen một gia đình trong làng qua chuyến đi, rồi mỗi năm đặt đúng mùa. Đừng kỳ vọng mua được nếp cái hoa vàng đúng giống vào tháng Năm, vì lúc ấy nhà nông đã bán hết hoặc chỉ còn đủ ăn.
Áp vào nhà bạn: nếu cần gạo ăn hằng ngày, gạo tám đồng rộng như Mường Thanh dễ đặt đều hơn. Nếu cần gạo biếu Tết hoặc thích đúng vị cổ, đặt tám xoan giống cũ và nếp cái hoa vàng sớm từ cuối hè, chấp nhận lượng ít.
Giá gạo tám tại làng hiểu theo tầng
Gạo tám đắt hơn gạo tẻ thường vì năng suất thấp, chỉ một vụ một năm, cây cao dễ đổ. Ở làng, giá tám mới tăng dần từ lúc gặt đến Tết, vì đó là mùa người thành phố đặt gạo biếu. Mua ngay sau gặt thường được giá dễ hơn mua sát Tết.
Có thể chia làm ba tầng. Tầng một là tám giống cũ, nhà tự cấy, tự phơi, xay theo đơn; lượng ít, giá cao nhất, phải đặt sớm. Tầng hai là tám giống mới trồng trên đồng rộng, xay ở xưởng trong xã; hàng đều, dễ đặt. Tầng ba là gạo có pha tám với gạo thơm khác, hoặc tám vụ chiêm; giá thấp hơn rõ, vẫn ngon theo cách khác nhưng không phải thứ bạn tìm nếu muốn đúng vị gạo mới vụ mùa.
Nói rõ bạn muốn tầng nào khi hỏi. Người bán trung thực sẽ giải thích sự chênh lệch thay vì đưa ra một giá duy nhất cho chữ "gạo tám".
Đặt gạo tám mới cho cả năm
Nhiều gia đình ở thành phố chọn cách đặt một lần sau vụ mùa. Làm theo thứ tự này để gạo về vẫn giữ mùi đến hết mùa đông:
- Từ cuối tháng Tám, hỏi người bán năm nay cấy bao nhiêu, dự kiến gặt khi nào, để giữ chỗ nếu là tám giống cũ.
- Khi được báo đã gặt và phơi xong, đặt một bao nhỏ nấu thử trong vài ngày.
- Ưng thì chốt lượng cả mùa, nhưng đề nghị người bán giữ thóc và xay làm hai, ba đợt thay vì xay một lần. Thóc giữ mùi lâu hơn gạo.
- Mỗi đợt nhận, ghi ngày xay lên bao, cất thùng kín, để chỗ mát, xa bếp.
- Ăn đợt trước hết mới mở đợt sau. Đến đầu mùa nồm xuân, nếu còn gạo, chuyển vào túi kín để ngăn mát.
Lỗi hay gặp nhất là đặt cả năm gạo xay một lần ngay sau gặt, rồi đến tháng Ba trời nồm, gạo hút ẩm, mất mùi, có mọt. Xay theo đợt khắc phục được gần hết chuyện này.
Lỗi thứ hai là đặt qua nhiều người cùng lúc rồi so, thấy mỗi nơi một vị và kết luận không ai bán gạo tám thật. Thực ra cùng giống tám mà ruộng sát biển, ruộng trong đồng, ruộng bón nhiều hay ít phân đã cho cơm khác nhau. Chọn được một nhà hợp khẩu vị rồi thì gắn bó qua nhiều mùa, gạo sẽ đều hơn đổi người liên tục.
Câu hỏi thường gặp
Gạo tám xoan và gạo tám thơm có khác nhau không?
Tám xoan là một giống tám cổ truyền, hạt nhỏ thon như hạt xoan, gắn với vùng Hải Hậu. Chữ tám thơm thì rộng hơn, dùng cho nhiều giống tám, cả giống mới lai tạo trồng được hai vụ. Hỏi người bán tên giống cụ thể để biết mình mua gì.
Tháng nào có gạo tám mới?
Gạo tám vụ mùa thường gặt khoảng tháng Chín đến tháng Mười dương lịch, phơi xong là xay bán. Tháng Mười, tháng Mười Một là lúc gạo mới nhất. Năm có bão hoặc mưa kéo dài, lịch gặt có thể lệch, nên hỏi trước.
Gạo Điện Biên có phải đều trồng ở lòng chảo Mường Thanh không?
Không hẳn. Lòng chảo là vùng nổi tiếng, nhưng nhiều thung lũng khác trong tỉnh cũng trồng lúa, và có cả gạo vùng khác mang tên Điện Biên. Hỏi người bán ruộng ở đâu, giống gì, và xin xem ảnh ruộng hoặc sân phơi.
Vì sao gạo tám cổ truyền ngày càng ít?
Giống tám cổ cây cao, dễ đổ khi gặp gió bão cuối mùa, năng suất thấp hơn giống mới và chỉ cấy được một vụ. Nhiều nhà chuyển sang giống mới cho đỡ rủi ro, chỉ giữ vài sào giống cũ để ăn và biếu.
Gạo tám có nên vo kỹ không?
Vo nhẹ hai lần là đủ. Gạo tám hạt nhỏ và mảnh, vo mạnh làm gãy hạt và trôi bớt lớp cám mỏng mang mùi thơm. Gạo mới cũng nên bớt nước khi nấu so với gạo để lâu.
Đi xem đồng lúa chín vụ mùa ở Bắc Bộ có cần xin phép không?
Đi trên đường làng và bờ chính thì không cần, nhưng nếu muốn vào ruộng, ghé sân phơi hay chụp người đang gặt, hãy hỏi một câu. Người làng đa phần vui vẻ, chỉ ngại khách giẫm lúa chưa gặt hoặc chắn đường xe chở thóc.