Nhãn có ba vùng tập trung dễ nhận ra: bãi phù sa sông Hồng quanh Phố Hiến của tỉnh Hưng Yên, dải đất dốc ven sông Mã của tỉnh Sơn La, và miệt vườn phía Nam trải từ vùng đất đỏ phía đông TP Hồ Chí Minh xuống các cù lao miền Tây. Mỗi vùng một kiểu nhãn, một mùa khác nhau, và cả cách bán cũng khác.
Ở phía Bắc, nhãn là cây mùa hè, chín dồn trong khoảng tháng bảy, tháng tám dương lịch. Ở phía Nam, nhờ xử lý ra hoa, vườn nhãn có quả gần như quanh năm. Biết điều này, bạn sẽ hiểu vì sao giữa tháng mười hai vẫn có nhãn ngoài chợ, và vì sao người Hưng Yên chỉ đợi mùa hè.
Nhãn bãi sông Hồng: vì sao Phố Hiến thành tên gọi
Người ta hay hỏi vì sao nhãn ngon lại tụ ở một vùng nhỏ ven sông chứ không trải đều khắp đồng bằng. Câu trả lời nằm ở ba thứ: đất bãi, cây già và thói quen chọn giống của người làng qua nhiều đời.
Phố Hiến là thương cảng cũ bên sông Hồng, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Tương truyền cây nhãn tổ ở đây đã có từ nhiều trăm năm, và giống nhãn lồng được nhân ra từ những cây cổ quanh phố cổ. Đất bãi ven đê được bồi phù sa hằng năm, tơi và giàu dinh dưỡng, mạch nước ngầm nông. Mùa đông lạnh vừa đủ cho cây phân hoá hoa, mùa hè nóng ẩm cho quả lớn nhanh.
Vườn nhãn Hưng Yên thường xen trong làng, cây già cao, tán rộng, gốc nằm giữa sân, ven ao, trong ngõ. Bạn sẽ thấy cảnh cả nhà bắc thang dài lên tán, móc giỏ vào cành, hái từng chùm rồi thả dây xuống. Nhãn lồng ở đây cùi dày, ráo, có lớp màng mỏng giữa cùi và hạt mà người làng gọi là cùi lồng, quả vỏ nâu vàng, mặt vỏ hơi sần.
Những năm gần đây, vùng bãi ven sông và đất của tỉnh Thái Bình cũ, nay cùng thuộc tỉnh Hưng Yên, cũng trồng nhiều nhãn. Một số vườn trồng giống mới chín muộn để kéo dài mùa bán. Khi bạn hỏi mua “nhãn Hưng Yên”, nên hỏi thêm là nhãn lồng cây già hay giống mới trồng.
Nhãn ven sông Mã: vùng đồi chín muộn hơn đồng bằng
Sông Mã là tên một vùng ven dòng sông cùng tên ở tỉnh Sơn La. Nhãn ở đây trồng trên đất bãi và sườn đồi thấp dọc hai bờ sông, nắng nhiều, đêm mát, mùa khô rõ. Vì địa hình cao hơn và mùa đông lạnh hơn, nhãn Sông Mã thường chín muộn hơn đồng bằng một quãng, kéo mùa nhãn miền Bắc sang cuối tháng tám, có năm sang tháng chín.
Vùng này trồng nhãn nhiều phần để sấy. Mùa thu hoạch, khói lò sấy bốc lên từ khắp các bản ven sông, ban đêm lửa đỏ trong lò. Long nhãn sấy được thương lái gom về xuôi hoặc đi cửa khẩu. Với người đi xem, đây là điều đáng thấy nhất của vùng: một chuỗi việc từ hái, tuốt quả, sấy cả vỏ, bóc cùi, sấy lại cùi đến khi khô dẻo.
Vì phần lớn quả đi lò, người Sông Mã chọn giống và chọn độ chín theo nhu cầu sấy: quả già hẳn, cùi dày, ít nước. Nhãn tươi ăn tại chỗ vẫn ngọt, nhưng nếu bạn so với nhãn lồng cây già ở đồng bằng thì sẽ thấy cùi chắc hơn, vị đậm hơn và ít thơm hoa hơn. Hiểu mục đích trồng giúp bạn khỏi so sánh khập khiễng giữa hai vùng.
Đường lên vùng nhãn Sông Mã xa và đèo nhiều. Mùa nhãn lại rơi vào mùa mưa, đường có đoạn sạt. Nếu muốn đi, nên ghép với chuyến lên Sơn La, hỏi tình hình đường trước vài hôm, và đừng đặt lịch về sát giờ, vì có hôm phải chờ dọn đất đá.
Ba vùng nhãn đặt cạnh nhau
Bảng so sánh này giúp bạn chọn vùng đi theo tháng và theo mục đích: muốn ăn nhãn tươi cây già, muốn xem làm long nhãn, hay muốn có nhãn ngoài mùa.
| Vùng | Địa hình | Khoảng mùa chính | Điểm đáng xem |
|---|---|---|---|
| Phố Hiến và bãi sông Hồng (Hưng Yên) | Đất bãi phù sa, vườn trong làng | Khoảng tháng 7 đến tháng 8 dương lịch | Cây nhãn già, hái bằng thang và giỏ, nhãn lồng |
| Ven sông Mã (Sơn La) | Bãi ven sông và sườn đồi thấp | Khoảng tháng 8, có năm sang tháng 9 | Lò sấy long nhãn, cảnh bản làng mùa sấy |
| Vùng đất đỏ phía đông TP Hồ Chí Minh (Bà Rịa – Vũng Tàu cũ) | Đất đỏ, đồi thấp | Mùa chính giữa năm, nhiều vườn rải vụ | Nhãn xuồng cơm vàng quả to, cùi dày |
| Cù lao và ven sông miền Tây (Vĩnh Long, Đồng Tháp) | Đất phù sa, mương liếp | Gần như quanh năm nhờ xử lý ra hoa | Nhãn tiêu da bò, nhãn giống mới, chợ trái cây ven sông |
Tháng là ước lượng thường gặp, không phải lịch cố định. Năm nắng nóng sớm, nhãn miền Bắc có thể chín trước; năm mưa dầm, chín sau và quả dễ nứt.
Xem làm long nhãn: các bước người làng làm
Nếu bạn đến đúng mùa sấy, hãy xin phép xem một lò. Đây là trình tự phổ biến ở các vùng nhãn phía Bắc, mỗi nhà có thể khác vài chi tiết.
- Hái nhãn chín đều, chọn quả to, tuốt khỏi chùm. Quả nhỏ, quả nứt để riêng.
- Xếp quả cả vỏ lên giàn tre trong lò, đốt lửa than hoặc củi bên dưới, đảo đều để quả chín vỏ, vỏ khô cứng lại.
- Để nguội, bóc vỏ, lấy cùi ra khỏi hạt. Đây là công đoạn tốn người nhất, cả nhà và hàng xóm ngồi bóc từ chiều đến khuya.
- Trải cùi lên phên, sấy tiếp ở lửa nhỏ hơn cho đến khi cùi khô, màu vàng nâu, dẻo, không còn dính tay.
- Để nguội hẳn, phân loại theo màu và độ dày cùi, đóng túi kín ngay để không hút ẩm.
Khi xem, đừng đứng sát miệng lò, khói và hơi nóng rất mạnh. Nếu muốn mua long nhãn tại lò, hãy hỏi mẻ nào sấy hôm nào, sấy bằng gì, và xin cầm thử một nhúm: cùi đều màu, dẻo, thơm mùi nhãn là được. Cùi đen sẫm, mùi khói nồng thường là mẻ lửa quá to.
Nhãn phía Nam: vì sao chợ có nhãn cả tháng chạp
Không có mùa đông thì phải tạo ra mùa ra hoa. Nhà vườn phía Nam chủ động ép cây ra hoa bằng cách tỉa cành, hạn chế nước một thời gian, bón phân theo lịch và dùng thuốc xử lý. Mỗi lô vườn được xử lý lệch nhau vài tuần, nên cả vùng có quả rải đều nhiều tháng.
Vùng đất đỏ phía đông và vùng cù lao phía tây khác nhau. Ở vùng đất đỏ thuộc Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, nay thuộc TP Hồ Chí Minh, nhãn xuồng cơm vàng quả to, vỏ dày, cùi giòn, mùa chính rơi vào giữa năm. Ở các cù lao miền Tây thuộc tỉnh Vĩnh Long và Đồng Tháp, vườn mương liếp trồng nhãn tiêu da bò và các giống mới, đều đặn nhiều đợt mỗi năm.
Cây bị ép nhiều thì đuối. Vườn xử lý ra hoa liên tục, cây mau già cỗi, quả nhỏ dần. Những nhà vườn có tay nghề thường cho cây nghỉ một vụ sau vài đợt ép. Khi ghé vườn, nhìn tán lá xanh dày hay thưa vàng là đoán được vườn có đang bị ép quá sức hay không.
Mùa mặn ảnh hưởng tới nhãn ven biển. Các vườn gần cửa sông miền Tây có năm bị nước mặn lấn vào mùa khô, lá cháy mép, quả nhỏ. Mua nhãn trái vụ vào cuối mùa khô, hỏi vườn có bị mặn không là câu hỏi đáng giá.
Ghé vườn nhãn và những câu nên hỏi
Vườn nhãn ít khi làm dịch vụ đón khách như vườn trái cây du lịch. Phần lớn là nhà vườn bán cho thương lái, bạn đến là khách quen của chủ nhà. Mấy câu dưới đây giúp cuộc nói chuyện đi đúng việc.
- “Nhà mình hái ngày nào, mấy giờ?” để đến đúng buổi đang hái.
- “Cây này giống gì, trồng bao lâu rồi?” để biết đang mua nhãn lồng cây già hay giống mới.
- “Phun thuốc lần cuối cách hôm nay bao lâu?” câu hỏi thực tế hơn hỏi có phun hay không.
- “Hàng loại một nhà mình chọn thế nào?” để biết họ phân loại theo cỡ quả, độ đều chùm hay độ dày cùi.
- “Nếu gửi xe khách thì đóng thùng thế nào?” để hai bên thống nhất trước, không cãi nhau khi hàng tới.
- Không nên hỏi “có ngọt không”: nhà nào cũng nói ngọt. Xin bóc thử một quả ở cây đó là đủ.
Tình huống thường gặp: bạn ở miền Nam và thèm nhãn lồng thì đặt qua người quen ở vùng, nhận bằng xe đêm, đừng mua hàng ghi nhãn lồng ở chợ vào tháng mười hai. Nếu bạn ở miền Bắc mà muốn ăn nhãn quanh năm, nhãn miền Nam trái vụ là lựa chọn hợp lý, chỉ cần biết đó là giống khác.
Hiểu giá nhãn tại vườn và lỗi hay gặp
Nhãn bán tại vườn thường theo hai kiểu: thương lái bao cả vườn từ khi quả còn xanh, hoặc nhà vườn tự hái bán theo cân. Vườn đã bán bao thì quả không còn là của chủ nhà, bạn đến xin mua phải hỏi người đã bao vườn. Đây là chuyện nhiều người không biết, đến nơi thấy cây trĩu quả mà không ai bán được.
Hàng loại một là chùm đều, quả to, vỏ sạch; loại hai quả vừa, chùm thưa; loại ba quả nhỏ, nứt, đi lò sấy. Giá vườn thấp hơn chợ vì bỏ qua thương lái và cước xe, nhưng nhãn chở xa hao nhanh, nên tính cả phần hỏng khi so giá.
Lỗi hay gặp nhất là chọn sai tháng: đến Hưng Yên giữa tháng sáu thì quả còn xanh, đến Sông Mã đầu tháng tám có năm mới bói. Lỗi thứ hai là để nhãn trong túi ni lông kín, hơi nước đọng làm vỏ ẩm, sau một đêm đã có mùi chua. Lỗi thứ ba là mua long nhãn không hỏi mẻ sấy, mang về cất chỗ ẩm, vài tuần là mốc.
Câu hỏi thường gặp
Nhãn lồng Hưng Yên chín vào tháng mấy?
Thường khoảng tháng bảy đến tháng tám dương lịch, tức quanh tháng sáu, tháng bảy âm lịch. Thời tiết từng năm làm lịch lệch một đến hai tuần, vì vậy nên gọi hỏi nhà vườn tình hình quả trước khi đi.
Vì sao miền Nam có nhãn quanh năm còn miền Bắc chỉ mùa hè?
Miền Bắc dựa vào mùa đông lạnh để cây ra hoa nên chỉ có một vụ. Miền Nam nóng quanh năm, nhà vườn chủ động xử lý cho cây ra hoa theo lô, rải vụ ra nhiều tháng, nên chợ lúc nào cũng có nhãn.
Nhãn Sông Mã khác nhãn Hưng Yên ở điểm nào?
Khác nhất là vùng trồng và lịch chín. Sông Mã trồng ven sông và sườn đồi ở vùng cao, chín muộn hơn đồng bằng, nhiều nhà trồng để sấy long nhãn. Hưng Yên là vườn bãi trong làng, cây già, chủ yếu bán quả tươi.
Có thể đến xem lò sấy long nhãn không?
Có thể nếu bạn xin phép chủ lò và đến đúng mùa sấy. Hãy đứng cách miệng lò, không chạm vào giàn đang nóng, không chụp ảnh người làm khi họ chưa đồng ý, và nếu được mời thì mua ủng hộ một ít.
Mua nhãn tại vườn cần chú ý điều gì?
Hỏi vườn đã bán bao cho thương lái chưa, hỏi ngày hái và lần phun cuối, xin bóc thử quả ngay tại cây, thống nhất trước cách đóng thùng và gửi xe. Không mua quả đã hái từ hôm trước để trong bao ni lông.
Long nhãn mua về cất thế nào cho khỏi mốc?
Để nguội hẳn rồi cho vào túi kín hoặc hũ thuỷ tinh khô, cất nơi thoáng mát, tránh mùa nồm. Muốn để lâu thì chia túi nhỏ cho vào ngăn mát, lấy ra dùng dần, mỗi lần mở túi nhớ buộc kín lại ngay.