Các vùng cam quen gọi ở Việt Nam nằm ở bốn kiểu địa hình: đồi thung lũng Cao Phong của tỉnh Hoà Bình cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ; đồi núi Hàm Yên, Bắc Quang của tỉnh Hà Giang cũ và Tuyên Quang, nay cùng thuộc tỉnh Tuyên Quang; vùng đồi phía tây tỉnh Nghệ An và vùng Hương Sơn của tỉnh Hà Tĩnh; và mương liếp miền Tây với cam sành Tam Bình của tỉnh Vĩnh Long.
Vùng phía Bắc và Bắc Trung Bộ hái cam một vụ, từ khoảng tháng mười đến Tết. Miền Tây thì có cam quanh năm. Điều thú vị là cùng một loại cam sành, trồng ở Hàm Yên vỏ chuyển vàng cam, trồng ở miền Tây vỏ vẫn xanh khi chín. Bài này giải thích vì sao, rồi đi qua từng vùng, mùa hái và cách đi đồi cam.
Vì sao cam vùng núi vàng vỏ, cam miền Tây vẫn xanh
Màu vàng cam của vỏ là do sắc tố lộ ra khi chất diệp lục trong vỏ bị phân huỷ. Quá trình này cần những đêm lạnh: khi nhiệt độ ban đêm xuống thấp vào cuối thu, đầu đông, diệp lục trong vỏ mất đi, màu cam hiện ra. Vùng núi phía Bắc có đêm lạnh, ngày hanh nắng, chênh lệch nhiệt độ lớn, nên cam chín vỏ vàng đẹp, vị chua ngọt đậm.
Miền Tây nóng quanh năm, đêm không đủ lạnh, nên vỏ cam vẫn xanh dù múi bên trong đã chín ngọt. Người miền Tây quen ăn cam sành vỏ xanh, chỉ những quả để lâu trên cây mới ửng vàng loang. Vì vậy khi thấy cam sành vỏ vàng tươi đều ở chợ phía Nam, bạn có thể đoán quả từ vùng núi phía Bắc xuống, hoặc là cam để rất già trên cây.
Chênh lệch nhiệt độ ngày đêm cũng giải thích vì sao cam trồng trên đồi thường thơm hơn cam trồng dưới thung. Đồi thoát nước nhanh, đêm lạnh hơn, cây bị ép nhẹ về nước vào cuối mùa nên quả tích đường. Thung lũng ẩm hơn, quả mọng nước hơn nhưng nhạt hơn một chút. Người trong nghề thường hỏi “cam đồi hay cam ruộng” chính vì khác biệt này.
Hiểu được cơ chế này, bạn sẽ không đánh giá cam qua màu vỏ. Ở phía Bắc, vỏ vàng đều là dấu hiệu quả đã qua đủ những đêm lạnh; ở phía Nam, vỏ xanh mọng là bình thường. Chỉ cần nhớ một điều: màu vỏ phản ánh khí hậu vùng trồng nhiều hơn độ ngọt của múi.
Các vùng cam và mùa hái
Mùa hái dưới đây là khoảng thường gặp theo dương lịch. Năm rét sớm cam vào màu sớm; năm thu nóng kéo dài, vỏ chậm vàng, nhà vườn để quả thêm trên cây.
| Vùng | Địa hình | Loại cam hay gặp | Mùa hái (khoảng) |
|---|---|---|---|
| Cao Phong (Phú Thọ, Hoà Bình cũ) | Thung lũng và đồi thấp giữa núi đá | Cam lòng vàng, cam đường canh, cam Xã Đoài | Tháng 10 đến tháng 1 năm sau |
| Hàm Yên, Bắc Quang (Tuyên Quang) | Đồi núi, sườn dốc, sương nhiều | Cam sành vỏ sần | Tháng 11 đến tháng 1 năm sau |
| Vùng đồi phía tây Nghệ An | Đồi đất đỏ, nắng gió Lào mùa hè | Cam Xã Đoài, cam chanh, cam Vân Du | Tháng 10 đến Tết |
| Hương Sơn (Hà Tĩnh) | Chân núi, ven sông, đất dốc | Cam bù | Khoảng tháng 11 đến Tết |
| Tam Bình và các vùng ven (Vĩnh Long) | Mương liếp phù sa | Cam sành vỏ xanh | Quanh năm, rộ trước Tết |
Cái tên “cam Vinh” là tên chợ, gọi theo thành phố nơi cam được đưa về bán, còn cam được trồng ở các vùng đồi phía tây tỉnh Nghệ An. Hiểu điều này, bạn sẽ không đi tìm vườn cam trong thành phố.
Chọn vùng cam theo mục đích chuyến đi
Không phải chuyến nào cũng cần lên tận đồi xa. Bảng dưới gợi ý cách chọn vùng theo điều bạn thật sự muốn, kèm những gì phải chấp nhận.
| Bạn muốn | Nên chọn | Thời điểm | Phải chấp nhận |
|---|---|---|---|
| Xem đồi cam vàng rực, chụp ảnh | Đồi thung lũng Cao Phong hoặc đồi Hàm Yên | Giữa tháng 11 đến giữa tháng 12 | Đông khách cuối tuần, có vườn thu phí vào |
| Mua nhiều cam ăn Tết, giá vườn | Vườn quen ở Hàm Yên, Hương Sơn hoặc đồi phía tây Nghệ An | Hai ba tuần trước Tết | Đường xa, phải lo đóng thùng gửi xe |
| Đi trong ngày từ Hà Nội | Cao Phong | Tháng 11, tháng 12 | Vườn gần đường lớn thường đã quen đón khách, ít cảnh vườn nguyên sơ |
| Ăn cam quanh năm ở phía Nam | Cam sành miền Tây, đặt qua người quen ở Vĩnh Long | Bất kỳ tháng nào, rộ trước Tết | Vỏ xanh, phải quen mắt |
| Hiểu cách trồng cam | Vườn sản xuất không làm du lịch | Mùa hoa đầu xuân hoặc mùa hái | Phải hẹn kỹ, đừng đến lúc nhà vườn đang phun thuốc |
Một lưu ý chung: các vườn cam phun thuốc định kỳ. Khi hẹn, hỏi lần phun gần nhất để tránh đến đúng lúc vừa phun, vừa không an toàn vừa làm phiền nhà vườn.
Vùng cam dịch chuyển: chuyện cây già, bệnh và đất mới
Vùng cam không đứng yên. Cam là cây dễ bệnh, nhất là bệnh vàng lá và thối rễ. Vườn trồng nhiều năm trên cùng một mảnh đất, bón nhiều phân hoá học, tán cây già, sẽ đến lúc cây suy, quả nhỏ, phải chặt đi trồng lại hoặc chuyển cây khác. Đi qua vùng cam lâu năm, bạn sẽ thấy cạnh đồi cam xanh tốt là đồi cam đã bị chặt trơ gốc.
Khi vùng cũ suy, người trồng mở vùng mới. Cam từ các vùng quen gọi được mang lên những vùng đồi khác ở trung du và miền núi phía Bắc, ở Tây Nguyên, thậm chí ở đồng bằng. Có nơi thành công, có nơi trồng ồ ạt rồi phải chặt bỏ khi giá xuống. Bản đồ vùng cam vì thế thay đổi từng giai đoạn.
Với người mua, điều này có hai hệ quả. Một là cái tên vùng không bảo đảm quả ngon nếu vườn đã già cỗi; hai là cam trồng ở vùng mới, chăm tốt, đôi khi ngon hơn cam vùng cũ đã suy. Khi ghé vườn, nhìn tán cây xanh dày, lá bóng, gốc sạch là cách đoán vườn khoẻ nhanh nhất. Tán thưa, lá vàng gân xanh, nhiều cành khô là vườn đang yếu. Hỏi thêm chủ vườn cây trồng được mấy năm cũng giúp bạn đoán vườn đang ở giai đoạn sung sức hay đã bắt đầu đuối.
Danh sách kiểm khi đi đồi cam mùa thu hoạch
Mùa cam là mùa lạnh ở phía Bắc, cũng là mùa nhiều người đổ về chụp ảnh đồi cam. Các mục dưới đây giúp chuyến đi suôn sẻ và không gây phiền cho nhà vườn.
- Hẹn trước với nhà vườn, hỏi đồi nào đang hái, có cho khách hái thử không, có thu phí vào vườn không.
- Đi buổi sáng muộn, khi sương tan; vỏ cam ướt sương hái xuống dễ thối nếu xếp kín.
- Mang áo ấm, giày leo dốc; đồi cam nhiều đoạn dốc đất, có bậc tự đắp.
- Hỏi chủ vườn cách hái: cắt cuống bằng kéo sát quả, không vặn, không giật làm rách vỏ.
- Không chụp ảnh đu cành, không kéo cành xuống tạo dáng; cành cam đầy quả rất dễ gãy.
- Nhiều cây cam có gai, mang găng tay mỏng khi tự hái.
- Hỏi rõ giá cam hái tại vườn và giá cam đã lựa sẵn; hai mức thường khác nhau.
- Không mang quả lạ từ vườn khác vào vườn; nhà vườn sợ lây bệnh.
Nếu đi với người lớn tuổi, chọn vườn trong thung lũng, đường bằng, đậu xe gần. Nếu đi để chụp ảnh, chọn đồi cao lúc chiều, xin phép trước và mua ủng hộ một ít cam là phép lịch sự tối thiểu.
Hiểu giá cam tại vườn
Giá theo độ chín và theo đợt. Đợt cam đầu mùa vỏ còn xanh lẫn vàng, vị chua nhiều, giá vườn thường thấp hơn đợt giữa mùa. Gần Tết, cam đẹp quả, đều màu được chọn làm cam biếu, giá lên rõ.
Giá theo cỡ quả. Thương lái lựa cam theo cỡ. Quả to đều, vỏ đẹp loại một đi chợ lớn, siêu thị, quà Tết; quả vừa loại hai; quả nhỏ, sẹo, vỏ ghẻ đi chợ quê hoặc ép nước.
Mua tại vườn rẻ hơn vì sao. Không qua thương lái, không chịu cước xe đường núi dài, không có hao hụt khi bốc dỡ. Nhưng mua vài cân thì phần chênh không bù được công đi; mua theo nhóm vài chục cân mới thấy rõ.
Vườn bán bao. Nhiều vườn bán bao cả vụ cho thương lái từ khi quả còn xanh. Khi đó chủ vườn không tự bán lẻ được nữa; muốn mua phải hỏi người đã bao vườn.
Lỗi hay gặp. Mua cam đầu vụ để dành Tết rồi thấy quả héo, khô múi; chọn cam vỏ vàng nhất đống mà quên cam vàng quá có thể đã để lâu; tin rằng cam vỏ xanh là cam chưa chín khi mua cam sành miền Tây.
Mang cam về và cất cho lâu
Cam là loại quả bền, nhưng chở đường núi vài trăm cây số vẫn cần cẩn thận. Xếp cam vào thùng có lỗ thoáng, lót giấy giữa các lớp, không xếp quá cao. Không để cam ướt mưa hoặc ướt sương rồi đóng thùng kín, vì vỏ ẩm sinh nấm xanh rất nhanh và lây sang cả thùng.
Về đến nhà, trải cam ra nơi thoáng mát, lọc bỏ những quả dập, xước. Cam có thể để ở nhiệt độ phòng một đến hai tuần tuỳ độ chín; để lâu hơn thì cho vào ngăn mát. Không rửa cam trước khi cất. Nhiều nhà vùng cam có thói quen lau khô từng quả, gói giấy báo cũ, xếp vào thúng để dành tới Tết; cách này vẫn dùng được nếu bạn kiểm tra thúng mỗi vài ngày.
Nếu bạn đặt cam gửi xe khách từ vùng núi về, hãy hẹn nhà vườn hái vào ngày gửi chứ không hái trước, dặn đóng thùng có lỗ, và khi nhận hàng thì mở thùng ngay, lọc quả dập trước khi cất. Nhận thấy nhiều quả dập, chụp ảnh gửi lại cho nhà vườn ngay trong ngày để hai bên còn nói chuyện được. Lần sau đặt tiếp, nhà vườn sẽ nhớ và đóng kỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cam miền Tây chín mà vỏ vẫn xanh?
Vỏ cam chuyển vàng khi diệp lục trong vỏ phân huỷ nhờ những đêm lạnh. Miền Tây nóng quanh năm, đêm không đủ lạnh nên vỏ vẫn xanh dù múi đã chín ngọt. Cam vùng núi phía Bắc gặp đêm lạnh nên vỏ vàng đẹp.
Cam Cao Phong thu hoạch vào tháng mấy?
Thường khoảng tháng mười đến tháng một năm sau theo dương lịch, tuỳ giống. Năm rét sớm cam vào màu sớm, năm thu nóng kéo dài nhà vườn để quả trên cây lâu hơn. Gọi hỏi nhà vườn trước khi đi.
Cam Vinh trồng ở đâu?
Cam Vinh là tên gọi theo thành phố nơi cam được đưa về bán. Cam được trồng ở các vùng đồi phía tây tỉnh Nghệ An, thường hái từ khoảng tháng mười đến Tết, với nhiều giống như cam Xã Đoài, cam chanh.
Đi đồi cam có được tự hái không?
Nhiều vườn cho khách hái thử và tính tiền theo cân, có nơi thu thêm phí vào vườn. Nên hẹn trước, hỏi rõ quy định, dùng kéo cắt cuống theo hướng dẫn, không đu cành hay kéo cành xuống để chụp ảnh.
Mua cam tại vườn để dành Tết thế nào cho khỏi hỏng?
Mua đợt giữa hoặc cuối vụ gần Tết, chọn quả lành vỏ, lau khô, gói giấy, xếp nơi thoáng mát và kiểm tra mỗi vài ngày. Không rửa, không đóng kín trong túi ni lông, bỏ ngay quả có đốm mốc.
Vì sao có vùng cam từng nổi tiếng nay ít thấy vườn?
Cam dễ bệnh, vườn trồng lâu năm trên cùng mảnh đất dễ suy, phải chặt bỏ. Người trồng chuyển sang vùng đất mới hoặc cây khác khi giá xuống. Vì vậy bản đồ vùng cam thay đổi theo từng giai đoạn.