Ba vùng na, mãng cầu ta được nhắc nhiều nhất là Chi Lăng của tỉnh Lạng Sơn, Đông Triều của tỉnh Quảng Ninh và vùng chân núi Bà Đen của tỉnh Tây Ninh. Điểm chung là cây mọc trên đất có đá: khe núi đá vôi, đồi sỏi, chân núi đá granit.
Na phía Bắc chín một vụ, khoảng tháng bảy đến tháng chín dương lịch. Mãng cầu Bà Đen có quả gần như quanh năm, rộ vào giữa năm. Bài này giải thích vì sao na ưa núi đá, nhà vườn làm gì để quả to đều, và đi vườn na trên núi cần chuẩn bị ra sao.
Vì sao na mọc tốt trong khe núi đá
Na là cây chịu hạn, sợ úng. Rễ ăn nông, cần đất thoáng, thoát nước nhanh. Ở vùng Chi Lăng, núi đá vôi lởm chởm, đất chỉ có trong các hốc đá và chân núi. Mưa xuống, nước thấm qua đá ngay, không đọng. Đá hấp thụ nắng ban ngày, toả hơi ấm ban đêm, giữ ẩm cho rễ trong mùa khô. Đất trong hốc đá vôi lại giàu canxi, nhiều người làng tin đó là lý do quả na ở đây chắc thịt và ngọt đậm.
Cây na trên núi đá thường thấp, tán nhỏ, mọc chen giữa các mỏm đá. Người làng đi hái phải leo, có khi đeo gùi, dắt theo thang ngắn. Dưới thung, ruộng na trồng hàng thẳng, dễ đi hơn, quả to hơn nhưng nhiều người vẫn quý na núi hơn na ruộng.
Ngày nay một phần lớn na ở vùng này trồng dưới thung và trên các đồi thấp chứ không chỉ trong hốc đá. Người trồng học được cách cải tạo đất, đào hố thoát nước, trồng thưa cho đủ nắng. Na ruộng dễ chăm, dễ hái, cho sản lượng ổn định hơn; na núi ít hơn, công hái nặng hơn, nên thường được nhà vườn giữ bán cho người quen.
Ở Đông Triều, na trồng trên đồi đất sỏi, thoát nước tốt, nắng nhiều. Ở chân núi Bà Đen, mãng cầu mọc trên đất đá granit phong hoá, mùa khô gắt, nước rút nhanh. Ba vùng ở ba miền nhưng cùng một bài học: cây na không cần đất màu mỡ, chỉ cần đất khô thoáng và nhiều nắng.
Chính vì ưa đất nghèo, na thường là cây giúp người dân vùng núi đá có thu nhập trên những mảnh đất trồng gì khác cũng khó. Đi qua vùng na, bạn sẽ thấy cây na mọc ở những chỗ không ai nghĩ có thể làm vườn: sườn đá dựng, bờ rào đá, góc sân nhà.
Chuyện thụ phấn bằng tay: vì sao quả na đều mắt
Hoa na tự thụ phấn kém. Trên cùng một bông, nhuỵ chín trước, phấn chín sau, nên hoa khó tự đậu quả đều. Quả na đậu tự nhiên thường méo, có mắt lép một bên, nhỏ.
Nhà vườn chấm phấn bằng tay. Ở nhiều vùng na, người trồng thu phấn từ những bông đã chín phấn, rồi dùng bút lông hoặc dụng cụ nhỏ chấm vào nhuỵ của những bông đang mở. Việc này làm vào sáng sớm hoặc chiều mát, từng bông một.
Kết quả là quả to, tròn đều. Hoa được chấm phấn đầy đủ cho quả tròn, mắt đều, ít quả méo. Đó là lý do hàng na loại một ở các vùng tập trung thường đẹp đều hơn na mọc tự nhiên.
Nếu ghé vào mùa hoa, xin xem. Mùa hoa na ở phía Bắc khoảng tháng tư, tháng năm. Nếu được nhà vườn cho đi theo một buổi chấm phấn, bạn sẽ thấy công sức đằng sau mỗi quả na. Đừng tự tay chạm vào hoa nếu chưa được chỉ.
Áp vào việc mua. Quả méo, mắt lép một bên không phải hàng hỏng, chỉ là hàng loại hai, ăn vẫn ngon. Mua để ăn trong nhà thì chọn hàng này cho đỡ tiền.
Ba vùng na, mãng cầu ta
So sánh ba vùng để chọn chuyến đi theo mùa và theo sức đi bộ của nhóm. Tháng là dương lịch, khoảng thường gặp.
| Vùng | Địa hình | Loại quả hay gặp | Mùa chính (khoảng) | Đi lại |
|---|---|---|---|---|
| Chi Lăng (Lạng Sơn) | Núi đá vôi, thung lũng | Na dai, na bở | Tháng 7 đến tháng 9 | Na núi phải leo; na ruộng đi dễ |
| Đông Triều (Quảng Ninh) | Đồi đất sỏi | Na dai | Tháng 7 đến tháng 9 | Đồi thấp, đường đất |
| Chân núi Bà Đen (Tây Ninh) | Đất đá granit, chân núi | Mãng cầu ta, mãng cầu dai | Quanh năm, rộ giữa năm | Vườn ven đường quanh chân núi |
Na dai cùi chắc, bóc vỏ dễ, để được lâu hơn; na bở cùi mềm, thơm, nhanh nẫu. Ở chợ vùng na, người bán hay để hai loại riêng. Hỏi nhà vườn tỷ lệ hai loại trong vườn là biết họ bán cho ai: na dai đi đường xa, na bở bán gần.
Nếu bạn chỉ có thể đi một vùng, hãy chọn theo quãng đường. Ở Hà Nội, Chi Lăng và Đông Triều đều đi về trong ngày được, Đông Triều gần hơn và đường bằng hơn. Ở TP Hồ Chí Minh, vùng chân núi Bà Đen đi về trong ngày, có thể ghép với chuyến lên núi. Đi vào ngày thường, sáng sớm, sạp ven đường vừa bày hàng mới hái là lúc chọn được quả đẹp nhất.
Một năm trong vườn na phía Bắc
Mỗi tháng vườn na có một việc. Biết lịch này, bạn chọn được lúc đi để xem đúng thứ mình muốn xem. Tháng là dương lịch, khoảng thường gặp ở vùng Chi Lăng và Đông Triều.
| Khoảng tháng | Việc trong vườn | Ghé để xem gì |
|---|---|---|
| Tháng 12 đến tháng 2 | Cắt tỉa, đốn bớt cành già, cây rụng lá nghỉ đông | Ít cảnh, hợp để hỏi đặt hàng vụ tới |
| Tháng 3 đến tháng 4 | Cây ra lộc non, bón phân, làm cỏ quanh gốc | Màu xanh non trên nền đá xám |
| Tháng 4 đến tháng 5 | Hoa nở, chấm phấn bằng tay buổi sáng và chiều | Xem thụ phấn, nếu nhà vườn đồng ý |
| Tháng 6 | Quả lớn, tỉa quả, bao quả ở một số vườn | Vườn xanh quả, chưa hái |
| Tháng 7 đến tháng 9 | Hái, gánh ra đường, bán cho thương lái | Chợ na ven đường, hái thử tại vườn |
Có vườn làm na rải vụ bằng cách đốn cành muộn, cho quả muộn hơn vài tuần. Nhờ vậy cuối mùa vẫn có na, dù ít.
Ghé vườn na trên núi đá: điều cần biết
Vườn na núi khác hẳn vườn cây ăn trái đồng bằng. Mỗi bước đi đều trên đá, nhiều chỗ không có lối mòn. Danh sách dưới đây dành cho ai muốn đi xem tận nơi.
- Hẹn trước với nhà vườn, hỏi rõ vườn na núi hay na ruộng, có đường lên không.
- Mang giày đế cứng, chống trượt; đá vôi sắc cạnh, trơn khi ướt.
- Mặc quần dài, áo dài tay; cây bụi gai mọc lẫn giữa đá.
- Đi buổi sáng sớm, trước khi đá hắt nắng nóng ran.
- Không leo một mình, không leo lên mỏm đá cao để chụp ảnh.
- Đi theo đúng lối người làng đi; đá rời lăn xuống có thể làm hỏng cây và nguy hiểm cho người phía dưới.
- Mang nước; trên núi đá không có chỗ mua nước.
- Nếu đi với trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi, chọn vườn na ruộng dưới thung.
Mùa na phía Bắc trùng mùa mưa bão. Sau mưa lớn, đá trơn và có nơi sạt nhỏ. Gọi hỏi tình hình trước khi lên núi, đừng tự ý đi khi trời vừa mưa. Và nhớ rằng vườn na núi là nơi làm việc của người làng, không phải điểm tham quan: đi theo chủ vườn, nghe chủ vườn dặn.
Chợ na ven đường và giá vườn
Mùa na ở Chi Lăng, dọc các con đường lớn qua vùng là hàng dài sạp na bày rổ. Nhà vườn hái sáng sớm, gánh hoặc chở ra ven đường, thương lái đến gom, khách đi đường dừng mua. Đây là nơi dễ mua na tận gốc nhất mà không cần vào vườn. Giá ven đường thấp hơn chợ thành phố vì bán ngay sau khi hái, không qua trung gian.
Na chia loại theo cỡ và độ đều mắt: quả to, tròn, mắt đều là loại một; quả vừa hoặc méo nhẹ loại hai; quả nhỏ, nứt, nẫu là hàng dạt bán ngay trong ngày. Na chín rất nhanh, nên giá cuối buổi thường mềm hơn đầu buổi. Người mua lẻ mua vài cân ăn ngay có thể chờ cuối buổi; người mua làm quà nên mua đầu buổi, chọn quả già chưa mở mắt.
Mãng cầu Bà Đen bán quanh năm ở các sạp quanh chân núi và ven đường lớn. Người bán thường phân biệt mãng cầu ta và mãng cầu dai, chia theo cỡ quả. Vì quả có quanh năm, giá ít biến động hơn na phía Bắc, nhưng mùa rộ giữa năm vẫn mềm hơn.
Lỗi hay gặp khi mua na tại vùng
Na là quả chín nhanh và dễ dập. Phần lớn chuyện tiếc tiền đến từ việc chọn sai độ chín cho quãng đường về.
- Mua na đã mở mắt để chở xa. Na mở mắt là đã chín, chỉ còn một hai ngày. Chở vài trăm cây số trong cốp nóng là về đến nơi đã nẫu.
- Chọn na quá xanh. Na hái non, mắt còn sát, vỏ xanh thẫm, về nhà không chín hoặc chín sượng. Hãy chọn quả già, mắt căng, kẽ mắt hơi ngả vàng nhạt.
- Xếp na chồng nhiều lớp. Quả dưới bị đè dập. Xếp một hai lớp trong thùng có lót giấy.
- Mua cả bao vì rẻ. Na chín dồn cùng lúc, cả nhà ăn không kịp. Mua vừa đủ, chia quả theo độ già để chín lần lượt.
- Tin mọi sạp ven đường xa vùng đều là na Chi Lăng. Sạp ở rất xa vùng trồng có thể bán na nhiều nơi gom về. Hỏi tên xã và ngày hái.
- Cất na trong tủ lạnh khi chưa chín. Na chưa chín cho vào lạnh sẽ thâm vỏ và không chín được nữa. Chỉ cho vào ngăn mát khi quả đã chín mềm.
Quy tắc đơn giản: nếu đường về dưới hai tiếng, mua quả già vừa mở mắt; nếu xa hơn, mua quả già chưa mở mắt, về nhà để ngoài một hai ngày cho chín dần.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao na Chi Lăng mọc trên núi đá vôi?
Na chịu hạn nhưng sợ úng. Núi đá vôi thoát nước nhanh, đất trong hốc đá thoáng và giàu canxi, đá giữ ấm ban đêm. Những điều kiện ấy hợp với cây na nên vùng Chi Lăng có nhiều vườn na trên núi và dưới thung.
Mùa na Chi Lăng vào tháng mấy?
Na phía Bắc thường chín khoảng tháng bảy đến tháng chín dương lịch, rộ nhất vào giữa vụ. Năm mưa bão nhiều có thể lệch lịch và làm quả nứt, nên gọi hỏi nhà vườn trước khi đi xa.
Na dai và na bở khác nhau thế nào?
Na dai cùi chắc, bóc vỏ dễ, để được lâu và chở xa tốt. Na bở cùi mềm, thơm, ngọt, nhưng chín nhanh và dễ nẫu. Vì vậy na dai thường đi đường xa, na bở bán gần ngay trong vùng.
Vì sao nhà vườn phải thụ phấn na bằng tay?
Hoa na có nhuỵ chín trước phấn nên tự đậu quả kém, quả hay méo, mắt lép. Nhà vườn thu phấn rồi chấm vào nhuỵ từng bông để quả tròn đều, to hơn. Việc này làm vào mùa hoa, khoảng tháng tư, tháng năm.
Mãng cầu Bà Đen có quanh năm không?
Mãng cầu ở vùng chân núi Bà Đen có quả gần như quanh năm, mùa rộ thường vào giữa năm. Người bán phân biệt mãng cầu ta và mãng cầu dai, chia theo cỡ quả, bày bán ở các sạp ven đường quanh núi.
Chở na đi xa thế nào cho khỏi nẫu?
Chọn quả già chưa mở mắt, xếp một hai lớp trong thùng có lót giấy và lỗ thoáng, để chỗ mát trên xe. Về nhà để ngoài cho chín dần, chỉ cho vào ngăn mát khi quả đã chín mềm.