Hai cái tên người ta nghĩ tới đầu tiên khi nói thủ phủ vải thiều là Lục Ngạn, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, và Thanh Hà, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Thanh Hà là nơi tương truyền có cây vải tổ, giống vải thiều từ đây được mang đi khắp miền Bắc. Lục Ngạn nhận giống muộn hơn nhưng có đồi đất rộng, nên thành vùng vải tập trung, đến mùa thì xe tải đứng kín các trạm cân dọc đường.
Mùa vải ngắn và dồn: vải chín sớm vào khoảng cuối tháng năm, vải thiều chính vụ rộ từ giữa tháng sáu đến khoảng giữa tháng bảy dương lịch, rồi hết. Muốn ghé vườn hay mua tận gốc, bạn cần biết vùng nào chín trước, giống nào chín sau, và vườn trên đồi khác vườn ven sông ra sao. Phần dưới đi lần lượt từng việc đó.
Vì sao vải thiều tụ về đồi Lục Ngạn và bãi Thanh Hà
Cây vải cần một mùa đông đủ lạnh và hanh khô để phân hoá mầm hoa. Mùa đông miền Bắc cho cây đúng thứ nó cần: vài tuần lạnh, ít mưa, cây ngừng ra lộc và dồn sức cho chồi hoa. Đi xa về phía Nam, mùa đông ấm, cây vải thiều ra lộc liên tục và rất khó ra hoa đều. Đó là lý do vải thiều gắn với đồng bằng và trung du Bắc Bộ, không lan được vào trong.
Thanh Hà nằm trên dải đất phù sa ven sông, nước ngọt quanh năm, đất mịn và giữ ẩm. Vải ở đây cây già, tán to, quả tròn, vỏ mỏng, nhiều vườn trồng xen trong khu dân cư, cổng nhà mở ra là gốc vải. Lục Ngạn thì ngược lại: đất đồi, dốc, thoát nước nhanh, nắng gắt hơn về trưa và đêm mát hơn. Cây trên đồi chịu khô lúc ra hoa, bị ép vừa phải, quả vỏ dày hơn, chở xa ít dập.
Ngoài hai vùng lõi, vải thiều còn trồng nhiều ở các vùng đồi lân cận như Lục Nam, Tân Yên, Yên Thế, cùng nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, và vùng vải trứng Phù Cừ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Khi người bán nói “vải đồi” hay “vải bãi”, họ đang nói đúng cái khác biệt địa hình này, không chỉ là chuyện tên đất.
Lịch vải sớm, vải chính vụ và vải muộn
Mỗi nhóm giống chín một quãng riêng. Bảng dưới là khoảng tháng dương lịch thường gặp; năm rét muộn hay nồm kéo dài thì cả lịch lùi hoặc tiến chừng một đến hai tuần, nên luôn hỏi nhà vườn trước khi đi.
| Nhóm vải | Thường gặp ở | Khoảng chín (dương lịch) | Ghi chú khi đi |
|---|---|---|---|
| Vải chín sớm (u hồng, lai) | Thanh Hà, Lục Ngạn, vùng đồi quanh | Cuối tháng 5 đến đầu tháng 6 | Quả to, vỏ đỏ tươi, vị chua nhẹ hơn vải thiều, giá đầu mùa cao |
| Vải thiều chính vụ | Lục Ngạn, Thanh Hà, Lục Nam, Tân Yên | Giữa tháng 6 đến giữa tháng 7 | Rộ nhất khoảng hai tuần giữa vụ, trạm cân đông, dễ chọn hàng |
| Vải thiều muộn ở chân đồi khuất nắng | Các vườn chân đồi, sườn bắc | Cuối tháng 7 | Hàng ít, nhà vườn để dành cho khách quen |
| Vải trứng | Phù Cừ và vùng ven | Khoảng tháng 6 | Quả nhỏ dài, hạt nhỏ, ít vườn, nên đặt trước |
Một mẹo nhỏ: tính từ lúc hoa nở rộ thì vải thiều cần khoảng hơn ba tháng để chín. Nếu đầu xuân bạn nghe nhà vườn nói hoa nở muộn vì rét đậm kéo dài, hãy lùi chuyến đi của mình thêm một tuần cho chắc.
Nhận ra vải đúng vùng, đúng vụ
Đối chiếu ngày bán với lịch vùng. Đây là phép thử chắc nhất. Hàng gắn tên vải thiều Lục Ngạn bày bán đầu tháng năm thì gần như chắc chắn không phải vải thiều chính vụ của vùng ấy, vì lúc đó vườn còn xanh quả.
Nhìn cuống và lá. Vải hái trong ngày còn cuống xanh, lá tươi, chùm cắt bằng kéo gọn. Cuống thâm, lá héo cong là hàng đã qua vài ngày đường hoặc nằm kho lạnh.
Sờ vỏ. Vải thiều chín đỏ không đều, nền đỏ pha chút xanh ở phía cuống, gai dẹt và thưa. Vỏ đỏ rực đều tăm tắp, bóng như sơn, nên hỏi kỹ người bán về cách bảo quản.
Bóc thử một quả. Cùi dày, ráo, nước không chảy ròng, hạt nhỏ, nhiều quả hạt lép. Cùi mỏng, hạt to tròn thường là giống lai hoặc vải hàng chợ khác vùng.
Hỏi tên xã và ngày hái. Người buôn thật nói được xã, nói được ngày, nói được vườn đồi hay vườn bãi. Câu trả lời chung chung “vải Lục Ngạn chuẩn” chưa đủ.
Cảnh giác với hàng gộp cuối vụ. Khi vùng lõi đã hết vải, hàng từ vùng khác chín muộn vẫn được bán dưới tên quen. Không phải hàng dở, nhưng nếu bạn trả tiền cho cái tên thì nên biết điều này.
Ghé vườn vải: việc cần làm trước và trong chuyến đi
Vườn vải mùa thu hoạch là nơi làm việc, không phải khu vui chơi. Người làng dậy từ ba bốn giờ sáng để hái lúc trời mát, gần trưa là đưa hàng ra trạm cân. Một chuyến ghé suôn sẻ thường theo các mục sau.
- Hẹn trước ít nhất vài ngày, nói rõ số người, có trẻ nhỏ không, có muốn hái thử không, để nhà vườn chừa một hàng cây thấp gần nhà.
- Đi sớm, có mặt trước tám giờ sáng. Trưa nắng trên đồi rất gắt, quả hái lúc đó nóng, chở về mau hỏng.
- Mang giày đế bám, mũ rộng vành, áo dài tay. Đất đồi sau mưa trơn, cành vải dễ cào xước tay.
- Hỏi chủ vườn chỉ cách cắt chùm trước khi tự hái. Cắt sai làm gãy cành mang mầm cho vụ sau, nhà vườn rất tiếc.
- Không trèo cây, không rung cành, không bẻ cả chùm lá. Vải có kiến vàng, ong vò vẽ làm tổ trong tán, cẩn thận khi vén lá.
- Thoả thuận rõ phần ăn tại vườn và phần mua mang về, cân ở đâu, đóng thùng thế nào.
- Mang theo thùng xốp, đá khô hoặc túi đá, nếu đường về xa trên ba tiếng.
Nếu đi theo nhóm đông, hãy chia làm hai đợt vào vườn. Mười mấy người cùng đứng một hàng cây vừa khó hái vừa giẫm nát cỏ phủ gốc mà nhà vườn giữ cho đất ẩm.
Chọn vườn đồi hay vườn bãi cho chuyến đi của bạn
Đi cùng người già và trẻ nhỏ: chọn vườn bãi. Vườn ven sông ở Thanh Hà bằng phẳng, cây gần nhà, có bóng mát, đi bộ vài chục bước là tới gốc. Không phải leo dốc, không lo trượt chân, nghỉ ngay dưới hiên nhà chủ được.
Muốn thấy cảnh mùa vải đúng nghĩa: chọn vùng đồi. Đứng trên một đỉnh đồi ở Lục Ngạn vào giữa vụ, bạn thấy cả sườn đỏ quả, người gánh vải xuống dốc, xe máy chở sọt chạy nối nhau ra đường lớn. Cảnh này vườn bãi không có.
Muốn mua số lượng lớn gửi đi xa: chọn vườn đồi gần trạm cân. Ở đó có sẵn thùng, đá, người đóng hàng và xe đi các tỉnh. Bạn mua của nhà vườn rồi nhờ trạm đóng gửi, chỉ trả thêm công và cước.
Muốn ăn vải cây già, quả tròn vỏ mỏng: chọn vườn bãi lâu đời. Hỏi người làng nhà nào còn giữ cây vải thiều già. Những cây này ít quả hơn cây trẻ nhưng nhiều người tin là ăn đậm hơn; nhà vườn thường để dành bán cho khách quen.
Chỉ có nửa ngày: đừng đi xa. Chọn vùng vải gần đường cao tốc nhất từ chỗ bạn ở, đi một vườn, về sớm. Lang thang vào đường nhỏ giữa mùa vụ rất dễ kẹt sau xe chở hàng.
Giá cân tại vườn và ba tầng hàng vải
Ở vùng vải, phần lớn hàng không đi thẳng từ vườn ra chợ thành phố. Nhà vườn hái, chở ra trạm cân của thương lái dọc đường lớn, thương lái phân loại, đóng thùng, ướp đá rồi chất lên xe đi các tỉnh hoặc đi cửa khẩu. Giá ở trạm cân lên xuống theo từng buổi, theo lượng xe về và theo đơn hàng của ngày hôm đó, nên cùng một ngày mà sáng và chiều có thể khác nhau.
Vải thường được chia ba tầng. Hàng loại một quả to đều, vỏ đẹp, chùm gọn, đi siêu thị và đơn xa. Hàng loại hai quả vừa, có vài vết xước, là phần đông người mua lẻ nhận được. Hàng loại ba là quả nhỏ, nứt nhẹ, rụng cuống, thường đi lò sấy làm vải khô hoặc bán ngay tại chỗ. Khi so giá vườn với giá chợ, nhớ so cùng tầng; lấy giá hàng loại ba ở trạm cân so với giá hàng chọn ở chợ thành phố thì chênh lệch nghe rất lớn nhưng không thật.
Vì sao mua tại vườn vẫn rẻ hơn: không qua hai ba lớp trung gian, không tốn đá, thùng, cước xe, không có phần hao hụt dọc đường. Nhưng bạn tự chịu những thứ đó. Mua vài cân để ăn thì chênh lệch không đáng kể so với công đi; mua vài chục cân chia cho cả nhóm mới thấy rõ. Và đừng mặc cả như ở chợ: nhà vườn bán cho bạn đã là chịu phiền tách riêng khỏi chuyến hàng chính.
Lỗi hay gặp khi đi mùa vải
Phần lớn chuyến đi hỏng không vì vải dở mà vì tính sai thời điểm hoặc đường về. Các lỗi dưới đây gặp đi gặp lại mỗi mùa.
- Đặt lịch theo năm trước. Năm rét đậm kéo dài thì vải chín muộn; năm đông ấm thì vải ra hoa ít, có vườn gần như mất mùa. Hỏi tình hình hoa đậu từ tháng ba.
- Đến giữa trưa. Vườn đã hái xong, quả còn lại là phần nhà vườn để dành, khó mua.
- Chở vải trong cốp xe không thông gió. Hai ba tiếng nắng là vỏ thâm, cùi úng, về đến nhà phải bỏ nửa thùng.
- Rửa vải rồi mới cất. Nước đọng trong kẽ gai làm vỏ thâm nhanh; muốn rửa thì rửa ngay trước khi ăn.
- Mua hàng ven đường ngoài vùng. Sạp ghi tên vùng vải trên quốc lộ cách vùng trồng cả trăm cây số thì nhiều khả năng là hàng gom chung.
- Tin lời hứa “vải sạch không phun”. Vải là cây sâu bệnh nhiều. Câu hỏi đúng là phun lần cuối khi nào, cách ngày hái bao lâu, chứ không phải có phun hay không.
Nếu bạn ở Hà Nội và chỉ có một ngày, đi vườn đồi gần đường lớn, hẹn trước, về trước ba giờ chiều. Nếu ở xa, mua qua người quen trong vùng và hẹn gửi xe đêm sẽ chắc hơn tự lái xe đi.
Câu hỏi thường gặp
Thủ phủ vải thiều ở đâu, Lục Ngạn hay Thanh Hà?
Cả hai đều được gọi như vậy nhưng theo hai nghĩa khác nhau. Thanh Hà là nơi tương truyền có cây vải tổ và vườn vải lâu đời, còn Lục Ngạn là vùng đồi trồng vải tập trung, nổi tiếng với cảnh trạm cân và xe thương lái nối dài mỗi mùa vụ.
Mùa vải thiều chín vào tháng mấy?
Vải chín sớm khoảng cuối tháng năm, vải thiều chính vụ khoảng giữa tháng sáu đến giữa tháng bảy dương lịch. Năm rét muộn hay đông ấm có thể lệch một đến hai tuần, nên gọi hỏi nhà vườn trước khi lên đường.
Vải Lục Ngạn và vải Thanh Hà khác nhau thế nào về vùng trồng?
Lục Ngạn trồng trên đồi dốc, đất thoát nước nhanh, quả vỏ dày hơn và chở xa tốt. Thanh Hà trồng trên đất phù sa ven sông, cây già tán to, quả tròn vỏ mỏng, ăn ngọt mát nhưng cần chở cẩn thận hơn.
Đi hái vải tại vườn có cần đặt trước không?
Nên đặt trước vài ngày. Mùa vụ nhà vườn rất bận, hái từ sáng sớm rồi chở ra trạm cân. Báo trước để họ chừa hàng cây thấp gần nhà, chỉ cách cắt chùm và chuẩn bị chỗ cân, đóng thùng cho bạn.
Mua vải tại vườn có rẻ hơn ngoài chợ nhiều không?
Rẻ hơn vì bỏ qua trung gian, đá, thùng và cước xe, nhưng bạn phải tự lo phần chở về. Mua ít thì chênh lệch không đáng kể so với công đi, mua số lượng lớn chia cho nhóm mới thấy rõ phần lợi.
Làm sao giữ vải tươi khi chở về thành phố?
Không rửa, để nguyên chùm, xếp vào thùng xốp có lót giấy và túi đá bọc kín, không cho nước đá chạm trực tiếp vào quả. Về đến nhà cho vào túi giấy rồi để ngăn mát, ăn trong vài ngày đầu.