Tháng 7 đến tháng 9 dương lịch có nhãn lồng Hưng Yên, na Chi Lăng, hạt dẻ Trùng Khánh, bưởi Phúc Trạch đầu vụ, lúa chín trên ruộng bậc thang vùng cao phía Bắc, gặt hè thu và mùa nước nổi ở đồng bằng sông Cửu Long. Đây cũng là quý mưa bão: phía Bắc có bão từ khoảng tháng 7, miền Trung bước vào mùa mưa lũ từ tháng 9. Vì thế lịch đi quý ba phải tính đến thời tiết nhiều hơn mọi quý khác.
Phần dưới đi theo từng vùng, đặt các mùa cạnh nhau để bạn chọn tuần, rồi bàn riêng chuyện tránh bão lũ và mùa nước nổi, thứ chỉ có ở quý này. Các mốc là dương lịch nếu không ghi âm lịch, và đều là khoảng quen thuộc của những năm bình thường.
Phía Bắc: từ nhãn lồng đến lúa chín vùng cao
Nhãn lồng Hưng Yên chín khoảng tháng 7 đến tháng 8. Vùng nhãn quen gọi quanh thành phố Hưng Yên cũ, nay vẫn thuộc tỉnh Hưng Yên. Nhãn rộ vào nửa cuối tháng 7 và đầu tháng 8. Cùng mùa là cảnh sấy long nhãn ở các lò trong làng, mùi khói và đường cháy lan khắp xóm. Muốn xem sấy thì hỏi các nhà làm long nhãn chứ không phải nhà vườn bán quả tươi.
Na Chi Lăng ở Lạng Sơn chín khoảng tháng 7 đến tháng 9. Vùng na trồng trên núi đá vôi, quả chín rộ quanh tháng 8. Na hái về thường để một hai ngày mới mở mắt và mềm, nên mua tại vườn hãy hỏi người bán quả nào ăn được ngay, quả nào để mang về.
Hạt dẻ Trùng Khánh ở Cao Bằng rụng khoảng tháng 8 đến tháng 10. Hạt dẻ chín trong vỏ gai, người ta nhặt quả rụng hoặc rung cây rồi tách gai. Mùa ngắn và theo năm, có năm sai quả có năm ít, nên đừng hứa với ai sẽ mang về nhiều trước khi biết năm đó được mùa hay không.
Lúa chín bậc thang cuối tháng 9. Ruộng bậc thang vùng Mù Cang Chải (nay thuộc tỉnh Lào Cai) và Hoàng Su Phì (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) chín vàng khoảng cuối tháng 9 đến đầu tháng 10. Mỗi bậc ruộng, mỗi thung lũng chín lệch nhau vài ngày; người làm ảnh hay theo dõi tin từ người địa phương rồi mới khởi hành.
Mùa cốm và mùa chè thu. Lúa nếp non làm cốm ở ven Hà Nội có từ khoảng tháng 8 đến tháng 10. Đồi chè trung du vào lứa chè thu từ tháng 8, được nhiều người uống trà cho là hương rõ hơn chè hè.
Miền Trung và Tây Nguyên: quả đặc sản cuối hè, cà phê còn xanh
Bưởi Phúc Trạch ở Hà Tĩnh bắt đầu chín từ khoảng tháng 8, kéo sang những tháng sau. Thanh trà ở vùng Thuỷ Biều (Huế) thường có khoảng tháng 8 đến tháng 10. Ở vùng Đại Lộc (Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng), bòn bon thường chín quanh giữa năm đến khoảng tháng 9. Những quả này mùa không dài và thời tiết tháng 9 ở miền Trung đã bắt đầu thất thường, nên muốn đi thì đi sớm trong khoảng.
Tây Nguyên đang giữa mùa mưa. Bơ vẫn còn ở nhiều vườn, các giống muộn kéo sang tháng 9, tháng 10. Cà phê lúc này còn xanh trên cây, quả căng dần. Đi đồi cà phê quý ba để xem cây và nói chuyện với nhà vườn thì được, nhưng không có cảnh hái. Một vài vùng cà phê chè trên cao có thể hái lứa sớm từ cuối tháng 9, còn vụ chính của cà phê vối thường bắt đầu từ tháng 10.
Ruộng muối nam Trung Bộ vào cuối vụ: mưa đến là ngưng. Nếu bạn muốn xem làm muối, tháng 7 vẫn kịp, tháng 9 thì phải hỏi kỹ từng nơi.
Với người ở xa, cách chắc nhất là chọn một quả làm mục tiêu chính, chẳng hạn thanh trà, rồi coi các thứ khác là phần thêm. Thanh trà ăn được lúc vỏ chuyển vàng xanh, múi ráo; quả hái non thì đắng nhẫn. Hỏi người bán quả hái từ hôm nào và xin bổ thử một quả trước khi mua cả chục.
Đồng bằng sông Cửu Long: gặt hè thu và mùa nước nổi
Vụ hè thu ở đồng bằng sông Cửu Long thường gặt khoảng tháng 7 đến tháng 8. Vụ này gặp mưa nên lúa gặt xong phải đưa đi sấy nhanh, cảnh phơi lúa trên đường ít hơn vụ đông xuân. Nhiều nơi tiếp tục gieo vụ thu đông ngay sau đó.
Từ khoảng tháng 8 đến tháng 11 dương lịch, tương ứng khoảng tháng 7 đến tháng 10 âm lịch, nước từ thượng nguồn về làm ngập các cánh đồng vùng đầu nguồn như An Giang và Đồng Tháp. Người miền Tây gọi là mùa nước nổi. Mùa này có cá linh non, bông điên điển, bông súng, rau đồng; người ta giăng lưới, đặt lọp, đi xuồng giữa đồng ngập. Ở những vùng đê bao kín, cảnh nước nổi không còn rõ như xưa, phải hỏi người địa phương nơi nào còn nước tràn đồng.
Năm nước về ít, gọi là năm nước nhỏ, cá linh ít và mùa nước nổi ngắn. Năm nước lớn thì cảnh đẹp nhưng đi lại khó hơn. Nếu bạn đi xem nước nổi, hỏi trước mực nước năm đó cao hay thấp so với mọi năm. Trái cây miền Tây quý ba vẫn có: dâu Hạ Châu (Cần Thơ) khoảng tháng 6 đến tháng 8, chôm chôm muộn, nhãn và bưởi rải rác quanh năm.
Chọn tuần đi theo mục đích
Quý ba nhiều mùa ngắn và chịu thời tiết, nên chọn tuần theo đúng thứ bạn muốn thấy:
| Muốn thấy | Tuần nên nhắm | Rủi ro thời tiết |
|---|---|---|
| Nhãn chín, lò sấy long nhãn | Cuối tháng 7 đến giữa tháng 8 | Mưa giông chiều, có năm gặp bão |
| Na chín trên núi đá | Giữa tháng 8 | Mưa làm quả nứt, đường núi trơn |
| Hạt dẻ | Cuối tháng 8 đến tháng 9 | Năm mất mùa có ít hàng |
| Lúa chín bậc thang | Hai tuần cuối tháng 9 | Sương mù, sạt lở sau mưa lớn |
| Nước nổi miền Tây | Tháng 9 đến tháng 10 | Năm nước nhỏ thì ít cảnh |
| Thanh trà, bưởi Phúc Trạch | Tháng 8 đến đầu tháng 9 | Mưa bão miền Trung từ tháng 9 |
Cột cuối là lý do bạn cần một ngày dự phòng. Quý ba không phải quý để xếp lịch sát ngày.
Nếu bạn chỉ đi được một chuyến trong quý, có thể ghép theo trục: cuối tháng 8 đi Lạng Sơn xem na rồi rẽ lên Cao Bằng xem hạt dẻ, vì hai vùng gần nhau và mùa chồng lên nhau; hoặc cuối tháng 9 lên vùng ruộng bậc thang, chấp nhận đi một mình vì không có mùa quả nào nằm cùng đường. Người miền Nam thì ghép gặt hè thu với đầu mùa nước nổi vào cuối tháng 8, khi đồng vừa gặt xong và nước bắt đầu lên.
Danh sách kiểm trước khi đi trong mùa bão
Một chuyến đi xem mùa vụ quý ba nên qua mấy bước kiểm sau, nhất là khi đi vùng núi hoặc miền Trung:
- Xem tin dự báo ba ngày trước khi đi và sáng hôm đi; có áp thấp hay bão đang vào thì dời, đừng cố.
- Đường lên vùng cao sau mưa lớn có thể sạt; hỏi nhà nghỉ hoặc nhà vườn ở đó xem đường có thông không.
- Hỏi nhà vườn đã hái trước bão chưa. Gặp tin bão, nhà vườn thường hái vội để giảm thiệt hại, có khi hôm bạn đến vườn đã trống.
- Mang áo mưa, giày đi được bùn, túi khô cho điện thoại.
- Không chở trái cây số lượng lớn trong ngày mưa nóng ẩm; quả hấp hơi trong thùng rất nhanh hỏng.
- Đặt chỗ nghỉ có thể huỷ hoặc dời ngày.
- Ở vùng nước nổi, chỉ đi xuồng cùng người địa phương và mặc áo phao.
Lỗi hay gặp khi đi quý ba
Hẹn ngày xem lúa chín từ một tháng trước. Lúa trên cao chín theo nắng từng thung lũng. Hẹn sớm thì được, nhưng phải giữ lịch linh động.
Đi miền Trung tháng 9, tháng 10 như đi mùa hè. Đây là đầu mùa mưa lũ. Mùa quả đã thưa, đường có thể ngập.
Nghĩ rằng nước nổi năm nào cũng như năm nào. Mực nước mỗi năm một khác. Hỏi trước để khỏi đi một chuyến mà chỉ thấy ruộng khô có đê bao.
Mua long nhãn, hạt dẻ không hỏi độ khô. Hàng chưa đủ khô cất vài tuần là mốc, nhất là trong tiết trời ẩm của quý này.
Tìm hái cà phê vào tháng 8. Quả còn xanh. Đợi đến tháng 10 trở đi.
Mua na, nhãn chín cây để mang đi xa. Quả chín cây ăn ngon nhất tại chỗ nhưng chỉ giữ được một hai ngày trong thời tiết nóng ẩm. Mang đi xa thì xin quả già vừa tới, để nhà chín dần.
Mua trúng mùa giữa năm: hàng tươi đi ngắn, hàng khô để dành
Quý ba có một đặc điểm ít người để ý: phần lớn sản vật tươi của mùa này rất chóng hỏng trong thời tiết nóng ẩm, trong khi các sản vật khô làm từ chính chúng lại là thứ để dành được cả năm. Nhãn tươi chỉ giữ vài ngày, long nhãn sấy kỹ để được nhiều tháng. Na chín mềm sau một hai ngày, hạt dẻ phơi khô cất được lâu. Cá linh tươi phải ăn ngay, mắm cá linh làm ra lại ăn dần.
Vì thế khi đi vùng chuyên canh quý ba, hãy chia việc mua làm hai phần. Phần tươi chỉ mua vừa đủ ăn tại chỗ và mang về trong ngày. Phần khô mua nhiều hơn nếu thích, nhưng hỏi kỹ ba điều: làm từ mẻ nào, đã khô đến đâu, cất thế nào. Hàng sấy đầu mùa thường thơm hơn hàng để từ năm trước, và người làm cũng sẵn lòng cho bạn nếm thử.
Một tình huống hay gặp: bạn ghé lò long nhãn nhà bà Năm ở xã E, thấy hai loại long nhãn khác màu. Loại sáng màu thường sấy nhẹ lửa hơn, loại sẫm màu sấy kỹ hoặc để lâu hơn. Không loại nào là giả, chỉ khác cách làm. Hỏi người làm loại nào hợp để ăn liền, loại nào để nấu chè, thay vì chọn theo màu đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Tháng 8 có trái gì ở miền Bắc?
Tháng 8 có nhãn lồng cuối vụ, na Chi Lăng đang rộ, hạt dẻ Trùng Khánh bắt đầu rụng, bưởi đầu vụ ở một số vùng và cốm làng ven Hà Nội. Thời tiết có thể gặp bão nên cần theo dõi tin trước khi đi.
Lúa chín ở Mù Cang Chải vào tháng mấy?
Thường khoảng cuối tháng 9 đến đầu tháng 10 dương lịch. Mỗi bậc ruộng chín lệch nhau vài ngày và năm nào nắng nhiều thì chín sớm hơn, nên hỏi người địa phương khoảng một tuần trước khi đi.
Mùa nước nổi miền Tây bắt đầu từ khi nào?
Khoảng tháng 8 đến tháng 11 dương lịch, tức khoảng tháng 7 đến tháng 10 âm lịch, rõ nhất ở vùng đầu nguồn An Giang và Đồng Tháp. Năm nước nhỏ mùa ngắn và ít cảnh, năm nước lớn thì đi lại khó hơn.
Mùa nhãn lồng Hưng Yên là tháng mấy?
Nhãn lồng thường chín khoảng tháng 7 đến tháng 8 dương lịch, rộ vào cuối tháng 7 và đầu tháng 8. Cùng thời điểm, các lò trong làng sấy long nhãn, nếu muốn xem thì hỏi nhà làm long nhãn.
Đi xem vùng chuyên canh vào mùa bão có nên không?
Vẫn đi được nếu chuẩn bị kỹ: xem dự báo, chừa ngày dự phòng, hỏi đường và hỏi nhà vườn đã hái trước bão chưa. Gặp áp thấp hay bão đang vào thì nên dời, mùa quả không đáng để liều.
Tháng 9 có nên đi Tây Nguyên xem cà phê không?
Tháng 9 cà phê vối phần lớn còn xanh, chưa có cảnh hái. Bạn vẫn xem được đồi cà phê và bơ muộn, nhưng muốn thấy hái và phơi cà phê thì nên đi từ cuối tháng 10 đến tháng 12.