Tháng 4 đến tháng 6 dương lịch là quý dày mùa nhất trong năm: phía Bắc có vải thiều, mận hậu, đào, mơ và gặt lúa chiêm xuân; miền Trung gặt đông xuân, vào mùa muối; phía Nam rộ xoài, chôm chôm, măng cụt, thanh long chính vụ, Tây Nguyên bắt đầu mùa bơ. Nếu chỉ có một quãng nghỉ để đi xem vùng chuyên canh, đây là quãng cho nhiều lựa chọn nhất.
Cái khó của quý này là nhiều mùa chen nhau và ngắn. Vải thiều chính vụ chỉ khoảng một tháng, mận hậu chừng bốn đến sáu tuần, đúng lúc mưa đầu mùa ở phía Nam bắt đầu. Bài này chia quý hai theo từng nửa tháng, nói rõ từng vùng, rồi chỉ cách ghép hai vùng trong một chuyến đi và những lỗi hay gặp khi đi giữa mùa nắng nóng.
Vì sao quý hai dày mùa nhất
Ở phía Bắc, phần lớn cây ăn quả á nhiệt đới ra hoa vào cuối đông, đầu xuân, cần khoảng ba đến bốn tháng để quả lớn và chín. Hoa vải nở quanh tháng 2, tháng 3 thì quả chín quanh tháng 5, tháng 6; hoa mận nở tháng 1, tháng 2 thì quả chín quanh tháng 5. Vì thế đầu hè là lúc cả loạt cây cùng cho quả. Cùng lúc, lúa chiêm xuân cấy sau Tết đến kỳ gặt vào khoảng cuối tháng 5 đến giữa tháng 6.
Ở phía Nam, mùa khô kết thúc vào khoảng tháng 4, tháng 5. Nhiều loại cây ra hoa trong mùa khô và cho quả chín đúng lúc mưa đầu mùa: xoài, chôm chôm, măng cụt, sầu riêng chính vụ ở miền Đông. Thanh long vùng Bình Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng) và Chợ Gạo (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp) vào chính vụ khi ngày dài và nắng nhiều, không cần thắp đèn.
Miền Trung có nhịp riêng: vụ đông xuân gặt khoảng tháng 4, tháng 5 trước khi gió Lào thổi mạnh, và những tháng nắng gắt nhất lại là mùa đẹp của ruộng muối. Ba nhịp này chồng lên nhau tạo thành quý mùa vụ dày đặc nhất năm.
Lịch theo từng nửa tháng
Mốc dưới đây là dương lịch, lấy theo những năm thời tiết bình thường. Năm rét muộn phía Bắc hay mưa sớm phía Nam có thể lệch một đến hai tuần.
| Khoảng thời gian | Phía Bắc | Miền Trung và Tây Nguyên | Phía Nam |
|---|---|---|---|
| Nửa đầu tháng 4 | Mơ chín ở các vùng mơ trung du, chè xuân lứa hai | Gặt đông xuân bắt đầu ở nam Trung Bộ | Xoài cát chính vụ bắt đầu, cuối mùa điều |
| Nửa sau tháng 4 | Dâu tằm, mơ cuối mùa | Gặt đông xuân rộ, ruộng muối vào vụ | Xoài rộ, chôm chôm bói |
| Nửa đầu tháng 5 | Vải sớm, mận hậu bắt đầu, đào | Muối, phơi cá; bơ sáp đầu mùa ở Tây Nguyên | Chôm chôm, măng cụt bắt đầu; thanh long chính vụ |
| Nửa sau tháng 5 | Vải Thanh Hà, mận hậu rộ, bắt đầu gặt chiêm | Gặt đông xuân xong ở phía bắc miền Trung | Chôm chôm, măng cụt rộ, mưa đầu mùa |
| Nửa đầu tháng 6 | Vải Lục Ngạn chính vụ, gặt chiêm rộ | Bơ rộ dần, nắng gắt | Măng cụt, chôm chôm, xoài cuối mùa |
| Nửa sau tháng 6 | Vải muộn, mận tam hoa bắt đầu | Bơ, ruộng muối giữa vụ | Trái miền Đông cuối vụ, dâu Hạ Châu bắt đầu |
Đọc bảng theo chiều dọc để biết một vùng chuyển mùa ra sao, đọc theo chiều ngang để chọn nơi đi trong một tuần nhất định. Ô nào ghi "bắt đầu" thì hàng còn ít và chưa đồng đều; ô ghi "rộ" là lúc nhiều vườn hái cùng lúc, chọn dễ và giá tại vườn thường mềm nhất.
Phía Bắc: vải, mận, đào và mùa gặt chiêm
Vải thiều có hai vùng quen gọi. Thanh Hà (nay thuộc thành phố Hải Phòng) thường chín sớm hơn, quanh cuối tháng 5 đến giữa tháng 6; vùng Lục Ngạn (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh) chính vụ khoảng tháng 6 đến đầu tháng 7, có thêm vải sớm từ giữa tháng 5. Mùa chính chỉ chừng bốn đến năm tuần nên đi lệch một tuần là thấy khác hẳn.
Mận hậu chín trước vải ở vùng cao. Cao nguyên Mộc Châu (Sơn La) và vùng Bắc Hà (nay thuộc tỉnh Lào Cai) có mận hậu chín khoảng cuối tháng 4 đến tháng 6. Mận tam hoa ở Bắc Hà muộn hơn, thường từ tháng 6 sang tháng 7. Đào Sa Pa (Lào Cai) chín quanh tháng 5, tháng 6.
Mơ là quả đầu hè sớm nhất. Vùng mơ quanh Hương Sơn ở Hà Nội và một số vùng trung du chín khoảng tháng 3 âm lịch, tức thường rơi vào tháng 4 dương lịch. Mùa mơ ngắn, khoảng hai đến ba tuần.
Gặt chiêm xuân rộ từ cuối tháng 5. Đồng bằng sông Hồng gặt khoảng cuối tháng 5 đến giữa tháng 6, gặt xong là làm đất cấy vụ mùa ngay. Thời gian gặt rộ một cánh đồng chỉ vài ngày, cần hỏi xã cụ thể.
Phía Nam và Tây Nguyên: mùa trái miền Đông, xoài miền Tây và bơ cao nguyên
Xoài cát Hoà Lộc ở vùng Cái Bè (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp) và các vùng xoài miền Tây có chính vụ quanh tháng 4 đến tháng 6, dù nhờ xử lý ra hoa mà quanh năm đều có xoài. Xoài chính vụ được nhiều người khen thơm hơn vì quả lớn trong mùa nắng, ít bị mưa làm nhạt.
Chôm chôm và măng cụt tập trung ở miền Đông Nam Bộ như vùng Lái Thiêu (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh), Long Khánh (nay thuộc Đồng Nai) và miệt vườn Cái Mơn (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long). Mùa rộ thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 7. Đây cũng là lúc nhiều vườn mở cửa đón khách vào ăn tại chỗ. Đi sau một trận mưa lớn thì nên hỏi trước, vì măng cụt gặp mưa dồn dễ bị sượng, chôm chôm dễ nứt.
Ở Tây Nguyên, bơ sáp bắt đầu có từ khoảng tháng 5, rộ vào mùa mưa từ tháng 6 đến tháng 8. Vùng bơ quen thuộc ở Đắk Lắk và Lâm Đồng. Bơ hái về phải để vài ngày mới chín ăn được, nên đừng cắn thử ngay tại vườn rồi kết luận bơ không ngon.
Thanh long vào chính vụ khi ngày dài và nắng nhiều, khoảng tháng 5 đến tháng 8, nhà vườn không phải thắp đèn kích ra hoa. Ruộng muối ở nam Trung Bộ như Hòn Khói (Khánh Hoà) hay Sa Huỳnh (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi) vào giữa vụ, cảnh cào muối buổi sáng sớm là thứ người đi ảnh tìm đến.
Ghép hai vùng trong một chuyến: một tình huống giả định
Giả sử bạn ở Hà Nội, có năm ngày nghỉ vào tuần thứ hai của tháng 6 và muốn xem cả vải lẫn mận. Có thể sắp như sau:
- Hai tuần trước ngày đi: nhắn cho một nhà vườn vải ở Lục Ngạn (ví dụ vườn nhà cô Hoa ở xã B) và một nhà vườn mận ở Mộc Châu, hỏi vườn hái đến khoảng ngày nào, năm nay sớm hay muộn so với năm trước.
- Một tuần trước: hỏi lại. Nếu nhà vườn mận báo đã gần hết, đảo thứ tự: lên Mộc Châu trước, vải để sau vì vải Lục Ngạn chính vụ còn kéo sang đầu tháng 7.
- Ngày một và hai: lên Mộc Châu, đi vườn mận buổi sáng sớm khi trời mát, chiều xem đồi chè. Mua mận để ăn dọc đường, không mua nhiều vì mận chín cây chóng mềm.
- Ngày ba: về xuôi, nghỉ ở Hà Nội.
- Ngày bốn: đi Lục Ngạn từ rất sớm để kịp xem hái vải lúc sáng, khi vải được bẻ cành và chuyển ra điểm cân.
- Ngày năm: dự phòng cho mưa hoặc nếu một vườn báo dời lịch hái.
Điểm mấu chốt là thứ tự: mùa nào sắp hết thì đi trước, mùa nào còn dài thì đi sau. Ngày dự phòng không thừa, vì giữa tháng 6 phía Bắc hay có mưa giông chiều.
Áp vào trường hợp của bạn: đi vì cái gì thì chọn tuần nào
Cùng một quý nhưng mục đích chuyến đi khác nhau thì tuần nên chọn cũng khác. Bảng dưới gợi ý theo bốn kiểu người đi thường gặp.
| Bạn đi để | Nên nhắm | Lý do |
|---|---|---|
| Xem cảnh hái và chụp ảnh | Đầu hoặc giữa mùa rộ của một loại quả | Cây còn trĩu quả, người hái đông, vườn chưa bị vặt trụi |
| Mua nhiều để biếu, để chia | Giữa mùa rộ | Hàng đồng đều, chọn được loại một, giá tại vườn thường mềm nhất |
| Ăn thử nhiều thứ trong một chuyến | Tuần giáp ranh hai mùa, ví dụ cuối mùa mận và đầu mùa vải | Một chuyến gặp được cả hai loại, dù mỗi loại không ở lúc đẹp nhất |
| Xem gặt lúa, phơi muối | Ngày nắng sau một quãng khô | Lúa ướt không gặt, muối gặp mưa phải bỏ cả mẻ |
Đầu mùa có cái hay là ít khách và nhà vườn còn rảnh nói chuyện, nhưng quả chưa đồng đều và có khi chưa ngọt hẳn. Cuối mùa quả có thể đậm vị hơn nhưng nhỏ, ít, nhiều vườn đã nghỉ đón khách. Biết mình cần gì thì không thất vọng vì chọn sai tuần.
Lỗi hay gặp khi đi giữa mùa nắng nóng
Quý hai cũng là lúc nắng gắt nhất ở phía Bắc và miền Trung, và mưa bắt đầu ở phía Nam. Những sai lầm quen thuộc:
- Đến vườn vải lúc trưa. Người hái làm từ tờ mờ sáng đến khoảng chín, mười giờ; trưa nắng gắt vườn nghỉ, bạn chỉ thấy cây chứ không thấy việc.
- Mua vải, mận số lượng lớn để chở xa bằng xe thường. Vải để ngoài nắng một ngày là vỏ thâm, mận chín mềm dễ dập. Hỏi nhà vườn cách lót lá và chọn quả hơi già hơn để chở.
- Tin "vải chín sớm" là vải đặc sản. Vải sớm và vải chính vụ là các giống khác nhau, vị và hình quả khác. Không giống nào kém hơn, chỉ cần biết mình đang mua giống gì.
- Ghép quá nhiều vùng. Lục Ngạn, Thanh Hà, Mộc Châu, Hưng Yên trong ba ngày nghe khả thi trên giấy nhưng thực tế là cả ngày ngồi xe.
- Đi miền Đông sau mưa liên tiếp mà không hỏi trước. Mưa dồn làm quả nứt, vườn có thể tạm ngưng đón khách.
- Quên rằng gặt lúa chỉ vài ngày một cánh đồng. Đến muộn ba hôm là chỉ còn gốc rạ.
Câu hỏi thường gặp
Tháng 5 có trái gì ngon ở miền Bắc?
Tháng 5 có mận hậu Mộc Châu, Bắc Hà đang rộ, đào Sa Pa, vải sớm và vải Thanh Hà bắt đầu vào khoảng cuối tháng. Cuối tháng 5 đồng bằng sông Hồng cũng bắt đầu gặt chiêm xuân.
Mùa vải Lục Ngạn kéo dài từ tháng mấy đến tháng mấy?
Vải sớm có từ khoảng giữa tháng 5, vải thiều chính vụ thường từ đầu tháng 6 đến đầu tháng 7 dương lịch. Mỗi năm có thể lệch một đến hai tuần, nên hãy hỏi một nhà vườn trước ngày đi khoảng một tuần.
Tháng 6 đi miền Tây ăn trái cây có hợp không?
Hợp nếu bạn thích chôm chôm, măng cụt, xoài cuối mùa và thanh long chính vụ. Tháng 6 đã có mưa đầu mùa, vườn có thể lầy và sau mưa lớn quả dễ nứt, nên hỏi nhà vườn tình hình trước khi đi.
Mùa bơ Tây Nguyên bắt đầu từ tháng nào?
Bơ sáp ở Đắk Lắk và Lâm Đồng thường có từ khoảng tháng 5, rộ trong mùa mưa từ tháng 6 đến tháng 8. Một số giống bơ chín muộn hơn, kéo sang tháng 9, tháng 10.
Đi xem gặt lúa chiêm ở đồng bằng sông Hồng vào lúc nào?
Khoảng cuối tháng 5 đến giữa tháng 6 dương lịch. Mỗi cánh đồng gặt rộ chỉ vài ngày và máy gặt làm rất nhanh, nên phải hỏi người ở xã trước, tốt nhất là trước hai đến ba ngày.
Mua vải tại vườn để gửi đi xa có được không?
Được nếu chọn đúng cách: hỏi nhà vườn hái vào sáng sớm, chọn quả vừa chín tới, lót lá và để thùng thoáng, đi xe lạnh hoặc chuyến xe trong ngày. Vải để nắng hay để kín hơi đều nhanh thâm vỏ.