Cuối năm dương lịch là mùa hái cà phê ở Tây Nguyên, mùa cam bưởi phía Bắc và Bắc Trung Bộ, mùa hồng Đà Lạt, gặt lúa mùa đồng bằng sông Hồng, mùa rươi ven biển phía Bắc và mùa các làng hoa chăm cây chờ Tết. Thời tiết phía Bắc và Tây Nguyên chuyển khô, rất hợp đi vườn; riêng miền Trung tháng 10, tháng 11 là cao điểm mưa lũ, nên tránh.
Bài này đi theo từng sản vật thay vì từng tháng, vì nhiều mùa cuối năm kéo dài liền ba tháng và nối sang Tết. Kèm theo là các bước lên lịch mua hàng Tết tận vườn sao cho đúng lúc, và những lỗi người mua cuối năm hay gặp.
Từng sản vật: bắt đầu, rộ, kết thúc
Các mốc dưới đây là dương lịch, theo năm thời tiết bình thường. Cột "rộ" là lúc nên đi nếu muốn thấy nhiều việc và chọn được nhiều hàng.
| Sản vật | Vùng quen gọi | Bắt đầu | Rộ | Kết thúc |
|---|---|---|---|---|
| Cà phê vối | Buôn Ma Thuột (Đắk Lắk), Gia Lai, Lâm Đồng | Cuối tháng 9 | Tháng 11 | Tháng 12, vài nơi sang tháng 1 |
| Cà phê chè (arabica) | Cầu Đất (Lâm Đồng), Sơn La, Khe Sanh (Quảng Trị) | Tháng 10 | Tháng 11 đến tháng 12 | Tháng 1 |
| Cam | Cao Phong (nay thuộc Phú Thọ), Vinh (Nghệ An), Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang) | Tháng 10 | Tháng 12 | Trước Tết |
| Bưởi | Đoan Hùng (Phú Thọ), Diễn (Hà Nội) | Tháng 9 đến tháng 11 | Tháng 11 đến tháng 12 | Tết |
| Hồng giòn, hồng treo gió | Đà Lạt (Lâm Đồng), Bắc Kạn cũ (nay thuộc Thái Nguyên) | Tháng 9 | Tháng 10 đến tháng 11 | Tháng 12, hồng treo gió sang tháng 1 |
| Lúa mùa | Đồng bằng sông Hồng | Cuối tháng 9 | Tháng 10 | Đầu tháng 11 |
| Rươi | Ven biển và cửa sông Hải Phòng, Hưng Yên, Ninh Bình | Tháng 9 âm lịch | Quanh rằm tháng 9 và mùng 5 tháng 10 âm lịch | Tháng 10 âm lịch |
Rươi là trường hợp duy nhất trong bảng nên tính theo âm lịch, vì người làng canh con nước theo trăng. Câu quen miệng "tháng chín đôi mươi, tháng mười mồng năm" chỉ những ngày rươi nổi nhiều.
Tây Nguyên: mùa hái cà phê và cái lợi của mùa khô
Từ khoảng cuối tháng 9, Tây Nguyên chuyển sang mùa khô, cũng là lúc cà phê vối chín đỏ. Vụ chính thường kéo dài từ tháng 10 đến tháng 12, rộ vào tháng 11. Nhà vườn tuốt cả cành hoặc hái chọn quả chín, đổ xuống bạt, rồi đưa về phơi trên sân. Người làm cà phê kỹ thì hái chọn nhiều lượt chỉ lấy quả chín, công gấp mấy lần nhưng hạt đều hơn.
Đi đồi cà phê lúc này có đủ cảnh: hái, gánh bao, phơi, xát vỏ. Nếu bạn muốn hiểu vì sao cùng một vùng mà cà phê có loại thơm loại không, hãy hỏi nhà vườn tỉ lệ quả chín khi hái và cách phơi, đó là hai chỗ quyết định chất lượng nhiều nhất ở khâu đầu.
Vùng cà phê chè trên cao như Cầu Đất (Lâm Đồng) hay vùng Sơn La thường chín muộn hơn đôi chút và kéo sang đầu năm. Cùng mùa, Đà Lạt vào mùa hồng: vườn hồng giòn hái từ khoảng tháng 9, các nhà làm hồng treo gió bắt đầu treo từ khoảng tháng 10 đến hết tháng 12, tận dụng gió khô và lạnh. Một chuyến cuối năm lên cao nguyên có thể gặp cả hai mùa.
Phía Bắc cuối năm: cam bưởi, lúa mùa, rươi và làng hoa
Vườn cam vào mùa từ tháng 10. Cam Cao Phong, cam sành vùng Hà Giang cũ, cam Vinh và cam bù Hương Sơn (Hà Tĩnh) chín từ khoảng tháng 10 và rộ vào tháng 12. Nhà vườn thường để lại quả trên cây đến sát Tết để bán đúng dịp, nên vườn đẹp nhất trong khoảng tháng 12.
Bưởi hái trước Tết và để dành. Bưởi Đoan Hùng chín từ khoảng tháng 9, tháng 10; bưởi Diễn được hái phần lớn quanh tháng 11, tháng 12 và để dành ăn Tết, càng để vỏ càng mỏng, múi ráo.
Gặt lúa mùa tháng 10. Đồng bằng sông Hồng gặt vụ mùa khoảng cuối tháng 9 đến đầu tháng 11, rộ trong tháng 10. Gạo mới vụ mùa có mặt ở chợ quê từ cuối tháng 10, thơm và dẻo hơn gạo cũ.
Mùa rươi theo con nước. Ở các vùng ruộng nước lợ ven biển và cửa sông phía Bắc, rươi nổi lên vào một số đêm theo con nước tháng 9, tháng 10 âm lịch, thường rơi vào tháng 10, tháng 11 dương lịch. Người làng ra đồng từ rạng sáng vớt rươi, mùa chỉ vài đợt, mỗi đợt vài hôm.
Làng hoa chăm cây chờ Tết. Các làng đào, quất ven Hà Nội như Nhật Tân, Tứ Liên bắt đầu tuốt lá, uốn cành từ tháng 10, tháng 11 âm lịch để hoa nở đúng Tết. Làng hoa Sa Đéc (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp) xuống giống cho vụ Tết vào khoảng tháng 9, tháng 10 âm lịch. Đi xem làng hoa trước Tết một đến hai tháng là thấy được cả công việc lẫn cây đang lớn.
Lên lịch mua hàng Tết tận vườn
Cuối năm là lúc nhiều người muốn mua cam, bưởi, cà phê mới, gạo mới tận vườn để biếu Tết. Thứ tự sau giúp bạn không bị lỡ vụ hay mua phải hàng hái non:
- Tháng 10: liên hệ một hai nhà vườn quen (ví dụ vườn cam nhà anh Tư ở xã D), hỏi năm nay quả sai hay ít, dự kiến hái rộ khi nào.
- Đầu tháng 11: mua gạo mới vụ mùa và cà phê mới rang đầu vụ; hai thứ này không chờ đến Tết, mua sớm vẫn giữ được.
- Cuối tháng 11: chốt số lượng cam, bưởi cần; hỏi nhà vườn phân loại thế nào, loại biếu khác loại ăn ra sao.
- Đầu đến giữa tháng 12: nhận bưởi trước vì bưởi để được lâu; cam để sau.
- Hai đến ba tuần trước Tết: nhận cam. Đợt này giá tại vườn thường đã tăng, nhưng quả chín đậm hơn.
- Tuần cuối trước Tết: tránh gửi hàng đi xa, vì xe hàng quá tải và rủi ro dập hỏng cao nhất.
Nếu chỉ mua để nhà ăn, không cần đúng sát Tết. Quả giữa mùa rộ ở vườn thường đồng đều và dễ chịu về giá hơn quả canh cho ngày Tết.
Miền Trung và đồng bằng sông Cửu Long cuối năm
Tháng 10, tháng 11 là cao điểm mưa lũ ở miền Trung, từ Hà Tĩnh vào đến nam Trung Bộ. Mùa vụ gần như nghỉ: ruộng muối ngưng, vườn quả ít. Nếu không có việc riêng, đây không phải lúc nên đi xem vùng chuyên canh miền Trung. Sang tháng 12, mưa giảm dần ở phía bắc miền Trung nhưng có thể còn kéo dài ở phía nam đèo Hải Vân.
Đồng bằng sông Cửu Long cuối năm là lúc nước rút sau mùa nước nổi. Nhiều nơi gặt vụ thu đông khoảng tháng 10, tháng 11, rồi xuống giống đông xuân ngay khi nước rút. Miệt vườn bắt đầu xử lý cho cây ra hoa để kịp có quả đón Tết, làng hoa và làng cây cảnh tất bật nhất năm. Đây là lúc tốt để đi xem làm hoa Tết, xem bón, tỉa, che nắng cho từng chậu, trước khi đến đợt bán hàng tháng Chạp.
Từ tháng 12, miệt vườn khô ráo hơn, đường vào vườn dễ đi, quả bắt đầu chín cho mùa Tết. Một chuyến miền Tây đầu tháng 12 thường vắng hơn và dễ chịu hơn nhiều so với tuần cận Tết. Nếu bạn mua hoa hay cây cảnh tận làng, đây cũng là lúc chọn được cây ưng ý rồi gửi lại nhà vườn chăm, hẹn ngày lấy, thay vì chen chúc ở chợ hoa những ngày cuối tháng Chạp khi cây đẹp đã có người đặt.
Lỗi hay gặp khi mua và đi cuối năm
Những điểm người đi xem và mua tận gốc cuối năm thường vấp:
- Mua cam bưởi quá sớm. Tháng 10 nhiều quả đã có màu nhưng chưa đủ ngọt. Hỏi nhà vườn quả hái lúc nào là ăn được, đừng nhìn màu vỏ.
- Gửi hàng Tết sát ngày. Tuần cuối năm xe quá tải, hàng dễ dập, nhận muộn.
- Đi miền Trung trong tháng 10, tháng 11 không xem dự báo. Đường có thể ngập nhiều ngày.
- Đặt rươi tươi mà không hỏi ngày. Rươi chỉ có vào vài đợt và rất chóng hỏng; người bán không chắc ngày nổi thì đừng đặt cọc.
- Mua cà phê "mới" trong tháng 9. Vụ mới chưa về; hàng lúc này thường là vụ cũ.
- Mong thấy hồng treo gió trong tháng 9. Phải đợi gió khô, khoảng tháng 10 trở đi.
Phần lớn các lỗi trên có chung một gốc: lấy mốc Tết làm mốc cho mọi thứ. Thực ra mỗi sản vật cuối năm có nhịp riêng, cà phê và gạo xong trước Tết khá lâu, rươi lại theo trăng, chỉ cam, bưởi và hoa là thật sự canh theo Tết.
Áp vào trường hợp của bạn: bốn kiểu chuyến cuối năm
Cuối năm ai cũng bận, nên một chuyến đi xem mùa vụ thường phải gói gọn. Bốn kiểu dưới đây là các trường hợp hay gặp, kèm khung thời gian hợp nhất:
| Trường hợp | Nên đi | Ghép được với | Cần hỏi trước |
|---|---|---|---|
| Gia đình ở phía Bắc, có hai ngày cuối tuần | Giữa tháng 12, vườn cam vùng Cao Phong | Ghé làng đào, quất ven Hà Nội trên đường về | Vườn có đón khách vào hái không, có thu phí vào vườn không |
| Nhóm bạn muốn xem cà phê từ cây đến tách | Giữa đến cuối tháng 11 ở Tây Nguyên | Lên Đà Lạt xem hồng treo gió | Hôm đó vườn hái hay nghỉ, sân phơi có đang phơi không |
| Người thích chụp cảnh làng quê | Tháng 10 ở đồng bằng sông Hồng | Đêm rươi nếu trùng con nước | Cánh đồng nào gặt hôm nào, rươi dự kiến nổi đêm nào |
| Người ở phía Nam muốn xem làm hoa Tết | Đầu tháng 12 ở làng hoa Sa Đéc | Vườn quýt hồng, vú sữa sắp chín | Làng có cho khách đi giữa các luống không |
Điểm chung của bốn trường hợp: đi trước cao điểm Tết ít nhất ba tuần. Muộn hơn thì nhà vườn bận đến mức không còn thời gian tiếp chuyện, mà nói chuyện với người làm ra sản vật mới là phần đáng giá nhất của chuyến đi.
Câu hỏi thường gặp
Mùa thu hoạch cà phê ở Tây Nguyên là tháng mấy?
Cà phê vối thường hái từ khoảng cuối tháng 9 đến tháng 12, rộ trong tháng 11. Cà phê chè trên vùng cao như Cầu Đất hay Sơn La chín muộn hơn đôi chút và có thể kéo sang tháng 1.
Mùa rươi là tháng mấy dương lịch?
Rươi theo con nước tháng 9 và tháng 10 âm lịch, thường rơi vào khoảng tháng 10 và tháng 11 dương lịch. Mỗi đợt chỉ vài hôm, nên muốn xem vớt rươi hay mua rươi tươi phải hỏi người làng ngày cụ thể.
Đi vườn cam Cao Phong lúc nào đẹp nhất?
Khoảng tháng 12, khi nhiều vườn còn để quả trên cây chờ Tết, cây trĩu quả vàng. Cam đã chín ăn được từ khoảng tháng 10, tháng 11, nhưng vườn đẹp và đông nhất là trong tháng trước Tết.
Tháng 11 có nên đi miền Trung xem vùng chuyên canh không?
Không nên nếu không có việc riêng. Tháng 10 và tháng 11 là cao điểm mưa lũ ở miền Trung, ruộng muối nghỉ, vườn quả ít, đường có thể ngập. Nên dời sang mùa khô từ khoảng tháng 3 trở đi.
Mua gạo mới miền Bắc vào tháng mấy?
Gạo mới vụ mùa có từ khoảng cuối tháng 10, sau khi đồng bằng sông Hồng gặt rộ. Gạo mới thơm và dẻo hơn nhưng nấu cần ít nước hơn gạo cũ, nên điều chỉnh khi nấu những lần đầu.
Hồng treo gió Đà Lạt làm vào tháng mấy?
Thường từ khoảng tháng 10 đến hết tháng 12, khi gió khô và trời lạnh. Mùa hồng giòn tươi bắt đầu từ khoảng tháng 9. Năm mưa kéo dài thì việc treo hồng cũng lùi lại.