Ba tháng đầu năm dương lịch, phần lớn nông sản phía Bắc đang nghỉ hoặc vừa xuống giống, còn từ Tây Nguyên trở vào là mùa khô và mùa thu hoạch: hồ tiêu, hạt điều, cuối vụ cà phê, lúa đông xuân ở đồng bằng sông Cửu Long, mận và vú sữa miệt vườn. Muốn thấy cảnh hái, phơi, gặt thật thì đi về phía Nam; muốn ngắm vườn cam bưởi còn quả và đồi chè đâm chồi thì ở phía Bắc vẫn có, nhưng chủ yếu là cuối vụ và đầu vụ.
Dưới đây là bảng theo từng tháng, ghi chú riêng cho từng miền, những việc nên hỏi nhà vườn khi đi đúng dịp Tết, và các lỗi người đi xem mùa vụ đầu năm hay mắc. Mọi khoảng thời gian ở đây là dương lịch trừ khi ghi rõ âm lịch, và đều là khoảng quen thuộc chứ không phải ngày cố định: năm rét đậm hay nắng sớm có thể lệch hai đến ba tuần.
Đầu năm, mùa vụ hai đầu đất nước ngược nhau
Từ tháng 12 đến tháng 3, miền Bắc ở trong mùa đông và đầu xuân: trời lạnh, ít nắng, mưa phùn. Cây ăn quả ôn đới và á nhiệt đới đang nghỉ, cây chè ngủ đông, đồng ruộng đồng bằng sông Hồng vừa gặt vụ mùa từ tháng 10 và chờ cấy vụ chiêm xuân sau Tết. Vì thế phần lớn thứ người miền Bắc mua dịp này là hàng thu hoạch từ cuối năm trước mà còn treo trên cây hoặc đã cất: cam, bưởi, quýt, hồng treo gió, gạo mới vụ mùa.
Ở chiều ngược lại, từ Tây Nguyên, Đông Nam Bộ đến đồng bằng sông Cửu Long đang là mùa khô. Không mưa, nắng gắt, độ ẩm thấp: đúng thời tiết để phơi tiêu, phơi điều, phơi lúa. Nhiều loại cây ở đây lại được xử lý ra hoa để quả chín đón Tết, nên tháng 1 và tháng 2 dương lịch là lúc miệt vườn nhộn nhịp nhất. Người đi tìm cảnh thu hoạch thật đầu năm nên nhìn về phía Nam.
Miền Trung nằm giữa. Phía bắc đèo Hải Vân còn mưa rét đến khoảng tháng 2, ruộng đông xuân mới cấy; phía nam đèo, nhất là vùng duyên hải nam Trung Bộ, khô sớm hơn và bắt đầu mùa làm muối, mùa phơi cá. Đây là lý do một chuyến đi xuyên Việt dịp đầu năm thường thấy cảnh rất khác nhau chỉ sau một ngày đường.
Bảng mùa vụ tháng 1, 2, 3 theo vùng
Bảng dưới gom những sản vật quen thuộc có mùa rơi vào quý một. Cột cuối là điều cần để ý khi đi, không phải lời khuyên mua bán.
| Tháng (dương lịch) | Vùng | Đang mùa gì | Để ý |
|---|---|---|---|
| Tháng 1 | Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), Cao Phong (nay thuộc Phú Thọ), Vinh và Hương Sơn | Cam sành, cam đường canh, cam bù cuối vụ | Cam để trên cây đón Tết; sau rằm tháng Giêng nhiều vườn đã hết |
| Tháng 1–2 | Đồng bằng sông Cửu Long | Mận, vú sữa, quýt hồng, dưa hấu Tết, hành tím | Giá tăng theo sát ngày Tết; ra Giêng hàng thường xuống |
| Tháng 1–3 | Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, Phú Quốc (nay thuộc An Giang) | Hồ tiêu | Trời khô thì phơi đẹp; tiêu mới thường có từ cuối tháng 1 |
| Tháng 2–4 | Bình Phước cũ (nay thuộc Đồng Nai), Tây Nguyên | Hạt điều | Hái quả rụng mỗi sáng; nhặt hạt tách khỏi cuống giả |
| Tháng 2–3 | Đồng bằng sông Cửu Long | Gặt lúa đông xuân | Vụ được coi là chắc hạt nhất trong năm |
| Tháng 2–3 | Tây Nguyên | Hoa cà phê sau đợt tưới đầu mùa khô | Hoa nở vài ngày rồi tàn; phải hỏi trước |
| Tháng 3 | Trung du và miền núi phía Bắc | Chè xuân lứa đầu, hoa mận, hoa ban | Lứa chè đầu thường ít mà được chuộng |
Bảng không ghi cà phê như một mùa riêng của quý một vì vụ cà phê vối ở Tây Nguyên thường rơi vào khoảng tháng 10 đến tháng 12, chỉ những nơi thu hoạch muộn hoặc vùng chè arabica trên cao mới kéo sang tháng 1. Nếu bạn đi tháng 1 mà muốn thấy hái cà phê, hãy hỏi trước xem vườn đó đã xong chưa.
Phía Bắc sau Tết: vườn cam hết dần, đồi chè và đồng chiêm thức dậy
Nhiều người miền Bắc nghĩ rằng ra Tết là vào mùa cam, nhưng thực tế cam sành, cam đường canh, bưởi Diễn và bưởi Đoan Hùng đều chủ yếu được hái từ khoảng tháng 10 đến trước Tết Nguyên đán. Các nhà vườn để lại một phần quả trên cây để khách lên chụp ảnh, mua tận gốc dịp cận Tết. Qua rằm tháng Giêng âm lịch, số vườn còn quả giảm hẳn, quả cuối vụ có khi ngọt đậm hơn nhưng vỏ đã sần, dễ khô tép. Muốn đi vườn cam đông vui thì đi trước Tết, không phải sau.
Từ cuối tháng 2 đến tháng 3, khi trời ấm và có mưa xuân, cây chè ở vùng trung du như Thái Nguyên, Phú Thọ bật lứa búp đầu. Lứa này thường ít, búp nhỏ, người trong nghề quý vì vị đậm và hương rõ. Đồi chè lúc này xanh non, người hái bắt đầu ra đồi buổi sớm. Đi xem hái chè xuân là một lý do tốt để lên trung du vào tháng 3, chỉ cần hỏi trước vì năm rét kéo dài thì lứa đầu có thể muộn sang tháng 4.
Đồng bằng sông Hồng sau Tết là mùa cấy chiêm xuân. Cảnh ruộng nước, người cấy, máy làm đất chạy ngang dọc rất đẹp nếu bạn thích ảnh đồng quê, nhưng đây không phải mùa thu hoạch nên đừng định đi mua gạo mới tận ruộng vào dịp này. Gạo bán lúc này là gạo vụ mùa gặt khoảng tháng 10 năm trước.
Trên vùng cao phía Bắc, tháng 2 và tháng 3 là mùa hoa mận, hoa đào rừng, hoa ban, không phải mùa quả. Mận hậu ở Mộc Châu (Sơn La) hay Bắc Hà (nay thuộc tỉnh Lào Cai) phải đợi đến khoảng tháng 5, tháng 6 mới chín. Đi lúc hoa nở để ngắm thì được, nhưng đừng hỏi mua quả.
Tây Nguyên và Đông Nam Bộ: mùa khô là mùa phơi
Hồ tiêu chín rải từ cuối tháng 1. Ở các vùng tiêu nổi tiếng như Chư Sê (Gia Lai), vùng Đắk Nông cũ (nay thuộc Lâm Đồng) hay Phú Quốc, nhà vườn hái cả chùm khi trên chùm đã có vài hạt chuyển đỏ, tuốt hạt rồi phơi trên sân xi măng hoặc bạt. Muốn thấy cảnh phơi tiêu đen trải kín sân, đi khoảng tháng 2 đến tháng 3 vào ngày nắng. Hôm mưa trái mùa thì không có gì để xem.
Hạt điều rụng theo đợt từ khoảng tháng 2. Vùng điều nổi tiếng là Bình Phước cũ (nay thuộc Đồng Nai), một phần Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Quả điều chín rụng xuống gốc, người nhặt đi buổi sáng, tách hạt khỏi phần cuống giả màu đỏ vàng rồi phơi. Mùa kéo dài đến khoảng tháng 4, giữa vụ là đẹp nhất. Hạt thô mua tận vườn chưa ăn được, phải qua chế biến; đừng nhầm hạt thô với hạt điều rang bán ở chợ.
Cà phê nghỉ, nhưng hoa nở. Sau khi thu hoạch cuối năm, nhà vườn tưới đợt đầu mùa khô để cây ra hoa. Hoa cà phê trắng phủ đồi, thơm nhẹ, nở chỉ vài ngày rồi tàn. Thời điểm phụ thuộc lịch tưới từng vườn, thường quanh tháng 2, tháng 3. Không có lịch cố định cho cả vùng, nên phải hỏi người quen ở đó trước khi đặt vé.
Cao su vào kỳ thay lá. Ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, khoảng tháng 2 đến tháng 4 nhiều vườn cao su rụng lá và nghỉ cạo mủ. Nếu bạn định ghé xem cạo mủ thì đây là lúc nên tránh.
Miệt vườn đồng bằng sông Cửu Long: trái chín đón Tết và mùa gặt đông xuân
Phần lớn trái cây đồng bằng sông Cửu Long ngày nay có thể ra nghịch vụ nhờ kỹ thuật xử lý ra hoa, nhưng dịp Tết là lúc nhà vườn canh cho quả chín nhiều nhất vì bán được giá. Mận hồng đào, mận an phước, vú sữa Lò Rèn ở Vĩnh Kim (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp), quýt hồng Lai Vung (Đồng Tháp), bưởi da xanh ở Cái Mơn (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long) đều thường được canh cho chín quanh tháng Chạp âm lịch. Sau Tết, mận và vú sữa vẫn còn đến khoảng tháng 3, tháng 4, vườn vắng khách hơn, nhà vườn rảnh hơn để tiếp chuyện.
Vụ lúa đông xuân ở đồng bằng sông Cửu Long thường gặt rộ khoảng tháng 2 đến tháng 3, tuỳ vùng xuống giống sớm hay muộn. Đây là vụ thường được coi là chắc hạt và ổn định nhất trong năm vì gặp mùa khô, ít sâu bệnh. Cánh đồng vàng, máy gặt đập chạy liên tục, lúa được bán ngay tại ruộng cho thương lái hoặc đưa về sân phơi. Nếu muốn mua gạo mới đúng vụ để ăn thử, đây là thời điểm đáng chờ.
Hành tím ở vùng Vĩnh Châu (Sóc Trăng cũ, nay thuộc thành phố Cần Thơ) và dưa hấu trồng đón Tết cũng thu hoạch quanh tháng 1, tháng 2. Ruộng hành phơi trên giồng cát là cảnh đặc trưng của mùa khô vùng ven biển.
Danh sách việc cần hỏi khi đi vườn quanh Tết
Đi đúng Tết có cái lợi là vườn nhiều quả nhất, cái hại là ai cũng bận. Trước khi lên đường, nhắn hỏi nhà vườn (ví dụ vườn nhà chú Bảy ở xã C) mấy câu sau:
- Vườn còn quả đến ngày nào, nhà có nghỉ Tết từ hôm nào đến hôm nào.
- Khách đến chụp ảnh và mua tại vườn thì vào giờ nào, có tính phí vào vườn hay không.
- Quả hái hôm đó là chín cây hay hái sớm để kịp chuyến xe Tết; mua để ăn ngay thì xin loại nào.
- Hàng loại một, loại hai khác nhau thế nào ở vườn đó (cỡ quả, vỏ, mẫu mã) để bạn chọn theo việc dùng: biếu hay ăn.
- Có gửi xe về thành phố được không, ai chịu dập hỏng nếu xe đi ngày cao điểm.
- Nếu muốn xem cảnh phơi tiêu, phơi điều, gặt lúa thì hôm nay có làm không, hay phải chờ trời nắng.
Câu cuối nghe hiển nhiên nhưng hay bị bỏ qua. Công việc ngoài đồng phụ thuộc trời: tiêu ướt không phơi, lúa ướt không gặt. Một tin nhắn buổi tối trước hôm đến tiết kiệm cho bạn cả một ngày đường.
Lỗi hay gặp khi đi xem mùa vụ đầu năm
Lên vùng cao phía Bắc tháng 2 để mua mận, đào. Lúc ấy là mùa hoa. Quả phải đợi đến đầu hè.
Đi vườn cam miền Bắc sau rằm tháng Giêng. Phần lớn vườn đã hái xong; số còn lại là quả cuối vụ hoặc quả để làm cảnh. Đi trước Tết từ hai đến bốn tuần thì hợp hơn.
Tưởng mùa cà phê vẫn đang rộ. Vụ chính thường đã xong từ cuối năm trước. Tháng 1 chỉ còn ít vườn thu muộn, tháng 2, tháng 3 là mùa hoa.
Mua trái cây sát Tết rồi so giá với ngày thường. Giá cận Tết ở vườn cũng cao, vì thương lái tranh hàng và nhà vườn canh đúng dịp này cả năm. Muốn giá dễ chịu hơn thì mua sau mùng 5, chấp nhận chọn ít hơn.
Không tính đến đường sá dịp Tết. Xe khách, phà và đường về miền Tây rất đông những ngày trước và sau Tết. Kế hoạch nên chừa thêm nửa ngày.
Mua hạt điều thô, tiêu tươi mà không hỏi cách xử lý. Hạt điều thô có vỏ chứa dầu gây bỏng da; tiêu tươi để lâu sẽ mốc nếu không phơi kịp. Hỏi nhà vườn cách giữ trước khi mang về.
Câu hỏi thường gặp
Tháng 1 nên đi đâu để thấy cảnh thu hoạch thật?
Nên đi về phía Nam. Tây Nguyên và Đông Nam Bộ có hồ tiêu bắt đầu chín, đồng bằng sông Cửu Long có trái cây chín đón Tết và ruộng hành, dưa hấu. Miền Bắc tháng 1 chủ yếu là vườn cam bưởi để lại quả cuối vụ.
Tháng 3 miền Bắc có mùa gì để xem?
Tháng 3 là lúc chè trung du bật lứa búp xuân đầu tiên, ruộng chiêm xuân đã cấy xong và vùng cao còn mùa hoa ban, hoa mận. Đây là mùa đầu vụ, ít cảnh thu hoạch quả, hợp để đi ngắm và xem hái chè.
Mùa gặt lúa đông xuân miền Tây là tháng mấy?
Thường rộ khoảng tháng 2 đến tháng 3 dương lịch, có nơi xuống giống sớm thì gặt từ cuối tháng 1, nơi muộn thì kéo sang đầu tháng 4. Hỏi người ở xã bạn định đến trước khoảng một tuần là chắc nhất.
Mua tiêu, điều tận vườn vào tháng mấy là đúng vụ?
Tiêu thường chín rải từ cuối tháng 1 và rộ quanh tháng 2, tháng 3; điều rụng nhiều khoảng tháng 2 đến tháng 4. Mua đúng mấy tháng này bạn có hàng mới, nhưng cần hỏi kỹ độ khô và cách cất vì hàng mới phơi dễ hút ẩm.
Đi vườn cam miền Bắc sau Tết có còn quả không?
Còn ở một số vườn, nhưng ít. Phần lớn cam sành, cam đường canh được hái trước Tết; sau rằm tháng Giêng quả còn lại thường là cuối vụ, vỏ sần, dễ khô tép. Muốn vườn còn nhiều quả thì đi trước Tết.