Ghé nhà vườn hay làng nghề là bước vào chỗ người ta đang làm ăn và đang sống, nên phép lịch sự gói trong bốn chữ: báo trước, chào hỏi, hỏi rồi mới chạm, mua bán sòng phẳng. Phần lớn chuyện khó chịu giữa khách và chủ nhà không đến từ ác ý, mà từ việc khách coi vườn, xưởng như một điểm tham quan có người phục vụ.
Bài này gom những điều mà người vườn, người thợ ít khi nói thẳng với khách nhưng kể với nhau rất nhiều: từ giờ đến, cách chào, chỗ không nên bước, chuyện mặc cả, quà cáp, tới mấy tình huống khó xử thường gặp và cách xử cho êm.
Hiểu đúng mình đang ở đâu
Vườn là ruộng của người ta. Mỗi cây trong vườn là vốn nhiều năm. Một cành gãy có thể là mất một phần mùa sau. Bước vào vườn với tâm thế của người khách vào nhà, không phải khách vào công viên.
Xưởng là chỗ đang chạy việc. Ở làng nghề, cái lò đang đỏ, khung dệt đang chạy hay mẻ sơn đang khô đều có giờ giấc riêng. Thợ dừng tay tiếp bạn mười phút là mất mười phút công, có khi hỏng cả mẻ.
Nhà ở và chỗ làm thường chung một khoảnh. Ở nhiều làng, gian trước là xưởng, gian sau là bếp, sân giữa phơi hàng. Không tự đi vào gian trong khi chưa được mời, kể cả khi cửa mở.
Không phải ai cũng muốn đón khách. Trong cùng một làng có nhà quen đón khách, có nhà chỉ làm hàng cho mối buôn. Thấy người ta lắc đầu thì cảm ơn rồi đi tiếp, đừng nài.
Người làng thấy khách nhiều hơn khách thấy người làng. Một cử chỉ thiếu ý tứ lặp lại qua nhiều đoàn khách là thứ khiến cả làng dần đóng cửa với người lạ. Bạn cư xử tử tế là giữ đường cho người đến sau.
Nên và không nên: bảng đối chiếu nhanh
Bảng dưới gom những việc nhỏ hay bị làm sai, xếp theo thứ tự một lần ghé thăm:
| Lúc | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Trước khi đến | Gọi hoặc nhắn hỏi giờ, báo số người | Đến bất chợt với đoàn hai chục người |
| Ở cổng | Chào chủ nhà, chờ được mời vào | Mở cổng tự đi, gọi ầm lên từ ngoài |
| Trong vườn | Đi theo lối mòn, hỏi trước khi hái | Băng ngang luống, giẫm gốc, rung cành |
| Trong xưởng | Đứng ngoài khu làm việc, hỏi rồi mới cầm | Chạm vào hàng đang khô, đứng chắn lối đi của thợ |
| Khi chụp ảnh | Xin phép người trong khung | Dí máy sát mặt thợ đang làm |
| Khi mua | Hỏi giá trước, trả đúng như đã thoả | Mặc cả xong rồi không mua, chê hàng trước mặt |
| Khi về | Cảm ơn, mang rác của mình ra | Để lại vỏ trái, chai nước dưới gốc cây |
Bảng này không có gì mới, nhưng chính những điều quá quen lại hay bị quên khi đi đông người và đang vui. Cách đơn giản để cả nhóm cùng nhớ là trưởng đoàn đọc nhanh mấy dòng này trên xe trước khi tới nơi, mất chưa tới hai phút.
Riêng chuyện giờ giấc: ở vườn, khung giờ bận nhất là sáng sớm lúc hái hàng giao cho thương lái; ở xưởng, bận nhất là lúc ra lò, lúc đóng hàng cho xe tới lấy. Hẹn tránh những khung ấy thì bạn được tiếp chu đáo hơn hẳn.
Chào hỏi, xưng hô và chuyện trò
Ở nông thôn, câu chào đầu tiên quyết định khá nhiều. Chào người lớn tuổi nhất trước, xưng hô theo cách người địa phương quen dùng (chú, cô, bác, anh, chị), nói rõ mình từ đâu tới và tới vì việc gì: xem vườn, xem làm nghề hay mua hàng. Người ta sẽ biết nên tiếp bạn bao lâu.
Khi trò chuyện, hỏi về cây, về nghề luôn là cách dễ bắt chuyện nhất: cây này trồng mấy năm rồi, mùa này trái đậu có đều không, nghề trong nhà làm từ đời ai. Tránh hỏi thẳng chuyện thu nhập, chuyện nợ nần, chuyện tranh chấp đất. Đừng khen chê kiểu so sánh: "vườn bên kia trái to hơn", "làng kia làm đẹp hơn" là câu làm người nghe khó chịu dù bạn chỉ nói cho vui.
Nếu chủ nhà mời nước, mời trái, nhận lấy một chút là đủ lịch sự, không cần từ chối nhiều lần. Ngồi lâu quá giờ đã hẹn thì tự đứng dậy, vì chủ nhà thường ngại không dám bảo khách về.
Ở những vùng có đồng bào dân tộc làm nghề dệt, nghề đan, nghề rèn, bạn nên để ý cách người trong nhà đối xử với không gian: chỗ bếp lửa, cột chính của nhà, chỗ treo khung dệt đôi khi có lệ riêng. Không biết thì quan sát và hỏi nhỏ người dẫn đường, đừng đoán.
Mua bán sòng phẳng và chuyện quà cáp
Tiền bạc là chỗ dễ làm mất lòng nhau nhất. Vài nguyên tắc giữ cho mọi việc nhẹ nhàng:
- Hỏi giá trước khi hái, trước khi chọn. Hỏi sau khi đã chọn xong là đặt cả hai bên vào thế khó.
- Mặc cả vừa phải, một lần. Ở vườn và xưởng, giá đã sát hơn ngoài chợ. Trả giá nhẹ khi mua nhiều là bình thường; trả giá xong mà không mua thì không nên.
- Có phí tham quan thì trả vui vẻ. Phí ấy bù cho thời gian và công dọn dẹp. Nơi không thu phí, mua một món nhỏ là cách cảm ơn tự nhiên nhất.
- Quà khi đến nhà quen. Một gói bánh, hộp trà cho người lớn tuổi là đủ ý. Không cần quà đắt, càng không đưa tiền mặt thay quà khi người ta không bán gì cho bạn.
- Đặt hàng mà không lấy thì báo sớm. Nhà vườn đã hái, thợ đã làm là đã tốn công. Báo trước để họ bán cho người khác.
- Trả tiền xong mới mang hàng ra xe. Đi đoàn đông, mỗi người cầm một ít ra xe rồi mới quay lại tính là chuyện dễ sót, dễ làm chủ nhà khó xử khi đếm lại.
Nếu xưởng có làm thêm hàng theo yêu cầu, như khắc tên, đan theo kích thước, hãy hỏi rõ thời gian và tiền cọc ngay tại chỗ, viết lại vào tin nhắn cho cả hai bên cùng giữ.
Ba tình huống khó xử và cách xử
Chủ vườn mời ăn thoải mái, nhóm bạn ăn quá tay. Giả định cả nhóm vào vườn nhà chú Bảy, chú bảo cứ ăn thoải mái. Nhóm mười người ăn liền mấy chục chùm. Khi về, nên chủ động mua thêm một phần mang về, hoặc nói thẳng: "Hôm nay nhà con ăn nhiều quá, chú tính giúp con một phần". Phần lớn chủ vườn sẽ cười xua tay, nhưng câu nói ấy làm họ nhớ bạn.
Thấy hàng lỗi trong xưởng, muốn góp ý. Bạn thấy món đồ có vết nứt, đường đan lệch. Đừng chỉ ra trước mặt khách khác. Nếu định mua, cứ hỏi riêng xem có món khác không. Nếu không mua, lặng lẽ để xuống là được.
Trẻ trong đoàn lỡ làm vỡ hàng. Xin lỗi ngay, hỏi giá món ấy và trả, kể cả khi chủ nhà bảo thôi. Đó là cách duy nhất để lần sau bạn còn dám quay lại.
Chủ nhà nhiệt tình giữ lại ăn cơm. Ở nhiều vùng quê, giữ khách ăn cơm là phép của chủ nhà. Nếu bạn đi một hai người và không vội, ngồi lại là quý. Nếu đi đoàn đông, cảm ơn và từ chối khéo: "Đoàn con đông, sợ làm phiền cô chú, để lần sau con về riêng". Đừng để chủ nhà phải nấu cho mười mấy người không báo trước.
Chỗ không nên bước, thứ không nên chạm
Mỗi vườn, mỗi xưởng có vài khu vực mà người ngoài không biết là nhạy cảm. Hỏi chủ nhà một câu "chỗ nào con không nên vào" là cách gọn nhất. Nếu không kịp hỏi, tránh mấy chỗ dưới đây:
- Vườn ươm và luống cây con. Cây giống non, đất vừa tưới, dấu chân là đủ làm hỏng cả luống.
- Khu vừa phun thuốc, vừa bón phân. Thường có cắm cọc hoặc buộc dây. Không vào, không để trẻ hái ăn ở đó.
- Tổ ong nuôi trong vườn. Vườn nhãn, vườn vải hay đặt thùng ong mùa hoa. Đi xa, không đứng chắn cửa tổ.
- Sân phơi hàng. Nón đang phơi, tre đang hong, giấy đang ép, đồ mộc vừa đánh dầu: chạm vào là để lại dấu, có món phải làm lại từ đầu.
- Khu lửa và hoá chất. Lò đúc, lò sấy, chỗ pha thuốc nhuộm, chỗ pha sơn. Đứng ở chỗ thợ chỉ, không tự lại gần.
- Gian thờ và gian trong của nhà. Không tự ý bước vào, không chụp ảnh khi chưa được mời.
Nếu có trẻ đi cùng, dặn những chỗ này ngay từ cổng, trước khi trẻ chạy đi. Người lớn trong đoàn nên chia nhau mỗi người để mắt một hai đứa, vì chỉ cần một bàn tay nhỏ chạm vào chồng hàng đang phơi là công cả buổi chiều của chủ nhà phải làm lại.
Những lỗi khách hay mắc mà không biết
Danh sách dưới đây là những chuyện người vườn và người thợ kể lại nhiều nhất, phần lớn khách không hề nhận ra mình đã làm:
- Bật loa nghe nhạc trong vườn hoặc gọi điện thoại oang oang ngay giữa xưởng.
- Thả chó, mèo mang theo chạy rông trong vườn có gà vịt.
- Hút thuốc gần đống nguyên liệu khô như tre, cói, giấy, gỗ bào.
- Đứng sát sau lưng thợ đang thao tác với lửa, dao, máy cắt.
- Đỗ xe chắn ngõ hẹp, chắn lối chở hàng của cả xóm.
- Hứa sẽ đăng bài giới thiệu, xin miễn phí hàng đổi lấy quảng cáo.
- Hỏi chỉ đường tới nhà khác ngay trước mặt nhà đang tiếp mình.
- Cầm sản phẩm lên ngắm, lật qua lật lại rồi đặt xuống không đúng chỗ, lẫn vào hàng của người khác.
Không lỗi nào trong danh sách là to tát, nhưng gộp lại thì đủ khiến một nhà đang vui vẻ đón khách quyết định thôi không đón nữa. Nếu lỡ mắc một lỗi, xin lỗi ngay tại chỗ là xong; người làng thường dễ bỏ qua cho người biết nhận, và khó quên người làm như không có chuyện gì.
Câu hỏi thường gặp
Vào làng nghề tham quan có mất phí không?
Tuỳ nơi. Làng nghề nằm trong khu dân cư bình thường thường không thu phí đi lại trong làng, nhưng từng xưởng có thể thu phí xem, phí trải nghiệm làm thử. Hỏi trước ở xưởng định ghé để khỏi bất ngờ.
Có nên mang quà khi lần đầu ghé nhà vườn?
Lần đầu ghé như một khách mua thì không cần. Nếu được giới thiệu qua người quen và được mời vào nhà ngồi chơi, một món quà nhỏ cho người lớn tuổi là đủ lịch sự, không cần đắt tiền.
Mặc cả ở vườn có bị coi là bất lịch sự không?
Mặc cả nhẹ khi mua nhiều là chuyện bình thường. Điều bị coi là bất lịch sự là trả giá quá thấp, chê hàng để ép giá, hoặc trả giá xong rồi bỏ đi không mua.
Có được tự đi vào xưởng khi thấy cửa mở?
Không nên. Cửa mở chỉ là để thông gió và chở hàng. Đứng ngoài chào và hỏi xem có tiện vào không, chờ chủ xưởng mời rồi mới bước vào.
Đi theo đoàn đông thì cần chú ý thêm gì?
Cử một người đứng ra nói chuyện với chủ nhà, giữ cả đoàn đi theo một lối, nói nhỏ trong xưởng và gom rác của cả đoàn mang ra. Đoàn đông nên báo trước ít nhất vài ngày.
Chủ nhà không muốn tiếp thì nên làm gì?
Cảm ơn và đi tiếp, không nài, không hỏi lý do. Có thể họ đang có việc nhà, đang chạy hàng gấp hoặc đơn giản là không quen tiếp khách lạ.