Chụp ảnh ở làng nghề và nhà vườn thì xin phép trước khi đưa người vào khung, đứng ở chỗ không vướng lối đi và tầm tay của thợ, và cất máy ở những nơi như gian thờ, khu lửa, chỗ người ta đang ăn uống hay nghỉ ngơi. Ảnh đẹp nhất ở các nơi này thường đến sau mười lăm phút trò chuyện, không phải ngay lúc vừa bước vào.
Bài này dành cho người chụp bằng điện thoại lẫn máy ảnh: câu xin phép nói sao cho tự nhiên, vị trí đứng trong từng kiểu xưởng và vườn, giờ ánh sáng hợp, chuyện quay video và bay máy bay không người lái, chuyện đăng ảnh lên mạng xã hội, kèm những lỗi người chụp hay mắc mà không tự thấy.
Xin phép: câu nói và lúc nói
Hầu hết thợ và nhà vườn không ngại bị chụp, cái họ ngại là bị chụp mà không ai hỏi. Xin phép càng tự nhiên càng dễ được đồng ý. Một vài cách nói thường dùng:
- "Cô ơi, tay cô đan nhanh quá, con xin chụp đôi tay cô một tấm được không ạ?" Xin chụp tay, chụp việc làm thường dễ hơn xin chụp mặt.
- "Chú cho con quay một đoạn ngắn lúc chú rót đồng nhé, con đứng xa, không làm vướng chú." Nói luôn chỗ mình định đứng để người thợ yên tâm.
- "Con chụp cây vải này để nhớ giống, có lọt người nhà mình vào thì con xoá." Với vườn, chủ yếu là xin chụp cây và trái.
- "Con có thể gửi lại ảnh cho cô qua tin nhắn." Câu này làm nhiều người vui, và bạn nhớ phải gửi thật.
Lúc nên xin phép là sau khi đã chào hỏi, mua hay hỏi han một chút, không phải câu đầu tiên. Nếu người ta lắc đầu hoặc quay đi, cất máy, không chụp lén từ xa. Với trẻ em trong làng, luôn hỏi người lớn trong nhà, không hỏi chính đứa trẻ.
Người già và người dân tộc thiểu số ở vùng cao có khi không quen máy ảnh. Thấy người ta ngại, bạn chuyển sang chụp không gian, đồ vật, đôi tay, không ép chụp mặt. Ảnh đôi bàn tay chai sạn bên khung dệt nhiều khi còn kể được nhiều hơn một gương mặt nhìn thẳng ống kính.
Đứng ở đâu trong từng kiểu xưởng và vườn
Chỗ đứng quyết định bạn có làm vướng việc không. Bảng dưới gợi ý theo loại nơi chốn hay gặp:
| Nơi | Đứng ở đâu | Tránh |
|---|---|---|
| Xưởng đan mây tre, cói | Ở mép sân, ngang tầm người ngồi đan, chụp chếch | Đứng chắn ánh sáng từ cửa vào chỗ thợ ngồi |
| Lò đúc đồng, lò rèn | Ở vị trí thợ chỉ, cách xa khu rót và chỗ nhúng nước làm nguội | Đứng phía sau lưng thợ đang cầm nồi rót |
| Xưởng dệt khung gỗ | Bên hông khung, chụp tay thợ và con thoi | Đứng phía trước khung, chỗ tấm vải cuộn ra |
| Xưởng mộc, chạm khắc | Xa máy cưa, máy bào, chụp lúc thợ chạm tay | Lại gần máy đang chạy, bụi gỗ vào máy ảnh |
| Vườn trái cây | Trên lối mòn giữa hàng cây, chụp ngược lên tán | Bước vào luống, kéo cành xuống tạo dáng |
| Sân phơi nón, hương, bánh tráng | Ở rìa sân, chụp từ trên cao nếu có chỗ đứng | Giẫm lên tấm phơi để lấy góc |
Nguyên tắc chung: lùi một bước so với chỗ bạn muốn đứng, dùng ống kính dài hoặc phóng nhẹ trên điện thoại thay vì tiến sát. Ở xưởng có lửa, kim loại nóng hay máy chạy, thợ cần không gian xoay người bất cứ lúc nào, bạn chen vào là gây nguy hiểm cho cả hai.
Giờ ánh sáng hợp với từng nơi
Vườn trái cây đẹp nhất trong một hai giờ đầu buổi sáng và một giờ trước hoàng hôn. Lúc ấy nắng xiên qua tán lá, trái chín bắt sáng, da người không bị bóng gắt dưới mắt. Giữa trưa, tán cây tạo những đốm sáng tối lốm đốm rất khó chụp, trái trông bạc màu.
Xưởng làng nghề thì ngược lại: phần lớn xưởng thiếu sáng, ánh sáng chủ yếu đến từ cửa chính và mái lấy sáng. Giờ đẹp là lúc nắng đã lên cao vừa đủ, chiếu qua cửa thành một vệt sáng rõ vào chỗ thợ ngồi. Hỏi chủ xưởng giờ nào thợ làm công đoạn đẹp mắt nhất, như ra lò, rót đồng, nhuộm, phơi, rồi canh giờ ấy.
Không dùng đèn chớp trong xưởng. Đèn chớp làm thợ chói mắt đúng lúc đang cầm dao, cầm kéo, cầm nồi đồng, và làm mất hẳn thứ ánh sáng tự nhiên vốn là cái hồn của ảnh làng nghề. Nếu điện thoại tự bật đèn, tắt hẳn trước khi vào.
Ở vùng cao, sương sớm trên đồi chè hay nương ngô cho ảnh rất đẹp nhưng tan nhanh, thường chỉ trong khoảng một giờ sau khi trời sáng. Muốn có ảnh ấy phải ngủ lại gần đó, không thể đi trong ngày từ thành phố lên kịp.
Mùa cũng đổi ảnh. Đồi chè, nương lúa, vườn hoa có mùa đẹp riêng; làng nón, làng hương đẹp nhất những ngày nắng ráo khi cả sân phơi kín hàng. Ngày mưa thì xưởng tối nhưng có cái hay của hơi nước và mái ướt, miễn bạn giữ máy khô.
Quay video và bay máy bay không người lái
Quay video thì báo rõ hơn chụp ảnh. Người ta có thể đồng ý cho chụp một tấm nhưng không thích bị quay cả buổi. Nói rõ quay bao lâu, quay đoạn nào, có thu tiếng nói không.
Không quay tiếng trò chuyện riêng khi chưa hỏi. Giọng người nói chuyện trong nhà, chuyện gia đình, chuyện giá cả là thứ nhiều người không muốn bị phát lên mạng.
Bay máy bay không người lái phải tìm hiểu quy định trước. Bay ở khu dân cư, gần khu quân sự, sân bay hay di tích có thể cần xin phép theo quy định hiện hành. Ngoài chuyện pháp lý, tiếng máy bay làm gà vịt, trâu bò hoảng và nhiều người khó chịu. Hỏi chủ vườn trước khi cất cánh.
Không bay thấp qua sân phơi và mái nhà. Gió cánh quạt có thể thổi bay hàng đang phơi như nón lá, giấy, sợi. Giữ độ cao an toàn và tránh hẳn khu đông người.
Quay xong cho người được quay xem lại. Nhiều người sẽ chỉ ra đoạn họ không muốn dùng. Bỏ đoạn đó đi là giữ được lòng tin của cả làng.
Đừng dựng cảnh. Nhờ người làng mặc lại đồ cũ, đội nón, gánh gồng đi qua cho đúng kiểu ảnh quen trên mạng là biến việc thật thành sân khấu. Nếu muốn chụp kiểu ấy, đó là một buổi chụp có thuê người mẫu và trả công, không phải chuyện nhờ vả khi ghé thăm.
Đăng ảnh lên mạng: những điều cần giữ
Ảnh chụp xong là phần dễ, đăng lên mạng mới là phần dễ gây phiền cho người trong ảnh. Trước khi bấm đăng, đọc lại danh sách này:
- Ảnh có mặt người rõ nét thì người đó đã đồng ý cho đăng chưa, hay chỉ đồng ý cho chụp.
- Không gắn vị trí chính xác của từng nhà, nhất là nhà có người già sống một mình hoặc xưởng có hàng giá trị.
- Không chú thích kiểu chê bai, thương hại như "nghèo khổ", "lam lũ cơ cực" khi người trong ảnh đang làm nghề một cách đàng hoàng.
- Không đặt giá bán mình nghe được lên ảnh. Giá ở vườn, ở xưởng là thoả thuận riêng, mỗi mùa mỗi khác.
- Ảnh trẻ em trong làng thì làm mờ mặt hoặc chọn ảnh chụp từ phía sau.
- Nếu dùng ảnh cho mục đích bán hàng, quảng cáo, phải hỏi lại và thoả thuận riêng.
Một số người làm nghề nay cũng tự bán hàng qua mạng, nên ảnh bạn chụp xưởng của họ có thể là thứ họ muốn dùng lại. Hỏi họ có cần ảnh không, gửi bản gốc rõ nét. Giữ những điều này không làm ảnh của bạn kém đi. Ngược lại, người làng nhìn thấy ảnh đăng tử tế sẽ sẵn lòng đón người chụp đến sau.
Chụp sản vật và đồ thủ công cho đúng
Chụp trái trên cây, đừng chỉ chụp trái trong rổ. Ảnh chùm vải còn lá, quả bưởi còn treo cành cho người xem thấy được giống, độ chín, cách cây mang trái. Ảnh trái đã xếp rổ thì ở chợ nào cũng chụp được.
Chụp công đoạn, không chỉ thành phẩm. Một chiếc rổ tre đẹp chưa nói được gì về làng. Đôi tay chẻ nan, bó nan đang ngâm, chồng rổ đang hong khói mới là ảnh kể chuyện nơi làm ra nó.
Chụp vật liệu gốc ở đúng chỗ. Đống đất sét chờ nhào, cuộn cói phơi dọc đường, bó tơ vừa ươm. Những ảnh này giúp người xem hiểu vì sao nghề lại ở đúng vùng này.
Đặt một vật quen làm thước đo. Một bàn tay đặt cạnh, một cái ghế đẩu, cho người xem biết món đồ to nhỏ ra sao. Đừng dùng điện thoại hay chai nước nhựa làm thước đo, ảnh trông vụng.
Giữ màu thật. Không chỉnh màu trái chín đỏ quá mức thật. Người xem ảnh rồi đi mua mà thấy trái ở vườn khác ảnh là mất lòng tin vào cả vùng, không riêng gì người chụp.
Lỗi người chụp hay mắc mà không tự thấy
Những lỗi dưới đây được người làm nghề nhắc nhiều nhất. Phần lớn xuất phát từ việc quá mải mê với khung hình:
- Nhờ thợ "làm lại động tác lúc nãy" nhiều lần, trong khi mỗi lần làm lại là tốn nguyên liệu hoặc làm hỏng mẻ hàng.
- Bày lại đồ vật trong xưởng cho đẹp khung rồi không xếp về chỗ cũ.
- Kéo cành cây, vặt lá, ngắt hoa để tạo tiền cảnh.
- Đứng lì một chỗ lâu, chắn lối chở hàng của cả xưởng.
- Mặc áo màu rực, đứng sát rồi nhờ thợ chụp hộ trong khi thợ đang dở tay.
- Chụp xong đi luôn, không mua gì, không cảm ơn, không gửi ảnh như đã hứa.
Một mẹo nhỏ: ở xưởng nào chụp nhiều, mua một món nhỏ trước khi về. Không bắt buộc, nhưng đó là cách tự nhiên nhất để nói rằng bạn quý thời gian người ta đã dành cho mình. Nếu không có gì hợp để mua, câu cảm ơn và lời hứa gửi ảnh, rồi gửi thật, cũng đủ.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh ở làng nghề có phải trả tiền không?
Phần lớn nơi không thu tiền chụp ảnh thông thường. Một số xưởng đón khách có thể thu phí khi chụp ảnh cưới, chụp quảng cáo hay quay phim dài, vì chiếm không gian và giờ làm. Hỏi trước nếu bạn định chụp lâu hoặc mang theo đoàn.
Chụp ảnh cưới ở vườn trái cây cần hỏi những gì?
Hỏi giờ được vào, có thu phí không, có được thay đồ ở đâu, có được hái trái hay chạm cành để làm đạo cụ không. Thoả thuận rõ số người và thời gian để vườn sắp xếp, tránh trùng giờ khách khác.
Có nên chụp người đang làm việc mà không hỏi nếu đứng xa?
Chụp toàn cảnh từ xa mà người không nhận ra mặt thì thường không sao. Nhưng khi người đó là chủ thể chính và nhận ra được, nên hỏi, kể cả khi bạn đứng xa. Chụp lén rồi bị phát hiện làm mất lòng nhiều hơn là chịu khó hỏi.
Bay máy bay không người lái ở vườn có cần xin phép không?
Ngoài sự đồng ý của chủ vườn, việc bay còn chịu quy định của nhà nước về khu vực và thủ tục. Trước khi đi, bạn nên tìm hiểu quy định đang áp dụng cho nơi định bay và tránh hẳn khu dân cư đông, khu quân sự.
Có cần gửi ảnh lại cho người trong ảnh không?
Không bắt buộc, nhưng nếu đã hứa thì nhất định phải gửi. Với người làng, nhận được tấm ảnh đẹp của chính mình là món quà nhỏ mà nhiều người giữ rất lâu, và lần sau họ sẽ đón bạn vui hơn.