Mùa thu hoạch năm nay sớm hay muộn chủ yếu do thời tiết lúc cây ra hoa: đông ấm hay rét muộn ở phía Bắc, mưa trái mùa và mặn ở phía Nam, mưa đầu mùa khô ở Tây Nguyên. Cách đoán chắc nhất là hỏi nhà vườn hoa năm nay nở tháng mấy rồi cộng thêm thời gian từ hoa đến chín của loại cây đó. Lịch mùa vụ chung chỉ cho bạn khoảng; con số của năm nay phải lấy từ vườn.
Bài này đưa ra bảng các hiện tượng thời tiết hay làm lệch mùa, khoảng thời gian từ ra hoa đến thu hoạch của một số sản vật quen thuộc, cách tự đoán ngày chín, và những điều nên biết khi gặp năm mất mùa. Các mốc tháng là dương lịch.
Vì sao cùng một vùng mà năm sớm năm muộn
Một cây ăn quả trải qua ba chặng: phân hoá mầm hoa, ra hoa và đậu quả, quả lớn và chín. Mỗi chặng đều nhạy với thời tiết. Chặng đầu cần tín hiệu, như lạnh ở phía Bắc hay khô ở phía Nam. Chặng hai cần trời ráo để hoa thụ phấn. Chặng ba cần đủ nắng và nước để quả lớn. Thời tiết lệch ở chặng nào thì lịch lệch ở chặng ấy, và độ lệch cộng dồn đến ngày thu hoạch.
Vì thế, người làm vườn lâu năm thường không đoán mùa năm nay bằng cách nhìn lịch năm ngoái mà bằng cách nhìn hoa. Hoa nở sớm hai tuần thì quả thường chín sớm khoảng chừng ấy, trừ khi giữa chừng gặp một đợt nắng nóng hay mưa dầm làm chậm lại. Hoa ra lác đác thành nhiều đợt thì mùa sẽ kéo dài nhưng không rộ.
Với lúa, chuyện dễ đoán hơn vì ngày gieo cấy do người quyết định; độ lệch chủ yếu do rét đầu vụ ở phía Bắc hoặc mưa lúc gặt. Với cà phê, hồ tiêu, điều, thời gian từ hoa đến thu hoạch dài, nên một năm mưa đầu mùa khô thất thường có thể làm cả vùng chín nhiều đợt, khiến nhà vườn phải hái làm nhiều lượt.
Hiện tượng thời tiết nào làm lệch mùa vụ
Bảng dưới gom những hiện tượng hay được nhà vườn nhắc, ảnh hưởng của chúng và dấu hiệu bạn có thể nhận ra từ xa qua tin thời tiết hoặc qua lời nhà vườn.
| Hiện tượng | Vùng hay gặp | Ảnh hưởng | Dấu hiệu sớm |
|---|---|---|---|
| Đông ấm, ít đợt lạnh | Phía Bắc | Vải, mận ra hoa ít, mùa thưa quả | Tháng 12, tháng 1 ít đợt không khí lạnh |
| Rét đậm kéo dài sau Tết | Phía Bắc | Chè xuân, lúa chiêm muộn; mạ chết rét phải cấy lại | Tin rét đậm rét hại tháng 2 |
| Mưa phùn, nồm khi hoa nở | Phía Bắc | Hoa khó thụ phấn, đậu quả kém | Tháng 3 ẩm kéo dài |
| Mưa trái mùa giữa mùa khô | Nam Bộ, Tây Nguyên | Hỏng đợt xử lý ra hoa; cà phê, tiêu ra hoa rải nhiều đợt | Mưa lớn bất thường tháng 1 đến tháng 3 |
| Xâm nhập mặn sâu | Vùng ven biển đồng bằng sông Cửu Long | Vườn thiếu nước ngọt, cây suy, quả nhỏ | Tin mặn vào sớm từ cuối năm trước |
| Nắng nóng kéo dài | Miền Trung, Nam Bộ | Quả nhỏ, rụng non, chín ép | Đợt nóng nhiều tuần liền |
| Bão, áp thấp | Phía Bắc, miền Trung | Rụng quả, hái vội trước bão | Tin bão trên Biển Đông |
Không phải hiện tượng nào cũng làm mùa muộn. Nắng nóng có thể làm quả chín ép sớm; tin bão khiến nhà vườn hái vội, nên mùa "kết thúc sớm" chứ không phải lùi lại. Đọc bảng để biết nên hỏi gì, không phải để tự kết luận.
Từ ra hoa đến thu hoạch mất bao lâu
Đây là khoảng thời gian thường được nhắc cho một số sản vật quen thuộc, tính từ lúc hoa nở rộ đến lúc hái. Con số thật thay đổi theo giống, vùng và thời tiết năm đó.
| Sản vật | Hoa nở thường vào | Từ hoa đến hái | Hái thường vào |
|---|---|---|---|
| Vải thiều | Tháng 2 đến tháng 3 | Khoảng ba tháng | Tháng 5 đến tháng 7 |
| Mận hậu | Tháng 1 đến tháng 2 | Khoảng ba đến bốn tháng | Tháng 5 đến tháng 6 |
| Nhãn lồng | Tháng 3 | Khoảng bốn tháng | Tháng 7 đến tháng 8 |
| Xoài cát | Tuỳ đợt xử lý | Khoảng ba tháng rưỡi đến bốn tháng | Chính vụ tháng 4 đến tháng 6 |
| Thanh long | Tuỳ đợt, có đợt nhờ thắp đèn | Khoảng một tháng | Gần như quanh năm |
| Cam | Tháng 2 đến tháng 3 | Khoảng tám đến chín tháng | Tháng 10 đến trước Tết |
| Cà phê vối | Tháng 2 đến tháng 3, sau đợt tưới | Khoảng tám đến chín tháng | Tháng 10 đến tháng 12 |
Cách dùng bảng: hỏi nhà vườn ngày hoa nở rộ năm nay, cộng cột thứ ba, rồi so với cột cuối. Thanh long có chu kỳ ngắn nên gần như tháng nào cũng có, còn cam và cà phê phải tính từ đầu năm. Với các loại quả chu kỳ ngắn, một tuần lệch thời tiết đã đáng kể; với cam và cà phê, lệch vài tuần vẫn còn trong khoảng thường gặp.
Phía Bắc và phía Nam: mỗi bên lo một kiểu
Phía Bắc sợ đông ấm và mưa lúc hoa nở. Một mùa đông thiếu lạnh làm vải, nhãn ra hoa kém, mùa đến đúng hẹn nhưng ít quả. Mưa phùn kéo dài đúng lúc hoa vải nở thì ong không bay, hoa không đậu. Nhà vườn Lục Ngạn hay Thanh Hà thường biết năm đó được mùa hay không từ khoảng tháng 3, nên nếu bạn định đi xem vải, hỏi từ lúc ấy là đã có câu trả lời.
Phía Nam sợ mưa trái mùa và mặn. Nhà vườn xiết nước để ép cây ra hoa, nếu một trận mưa lớn đổ xuống giữa mùa khô, cây ra lá non thay vì ra hoa, cả đợt xử lý coi như hỏng, phải làm lại. Ở các vùng gần biển, năm mặn vào sâu, nhà vườn phải trữ nước ngọt, cây thiếu nước thì quả nhỏ. Những năm như vậy, vườn trái cây ven biển có thể thu hoạch muộn hoặc ít.
Tây Nguyên sợ mưa hoa thất thường. Cà phê ra hoa sau đợt tưới hoặc mưa đầu mùa. Mưa rải rác nhiều đợt thì hoa nở nhiều đợt, quả chín không đều, nhà vườn phải hái nhiều lượt, và mùa hái có thể kéo dài hơn bình thường.
Miền Trung sợ bão và nắng nóng. Bão cuối mùa làm rụng quả, đổ cây; nắng nóng gió Lào giữa năm làm lúa lép, quả nhỏ.
Cách tự đoán ngày thu hoạch năm nay
Đây là cách người hay đi vùng chuyên canh thường làm, không cần quen ai trong ngành:
- Ba đến bốn tháng trước: nhắn hỏi một nhà vườn ở vùng bạn định đến (ví dụ vườn nhà cô Lan ở xã K) xem cây đã ra hoa chưa, hoa nhiều hay ít.
- Khi biết ngày hoa nở rộ: cộng thời gian từ hoa đến hái theo bảng trên, được một khoảng dự kiến.
- Theo dõi tin thời tiết vùng đó: rét đậm, nắng nóng hay mưa dầm kéo dài thì thêm hoặc bớt một hai tuần.
- Một tháng trước: hỏi lại nhà vườn quả đã lớn đến đâu, năm nay so với năm ngoái sớm hay muộn.
- Một tuần trước: hỏi lần cuối ngày bắt đầu hái và ngày dự kiến rộ.
- Ba ngày trước: xem tin bão hoặc mưa lớn; nếu có, hỏi nhà vườn có định hái vội không.
Nếu không có nhà vườn quen, bạn có thể hỏi chủ nhà nghỉ, quán ăn, hoặc người bán hàng ở chợ phiên trong vùng; ai sống ở đó cũng biết năm nay mùa sớm hay muộn, vì cả làng xoay quanh mùa ấy.
Áp vào trường hợp của bạn: một năm đông ấm
Giả sử bạn định đưa cả nhà đi xem hái vải vào tuần thứ hai của tháng 6, như năm ngoái. Tháng 1 năm nay bạn để ý tin thời tiết thấy mùa đông ấm, ít đợt lạnh. Đến giữa tháng 3, bạn nhắn cho vườn nhà chú Tâm ở xã M, nơi năm ngoái cả nhà đã ghé. Chú trả lời: hoa năm nay ra ít, có cây không ra hoa, nở rộ khoảng cuối tháng 3, muộn hơn năm ngoái chừng mười ngày.
Từ hai thông tin ấy, bạn có thể đoán: quả sẽ ít, mùa có thể lùi khoảng một tuần rưỡi, tức tuần cao điểm rơi vào khoảng cuối tháng 6. Bạn dời chuyến sang tuần thứ ba hoặc thứ tư của tháng 6, đặt chỗ nghỉ có thể huỷ, và chuẩn bị tâm lý rằng giá tại vườn năm nay sẽ cao hơn năm ngoái, quả có thể không nhiều để chọn.
Đầu tháng 6 bạn hỏi lại, chú báo quả đã lớn, dự kiến hái từ khoảng ngày 20. Bạn chốt đi ngày 22 và 23, giữ ngày 24 dự phòng. Nếu chú báo năm nay vườn gần như mất mùa, bạn vẫn còn thời gian để hỏi một vườn ở vùng vải khác, hoặc đổi chuyến sang xem mận, xem chè. Mấu chốt không phải đoán đúng từng ngày, mà là biết sớm để còn đường xoay.
Năm mất mùa: những điều nên biết
Năm thời tiết xấu, mùa vụ không chỉ lệch mà có thể thất. Mấy điều sau giúp bạn không thất vọng và không đặt nhầm kỳ vọng:
- Giá tại vườn tăng là chuyện bình thường. Hàng ít, thương lái tranh mua. Nhà vườn cũng mất một phần thu nhập.
- Đặt hàng trước thì hỏi rõ phương án khi thiếu hàng: hoàn cọc, giao một phần hay chờ vụ sau.
- Cẩn thận với hàng "đúng vùng" giá rẻ bất thường. Năm vùng nổi tiếng mất mùa mà ngoài chợ vẫn đầy hàng mang tên vùng ấy thì nên tự đặt câu hỏi.
- Đổi đích đến. Mất mùa ở vùng này không có nghĩa là vùng khác cũng mất; hỏi xem vùng lân cận năm nay ra sao.
- Vẫn có thể đi. Vườn ít quả thì nhà vườn rảnh hơn, có thời gian kể chuyện nghề, chuyện năm nay vì sao thất. Đó cũng là một chuyến đi đáng giá.
Năm mất mùa cũng là năm dễ gặp lời mời chào hàng giá cao kèm chữ "hàng hiếm". Hỏi thẳng nhà vườn năm nay vườn được bao nhiêu phần so với năm thường; người làm thật thường nói thật, vì họ biết bạn sẽ quay lại năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao năm nay vải ít quả?
Thường do mùa đông năm trước ấm, thiếu những đợt lạnh để cây phân hoá mầm hoa, hoặc do mưa phùn kéo dài đúng lúc hoa nở làm hoa khó thụ phấn. Nhà vườn thường biết năm đó được mùa hay không từ khoảng tháng 3.
Mưa trái mùa ảnh hưởng thế nào đến trái cây miền Nam?
Nhà vườn cần quãng khô để ép cây ra hoa. Mưa lớn giữa mùa khô làm cây ra lá non thay vì ra hoa, cả đợt xử lý có thể hỏng và phải làm lại, nên mùa bị lùi hoặc ít hàng.
Làm sao biết năm nay mùa sớm hay muộn?
Hỏi nhà vườn ngày hoa nở rộ năm nay, cộng thêm thời gian từ hoa đến hái của loại cây đó, rồi theo dõi tin thời tiết vùng đó. Hỏi lại một tuần trước chuyến đi để chốt.
Từ ra hoa đến thu hoạch vải mất bao lâu?
Thường khoảng ba tháng. Hoa vải nở quanh tháng 2, tháng 3 thì quả chín quanh tháng 5 đến tháng 7 tuỳ giống sớm hay chính vụ và tuỳ thời tiết năm đó.
Năm mất mùa có nên đặt hàng trước không?
Có thể, nhưng cần nói rõ với nhà vườn phương án khi thiếu hàng: hoàn cọc, giao một phần hay chờ vụ sau. Đừng đặt cọc lớn khi chính nhà vườn còn chưa chắc sản lượng.
Xâm nhập mặn ảnh hưởng gì đến mùa trái cây miền Tây?
Năm mặn vào sâu, vườn ven biển thiếu nước ngọt để tưới, cây suy, quả nhỏ và có thể chín muộn hoặc ít. Nhà vườn phải trữ nước ngọt, nên đợt xử lý ra hoa cũng có thể bị dời.