Cà phê vối ra hoa khoảng tháng 2 đến tháng 3 và hái khoảng tháng 10 đến tháng 12; hồ tiêu ra bông khi mưa về và hái khoảng tháng 1 đến tháng 4; điều trổ bông đầu mùa khô và rụng hạt khoảng tháng 2 đến tháng 5; chè trung du hái từ khoảng tháng 3 đến tháng 11 rồi nghỉ đông; cao su cạo mủ gần quanh năm, nghỉ khi thay lá khoảng tháng 2 đến tháng 4; ca cao chín rải rác, mỗi vùng có đợt rộ riêng. Các mốc là dương lịch và là khoảng thường gặp.
Cây công nghiệp có lịch đều đặn hơn cây ăn quả vì ít bị ép nghịch vụ, nên rất hợp để lên kế hoạch đi xem từng khâu: hoa, quả xanh, hái, phơi, sơ chế. Bài này gom sáu cây vào một bảng mười hai tháng, rồi đi vào từng cây: lúc nào đáng đi, xem gì, hỏi gì, và ghép chuyến ra sao.
Vì sao lịch cây công nghiệp dễ đoán hơn lịch trái cây
Phần lớn cây công nghiệp ở nước ta được trồng trên những vùng có mùa khô và mùa mưa rõ ràng, như Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Cây dựa vào sự chuyển mùa ấy để ra hoa: cà phê nở sau đợt nước đầu tiên của mùa khô, hồ tiêu ra bông khi mưa về, điều trổ bông khi trời bắt đầu khô. Vì mùa khô và mùa mưa đến tương đối đúng hẹn, lịch của cây cũng đều đặn.
Thêm nữa, sản phẩm của các cây này phải qua sơ chế: phơi, xát, lên men, sấy. Khâu sơ chế cần nắng, nên mùa thu hoạch được đặt vào mùa khô hoặc đầu mùa khô. Nhà vườn không có lý do để ép cây chín trái mùa như trái cây Tết, vì hạt phơi trong mưa chỉ hỏng thêm.
Ngoại lệ là chè và cao su: hai cây này cho sản phẩm liên tục trong nhiều tháng, chỉ nghỉ một quãng trong năm. Với chúng, câu hỏi không phải là "mùa nào" mà là "tháng nào ngon nhất" và "tháng nào nghỉ".
Bảng mười hai tháng cho sáu cây
Đọc theo hàng để biết một cây đi qua năm ra sao; đọc theo cột "đáng xem" để chọn lý do cho chuyến đi.
| Cây | Vùng quen gọi | Ra hoa | Thu hoạch | Đáng xem |
|---|---|---|---|---|
| Cà phê vối | Buôn Ma Thuột (Đắk Lắk), Gia Lai, Bảo Lộc (Lâm Đồng) | Tháng 2 đến tháng 3 | Tháng 10 đến tháng 12 | Hoa trắng đồi; hái quả đỏ; sân phơi |
| Cà phê chè | Cầu Đất (Lâm Đồng), Sơn La, Khe Sanh (Quảng Trị) | Tháng 2 đến tháng 4 | Tháng 10 đến tháng 1 | Hái chọn quả chín; sơ chế ướt |
| Hồ tiêu | Chư Sê (Gia Lai), Đắk Nông cũ (nay thuộc Lâm Đồng), Phú Quốc (nay thuộc An Giang) | Mùa mưa, khoảng tháng 5 đến tháng 7 | Tháng 1 đến tháng 4 | Tuốt hạt, phơi tiêu đen |
| Điều | Bình Phước cũ (nay thuộc Đồng Nai), Tây Nguyên | Tháng 11 đến tháng 1 | Tháng 2 đến tháng 5 | Nhặt quả rụng, tách hạt |
| Chè | Thái Nguyên, Phú Thọ, Mộc Châu (Sơn La), Bảo Lộc | Không tính theo hoa | Trung du tháng 3 đến tháng 11; Bảo Lộc gần quanh năm | Hái búp sáng sớm, sao chè |
| Cao su | Đông Nam Bộ, Tây Nguyên | Sau khi ra lá mới | Cạo gần quanh năm, nghỉ khoảng tháng 2 đến tháng 4 | Cạo mủ lúc rạng sáng |
| Ca cao | Đắk Lắk, Đông Nam Bộ, Bến Tre cũ (nay thuộc Vĩnh Long) | Rải rác | Rải rác, có đợt rộ tuỳ vùng | Bổ quả, ủ lên men hạt |
Hồ tiêu và điều có một điểm chung đáng nhớ: thu hoạch chồng lên nhau trong mùa khô đầu năm. Nếu bạn lên Tây Nguyên hoặc Đông Nam Bộ vào tháng 2, tháng 3, có thể xem cả hai trong một chuyến, cộng thêm hoa cà phê nếu gặp may.
Cà phê: bốn lần đáng đi trong một năm
Tháng 2 đến tháng 3, mùa hoa. Sau khi hái xong, nhà vườn để cây nghỉ rồi tưới đợt đầu mùa khô. Khoảng một tuần sau, hoa trắng nở phủ cành, thơm nhẹ, kéo dài chỉ vài ngày. Mỗi vườn tưới một ngày khác nhau, nên cả vùng có hoa rải rác trong vài tuần. Muốn trúng, phải có người báo.
Mùa mưa, quả xanh. Từ tháng 5 đến tháng 9, quả lớn dần trong mưa. Không có cảnh hái, nhưng đây là lúc nhà vườn rảnh nhất để nói chuyện cách chăm cây, cách tỉa cành, và vì sao năm nay sai quả hay ít.
Tháng 10 đến tháng 12, mùa hái. Cảnh đông vui nhất: người hái, bao tải, xe chở về sân. Hỏi nhà vườn hái tuốt hay hái chọn, vì đó là chỗ phân biệt cà phê thường với cà phê kỹ.
Ngay sau hái, mùa phơi và sơ chế. Cà phê phơi tự nhiên cả quả trên sân hoặc trên giàn, hoặc xát vỏ rồi lên men, rửa, phơi hạt. Mùi quả lên men, tiếng cào cà phê trên sân xi măng là ký ức của nhiều người đã đi Tây Nguyên cuối năm.
Hồ tiêu và điều: hai cây của mùa khô đầu năm
Hồ tiêu ra bông khi mưa đầu mùa về, quả lớn suốt mùa mưa, và chín vào mùa khô đầu năm sau. Nhà vườn hái cả chùm khi trên chùm có vài hạt chuyển đỏ hoặc vàng, rồi tuốt hạt bằng máy hoặc bằng tay, phơi trên sân vài nắng cho đến khi hạt đen và nhăn. Tiêu sọ, tức tiêu trắng, là tiêu đã bỏ vỏ ngoài, cần thêm công ngâm và chà. Muốn xem đủ các khâu, hãy đi vào khoảng tháng 2 đến tháng 3, giữa vụ, vào ngày nắng.
Điều trổ bông khi trời bắt đầu khô cuối năm, quả chín từ khoảng tháng 2. Phần ta thường gọi là "trái điều" màu đỏ vàng thực ra là cuống phình to, hạt điều nằm ở đầu. Quả chín rụng xuống gốc, người nhặt đi buổi sáng, vặn hạt ra khỏi cuống rồi phơi. Vườn điều mùa thu hoạch có mùi chua ngọt rất riêng của cuống điều chín rụng.
Một điều cần dặn khi ghé vườn điều: vỏ hạt điều thô chứa dầu có thể làm bỏng da, đừng cắn hay bóc bằng tay trần. Hạt mua ở vườn là hạt thô, phải qua chế biến mới ăn được. Với hồ tiêu, tiêu mới phơi còn hơi ẩm, mua về nên phơi thêm hoặc bảo quản kín, xa chỗ ẩm.
Chè, cao su và ca cao: ba cây theo nhịp riêng
Ở vùng chè trung du như Thái Nguyên hay Phú Thọ, chè được hái theo lứa, mỗi lứa cách nhau khoảng một tháng, từ đầu xuân đến cuối thu, rồi nghỉ đông và đốn tỉa. Chè xuân lứa đầu được quý vì ít mà đậm; chè hè nhiều búp nhưng vị gắt hơn; chè thu được nhiều người khen thơm. Ở Bảo Lộc (Lâm Đồng), khí hậu cao nguyên mát quanh năm, chè hái gần như liên tục, chỉ giảm trong những tháng khô nhất. Đi xem hái chè thì đi buổi sáng sớm, khi búp còn đọng sương và người hái đã ra đồi.
Cao su được cạo mủ gần quanh năm. Người cạo bắt đầu từ khuya hoặc rạng sáng vì lúc trời mát mủ chảy nhiều, đến trưa thì thu mủ. Khoảng tháng 2 đến tháng 4, nhiều vườn cao su rụng lá đồng loạt, nhà vườn ngưng cạo cho cây nghỉ. Lúc ấy rừng cao su trơ cành, lá vàng đỏ phủ mặt đất, đẹp theo kiểu riêng nhưng không có việc để xem.
Ca cao ra hoa và quả trực tiếp trên thân và cành lớn, quả chín rải rác nên vườn ca cao hiếm khi có một mùa rộ duy nhất như cà phê. Mỗi vùng có những đợt nhiều quả riêng. Khâu đáng xem nhất là bổ quả lấy hạt, ủ hạt cùng lớp cơm trắng trong thùng gỗ hoặc thúng để lên men vài ngày, rồi phơi. Hỏi nhà vườn tuần nào có đợt bổ quả để đến đúng lúc.
Áp vào chuyến đi của bạn: ghép theo tháng
Nếu bạn muốn xem cây công nghiệp mà chỉ đi được một chuyến trong năm, đây là các khung ghép thường hợp:
- Tháng 2 đến tháng 3: Tây Nguyên hoặc Đông Nam Bộ, xem phơi tiêu, nhặt điều, may ra gặp hoa cà phê. Mùa khô, đường dễ đi, nắng gắt buổi trưa.
- Tháng 4: lên trung du phía Bắc xem hái chè xuân, ghép với vùng cao xem đồi chè shan tuyết nếu có thời gian.
- Tháng 6 đến tháng 8: mùa mưa Tây Nguyên, không có cảnh hái lớn. Chỉ nên đi nếu bạn muốn ở lại vườn, học cách chăm cây, hoặc kết hợp xem bơ.
- Tháng 8 đến tháng 10: chè thu ở trung du phía Bắc, trời bắt đầu dịu.
- Tháng 11 đến tháng 12: Tây Nguyên mùa hái cà phê, ghép với vùng cà phê chè trên cao; trời khô, se lạnh về đêm.
Một chuyến tháng 11 lên Tây Nguyên rồi tháng 3 quay lại cho hoa cà phê và tiêu là cặp chuyến cho bạn thấy trọn vòng đời của vùng chuyên canh này. Nếu đi với trẻ nhỏ, chọn mùa hái cà phê: nhiều việc để xem, trời mát, không quá nắng như tháng 3.
Lỗi hay gặp với lịch cây công nghiệp
Đi tháng 7 mong thấy hái cà phê. Quả còn xanh. Vụ hái bắt đầu từ khoảng tháng 10.
Lên Tây Nguyên tháng 3 chỉ để ngắm hoa cà phê mà không có ai báo tin. Hoa nở theo lịch tưới từng vườn, vài ngày là tàn. Không có đầu mối thì xác suất trúng thấp.
Mua cà phê "mới" vào giữa năm. Hàng giữa năm là hạt vụ trước. Cà phê vụ mới có từ cuối năm.
Đi vườn cao su lúc trưa. Người cạo đã xong việc từ sáng; trưa chỉ còn thu mủ, thậm chí vườn vắng.
Cầm hạt điều thô bằng tay trần rồi cắn thử. Dầu vỏ hạt gây bỏng da và môi. Hạt thô chỉ để nhìn và mua mang đi chế biến.
Nghĩ rằng mọi vùng chè đều nghỉ đông. Chỉ chè trung du và vùng núi phía Bắc nghỉ hẳn qua mùa lạnh. Vùng chè cao nguyên phía Nam vẫn hái, chỉ thưa đi trong những tháng khô nhất.
Đến vườn ca cao mà không hỏi đợt bổ quả. Quả chín rải rác, ngày thường chỉ thấy cây. Khâu bổ quả và ủ hạt mới là phần đáng xem, mà phải hỏi trước mới biết hôm nào làm.
Câu hỏi thường gặp
Mùa thu hoạch cà phê Tây Nguyên là tháng mấy?
Cà phê vối thường hái khoảng tháng 10 đến tháng 12, rộ trong tháng 11. Cà phê chè ở vùng cao như Cầu Đất hay Sơn La có thể kéo sang tháng 1. Hoa cà phê nở khoảng tháng 2, tháng 3 sau đợt tưới đầu mùa khô.
Hồ tiêu thu hoạch vào tháng mấy?
Thường khoảng tháng 1 đến tháng 4 dương lịch, rộ quanh tháng 2, tháng 3, trùng với mùa khô ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Đây cũng là lúc dễ thấy cảnh phơi tiêu đen trên sân nhất.
Điều rụng hạt vào mùa nào?
Điều trổ bông khi trời bắt đầu khô cuối năm, quả chín rụng khoảng tháng 2 đến tháng 5. Người nhặt đi buổi sáng, tách hạt khỏi cuống điều rồi phơi. Hạt mua ở vườn là hạt thô, chưa ăn được.
Chè hái quanh năm hay theo mùa?
Ở trung du phía Bắc, chè hái theo lứa từ khoảng tháng 3 đến tháng 11 rồi nghỉ đông. Ở vùng cao nguyên mát như Bảo Lộc, chè hái gần như quanh năm. Chè xuân lứa đầu và chè thu thường được khen ngon hơn chè hè.
Cao su nghỉ cạo mủ vào tháng mấy?
Thường khoảng tháng 2 đến tháng 4, khi cây rụng lá và ra lá mới. Lúc này nhiều vườn ngưng cạo để cây nghỉ. Muốn xem cạo mủ, nên đi các tháng khác, đến từ rạng sáng.
Muốn xem cả cà phê, tiêu và điều trong một chuyến thì đi lúc nào?
Khoảng tháng 2 đến tháng 3. Lúc này tiêu và điều đang thu hoạch, cà phê có thể đang nở hoa. Bạn sẽ không thấy hái cà phê, muốn xem hái thì phải quay lại vào khoảng tháng 11.