Ba vùng nón lá được nhắc nhiều nhất là làng Chuông ở vùng Thanh Oai ngoại thành Hà Nội, các làng nón quanh Huế làm nón bài thơ, và vùng nón ngựa ở Bình Định cũ, nay thuộc tỉnh Gia Lai. Cả ba đều nằm ở đồng bằng, trong khi lá nón lại là lá cây mọc ở vùng đồi núi; làng nón giữ nghề nhờ tay chằm khéo và chợ nón đông người buôn.
Bài này đi theo chiếc nón từ lá tới quai: lá lấy từ đâu và mùa nào, vì sao mỗi vùng làm một kiểu nón, khi nào đi chợ nón, xem công đoạn nào và đặt nón số lượng ở làng cần hỏi những gì. Phần cuối có vài tình huống cụ thể, từ người chỉ có một buổi sáng ở Hà Nội tới người cần nón cho cả đoàn biểu diễn, để bạn áp vào chuyến đi của mình.
Lá ở núi, nón ở đồng bằng
Lá dùng làm nón là lá non của các loài cọ, lá nón mọc ở vùng đồi núi miền Trung và miền Bắc. Người vùng núi hái lá, phơi sơ, bó lại rồi bán xuống đồng bằng. Ở làng nón, lá được phơi sương cho trắng, là phẳng trên lò, chọn lá đẹp để làm lớp ngoài, lá kém hơn làm lớp trong. Vành nón chuốt từ tre, sợi chằm là sợi cước hoặc chỉ, quai nón là dải vải hay lụa.
Làng nón vì vậy cần ba thứ: nguồn lá đều đặn từ người buôn, tre sẵn quanh làng để chuốt vành, và đôi tay chằm khéo. Làng Chuông có chợ nón họp theo phiên, là đầu mối mua lá và bán nón cho cả vùng. Các làng nón quanh Huế gắn với hình ảnh nón bài thơ, chiếc nón mỏng có lồng tranh hoặc câu thơ giữa hai lớp lá, soi lên nắng mới thấy. Vùng Bình Định cũ có nón ngựa, chiếc nón dày, chắc, xưa dùng cho người đi đường xa, chằm cầu kỳ và nặng tay hơn.
Nếu ai hỏi nón ở đâu ra, câu trả lời đúng là: lá ở núi, tay nghề ở đồng bằng, chợ ở làng. Biết điều này, khi lên vùng núi bạn có thể thấy người hái lá, còn về làng nón thì thấy người là lá và chằm nón. Hai cảnh ấy ghép lại mới thành câu chuyện trọn vẹn của chiếc nón, và cũng giải thích vì sao giá nón lên xuống theo mùa lá.
Ba vùng nón và kiểu nón đặc trưng
Tên dùng như tên vùng quen gọi. Kiểu nón có thể giao thoa, bảng chỉ nêu nét được nhắc nhiều.
| Vùng | Nay thuộc | Kiểu nón | Nét nhận biết |
|---|---|---|---|
| Làng Chuông (vùng Thanh Oai) | Hà Nội | Nón lá truyền thống, nón quai thao (theo đơn) | Lá dày vừa, vành đều, chợ phiên nón |
| Các làng nón quanh Huế | thành phố Huế | Nón bài thơ | Mỏng, nhẹ, soi nắng thấy tranh hoặc chữ lồng |
| Vùng nón ngựa (An Nhơn, Phù Cát cũ) | tỉnh Gia Lai | Nón ngựa | Dày, chắc, chằm nhiều lớp, trang trí đỉnh |
Nón quai thao là kiểu nón dẹt, rộng, gắn với hội hát quan họ và các dịp lễ ở miền Bắc; ít người dùng hằng ngày nên thường làm theo đơn. Nón bài thơ hay được mua làm quà vì nhẹ, đẹp, dễ mang. Nón ngựa thì đã hiếm, muốn xem nên hỏi trước có nhà nào còn làm.
Ngoài ba vùng trên, nhiều tỉnh miền Trung khác cũng có làng nón nhỏ, chủ yếu làm nón đội hằng ngày bán ở chợ quê. Nếu đi đường dài qua miền Trung, để ý những sân nhà phơi lá trắng bên đường; đó thường là dấu hiệu một làng nón, ghé hỏi thử là có chuyện để nghe.
Lịch phơi lá, chằm nón và chợ nón
Nghề nón làm quanh năm nhưng có nhịp riêng. Tháng dưới đây là dương lịch, ngày phiên chợ là âm lịch; thời tiết và thói quen từng làng có thể đổi, nên hỏi trước.
| Thời điểm | Việc trong làng | Gợi ý cho bạn |
|---|---|---|
| Mùa khô, ít mưa | Phơi lá sương, là lá, làm nhiều nón | Hợp để xem đủ công đoạn |
| Trước mùa hè | Nhu cầu nón tăng, chợ đông | Mua được nhiều kiểu, người buôn tấp nập |
| Mùa mưa nồm | Lá khó phơi, nón dễ mốc | Hỏi kỹ nón đã phơi khô chưa |
| Ngày phiên chợ Chuông | Thường được nhắc là các ngày có số 4 và số 0 trong tháng âm lịch | Đi sáng sớm, chợ tan sớm |
Chợ nón làng Chuông họp từ rất sớm, người buôn đến từ tờ mờ sáng, đến tầm giữa buổi sáng là thưa. Nếu muốn thấy cảnh hàng chồng nón trắng xếp kín sân chợ, hãy đến sớm. Phiên chợ có thể thay đổi theo năm, nên gọi hỏi người làng trước khi đi.
Ở chợ, người ta mua bán theo chồng, theo bó nhiều hơn theo chiếc; khách lẻ vẫn mua được nhưng nên chờ lúc người buôn đã mua xong. Tranh thủ hỏi những người bán lá, bạn sẽ biết lá năm nay về từ vùng nào và lá có đẹp không.
Lên vùng lá: chặng đầu của chiếc nón
Ít người đi làng nón nghĩ tới chặng đầu: người hái lá ở vùng đồi. Cây lá nón mọc dưới tán rừng thưa và ven đồi, người đi hái chọn búp lá non vừa xoè, chặt cả cọng, bó lại mang về phơi. Lá phơi sơ cho héo rồi bó thành từng bó lớn, gửi xe xuống đồng bằng bán cho người buôn lá, người buôn đem tới chợ nón hoặc giao thẳng cho nhà làm.
Mùa hái lá thường theo mùa khô của từng vùng, vì mưa làm lá thâm, khó phơi. Năm nào mưa nhiều, lá về ít và kém trắng, nón làm ra cũng ngả màu hơn; người làng nón vì vậy hay nói chuyện thời tiết vùng núi như nói chuyện của chính làng mình.
Nếu bạn đi những cung đường đồi núi miền Trung và thấy sân nhà phơi kín lá xanh bạc, rất có thể đó là lá nón. Đừng tự ý vào hái; lá trong rừng có người giữ, có mùa hái riêng. Hỏi chuyện người phơi lá là đủ để hiểu chiếc nón bạn đội có nguồn gốc từ đâu, và vì sao giá nón có năm nhích lên.
Các công đoạn làm một chiếc nón
Khi ghé làng nón, bạn có thể thấy từng khâu ở các nhà khác nhau. Thứ tự gần như sau:
- Phơi lá: rải lá ra bãi cho sương thấm, rồi phơi nắng nhẹ cho trắng.
- Là lá: đặt lá lên tấm gang nóng, dùng búi vải ấn cho lá phẳng mà không cháy.
- Chọn lá: lá trắng, đều gân làm lớp ngoài; lá kém làm lớp trong.
- Chuốt vành: vót tre thành các vòng tròn nhỏ dần, buộc lên khung nón.
- Xếp lá: xếp lá lên khung, lót lớp trong, lồng tranh hoặc chữ nếu là nón bài thơ.
- Chằm: khâu lá vào vành bằng sợi cước hoặc chỉ, mũi khâu đều, nhỏ, thẳng hàng.
- Hoàn thiện: quét dầu bóng nếu khách muốn, gắn quai, phơi lần cuối.
Khâu chằm là khâu khách thích xem nhất. Một người chằm khéo đưa kim rất nhanh, mũi khâu đều tăm tắp; người mới học thì mũi to nhỏ không đều. Nếu được mời thử, cứ thử vài mũi; bạn sẽ hiểu vì sao một chiếc nón đẹp đòi hỏi tay quen nhiều năm.
Khâu là lá cũng đáng xem: người là phải canh lửa vừa đủ, lá chạm tấm gang quá lâu sẽ cháy vàng, quá nhanh thì lá còn nhăn. Ở nhiều nhà, người già làm khâu chọn lá và chằm, người trẻ chuốt vành, trẻ con phụ xếp lá; một chiếc nón là việc của cả nhà chứ không của một người.
Mua và đặt nón tại làng: những điều cần hỏi
Mua một chiếc nón làm kỷ niệm thì đơn giản. Đặt vài chục, vài trăm chiếc cho sự kiện hay cho cửa hàng thì cần hỏi đủ.
- Nón chằm tay hay có công đoạn dùng máy; nón chằm tay đắt hơn, mũi khâu nhỏ đều.
- Mấy lớp lá, lá loại nào; nón mỏng nhẹ hợp làm quà, nón dày hợp đội nắng.
- Có quét dầu không; dầu làm nón bền nước nhưng lá ngả vàng hơn.
- Đường kính nón và độ cao chóp, nhất là khi đặt nón cho trẻ em hay cho biểu diễn.
- Có lồng tranh, in chữ, vẽ hoa văn theo yêu cầu không; mất thêm bao lâu.
- Đóng gói thế nào: nón xếp chồng dễ móp vành nếu chở xa; hỏi xếp thùng cứng.
- Thời gian giao và mùa bận: trước hè và trước Tết các làng thường đông đơn.
- Quai nón do làng làm hay bạn tự gắn; quai lụa đồng màu cho cả lô cần đặt riêng.
Lỗi hay gặp: đặt nón cho một buổi biểu diễn mà không gửi số đo đầu, nhận về nón quá rộng, đội lệch. Lỗi thứ hai: chở nón trong mùa nồm bằng túi ni lông kín, tới nơi nón đã có đốm mốc. Nón là lá, cần thở; hãy bọc giấy và để chỗ thoáng.
Áp vào chuyến đi của bạn
Bạn ở Hà Nội, muốn xem chợ nón. Xem lịch âm, chọn ngày phiên chợ Chuông, đi thật sớm. Sau khi chợ tan, hỏi người bán dẫn về nhà xem chằm nón.
Bạn đi Huế và muốn mua nón bài thơ. Mua tại làng nón quanh Huế hoặc nhà người chằm, xin soi nón lên nắng xem tranh lồng bên trong; nón bài thơ đúng nghĩa phải thấy hình khi soi.
Bạn thích đồ hiếm. Hỏi ở vùng Bình Định cũ về nón ngựa; nghề còn ít người làm, nên đặt trước và chấp nhận chờ lâu.
Bạn cần nón cho đám cưới, sự kiện. Đặt sớm ít nhất vài tuần, gửi số đo và mẫu trang trí, xin một chiếc mẫu trước khi làm cả lô.
Bạn đưa trẻ đi. Cho trẻ xem khâu là lá và chằm từ xa vừa phải; tấm gang là lá rất nóng. Nhiều nhà vui lòng cho trẻ thử xếp lá lên khung dưới tay người lớn.
Bạn muốn treo nón làm đồ trang trí. Chọn nón mỏng, vành nhỏ, không quét dầu bóng để giữ màu lá tự nhiên; treo xa bếp và cửa sổ hướng nắng chiều để lá lâu ngả màu.
Câu hỏi thường gặp
Làng nón lá nổi tiếng nhất miền Bắc ở đâu?
Làng Chuông ở vùng Thanh Oai, ngoại thành Hà Nội, là làng nón nổi tiếng nhất miền Bắc, có chợ phiên chuyên bán nón và lá nón. Đi từ nội thành về trong ngày được.
Chợ nón làng Chuông họp vào ngày nào?
Chợ thường được nhắc là họp vào các ngày có số 4 và số 0 trong tháng âm lịch, họp từ sáng sớm và tan khá sớm. Lịch có thể thay đổi, nên hỏi người làng trước khi đi.
Lá làm nón lấy từ đâu?
Lá nón là lá non của các loài cọ, lá nón mọc ở vùng đồi núi miền Trung và miền Bắc. Người vùng núi hái và phơi sơ, rồi bán xuống các làng nón ở đồng bằng.
Nón bài thơ khác nón thường thế nào?
Nón bài thơ mỏng và nhẹ hơn, giữa hai lớp lá có lồng tranh cắt giấy hoặc câu thơ, soi lên nắng mới thấy. Đây là kiểu nón gắn với các làng nón quanh Huế.
Nón ngựa là loại nón gì?
Nón ngựa là kiểu nón dày, chắc, chằm nhiều lớp và trang trí cầu kỳ ở vùng Bình Định cũ, xưa dùng cho người đi đường xa. Nay ít nhà còn làm nên muốn mua cần hỏi và đặt trước.
Làm sao giữ nón lá không bị mốc?
Để nón nơi khô thoáng, không bọc túi ni lông kín, mùa nồm thỉnh thoảng đem phơi nắng nhẹ. Nón đã quét dầu chịu ẩm tốt hơn nhưng vẫn cần thông gió.