ThuPhu.comThủ Phủ
Làng mây tre, gỗ, dệt, đúc, chạm bạc

Làng nghề thủ công Việt Nam theo vùng: nghề nào ở đâu và vì sao tụ về đó

Bản đồ làng nghề thủ công theo vùng: đồng bằng sông Hồng, miền Trung, miền núi, Nam Bộ. Nghề nào ở đâu, vì sao tụ về đó và cách ghép nhiều làng vào một chuyến đi.

A narrow river winds past a cluster of village rooftops with drying racks of woven goods and fabric in courtyards, high aerial view, soft late afternoon haze, earthy ochre tones

Làng nghề thủ công Việt Nam dày nhất ở đồng bằng sông Hồng, đặc biệt quanh Hà Nội và các tỉnh Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình; miền Trung có một dải làng nghề gắn với kinh đô Huế và thương cảng Hội An; miền núi giữ nghề dệt, đan gắn với từng dân tộc; Nam Bộ có ít làng nghề cổ hơn nhưng nhiều nghề gắn với sông nước như dệt chiếu, đan lục bình.

Bài này là tấm bản đồ khái quát: vì sao một nghề tụ về một làng, mỗi vùng có những nghề nào, ghép nhiều làng vào một chuyến đi ra sao và những lỗi người đi làng nghề lần đầu hay mắc. Các bài chi tiết về từng nghề như mây tre, cói, mộc, lụa, thổ cẩm, đồng, bạc, nón, giấy dó nằm trong cùng chuyên mục.

Bốn lý do khiến một nghề tụ về một làng

Có nguyên liệu tại chỗ hoặc dễ chở tới. Cói mọc ở bãi bồi ven biển nên vùng cói ở ven biển; tre có quanh làng nên đan lát có ở khắp đồng bằng; đất sét tốt thì có làng gốm. Khi nguyên liệu phải chở từ xa, làng thường nằm ven sông để chở bằng thuyền cho rẻ.

Gần người mua lớn. Kinh thành, phủ thành, thương cảng là nơi đặt hàng nhiều nhất. Làng đúc đồng, chạm bạc, mộc chạm, dệt lụa thường nằm quanh các trung tâm cũ như Thăng Long, Huế, Hội An.

Có thời gian rảnh theo lịch mùa vụ. Đồng bằng hai vụ lúa có những tháng nông nhàn; nghề thủ công lấp chỗ trống ấy. Nhiều làng làm nghề như việc phụ rồi dần thành việc chính.

Có dòng họ giữ nghề. Một người thợ giỏi về làng dạy con cháu, dần dần cả làng làm theo. Tương truyền nhiều làng có ông tổ nghề và ngày giỗ tổ riêng; nghề được giữ trong họ, trong làng qua nhiều đời.

Ghép bốn lý do lại. Một làng nghề sống lâu thường có ít nhất hai trong bốn điều trên. Khi một điều mất đi, chẳng hạn chợ chuyển đi nơi khác, làng phải đổi sản phẩm hoặc mất nghề; đó là lý do nhiều làng hôm nay làm khác hẳn ngày xưa.

Đồng bằng sông Hồng: vùng dày làng nghề nhất

Danh sách dưới không đầy đủ, chỉ gồm những làng được nhắc nhiều. Gốm và sứ có chuyên mục riêng nên không liệt kê ở đây.

NghềLàng (tên vùng quen gọi)Nay thuộc
Sơn màiHạ Thái (vùng Thường Tín)Hà Nội
Khảm traiChuyên Mỹ (vùng Phú Xuyên)Hà Nội
Thêu tayQuất Động (vùng Thường Tín); Văn Lâm (vùng Hoa Lư)Hà Nội; tỉnh Ninh Bình
Mây tre đanPhú Vinh (vùng Chương Mỹ)Hà Nội
Mộc, chạm khắcĐồng Kỵ, Phù Khê (vùng Từ Sơn)tỉnh Bắc Ninh
Dệt lụaVạn Phúc (Hà Đông)Hà Nội
Chạm bạcĐồng Xâm (vùng Kiến Xương)tỉnh Hưng Yên
Đúc đồngTống Xá (vùng Ý Yên)tỉnh Ninh Bình
Giấy dó, tranh dân gianDương Ổ, Đông Hồtỉnh Bắc Ninh
Chạm đáNinh Vân (vùng Hoa Lư)tỉnh Ninh Bình
Nón láLàng Chuông (vùng Thanh Oai)Hà Nội

Chỉ riêng vùng phía nam Hà Nội, quanh Thường Tín và Phú Xuyên, đã có sơn mài, khảm trai, thêu, mây tre trong bán kính không xa. Đây là cụm dễ ghép nhất cho một chuyến đi một ngày từ nội thành. Phía Ninh Bình, đá Ninh Vân, thêu Văn Lâm và vùng cói Kim Sơn cũng nằm gần nhau, ghép được với chuyến đi ngắm cảnh sông núi trong vùng.

Miền Trung, miền núi và Nam Bộ

Ngoài đồng bằng Bắc Bộ, làng nghề thưa hơn nhưng mỗi nơi có nét riêng gắn với địa lý và cộng đồng.

VùngNghề tiêu biểu và nơi quen tênVì sao ở đó
Huế và quanh HuếĐúc đồng phường Đúc, nón bài thơ, kim hoàn Kế Môn, mây tre Bao LaPhục vụ kinh đô triều Nguyễn, sau chuyển sang đồ dân dụng
Đà Nẵng, Hội AnĐá mỹ nghệ Non Nước, mộc Kim Bồng, đúc chiêng Phước Kiều, lụa Mã ChâuGắn với thương cảng xưa, núi đá cẩm thạch, sông Thu Bồn
Nam Trung BộDệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp, nón ngựa vùng Bình Định cũCộng đồng Chăm, nắng gió khô hợp phơi sợi
Miền núi phía BắcDệt lanh Lùng Tám, thổ cẩm Thái Mai Châu, nhuộm chàm Sa PaCây lanh, cây chàm quanh bản, nghề truyền trong cộng đồng
Tây NguyênDệt khung đeo lưng, đan gùiGắn với đời sống buôn làng và nương rẫy
Nam BộChiếu Định Yên, đan lục bình, lụa Tân Châu, sơn mài vùng Bình Dương cũ, dệt Chăm, Khmer ở An GiangSông nước, cây lác, lục bình, giao thương đường sông

Ở Nam Bộ, nhiều làng nghề trẻ hơn và gắn với đơn hàng xuất khẩu; nghề đan lục bình chẳng hạn lan nhanh khi có người đặt mua, rồi co lại khi đơn giảm. Đến những nơi này, đừng ngạc nhiên nếu làng không có vẻ cổ kính như ở Bắc; cái đáng xem là cách người ta biến cỏ cây sông nước thành hàng hoá.

Ghép nhiều làng vào một chuyến đi

Gợi ý các cụm đi được trong một ngày, tính từ thành phố lớn gần nhất. Hãy chọn tối đa hai, ba làng, ở lại mỗi nơi đủ lâu để xem thật.

Xuất phátCụm làng gợi ýGhi chú
Hà Nội, hướng namHạ Thái, Chuyên Mỹ, Quất ĐộngSơn mài, khảm trai, thêu; gần nhau
Hà Nội, hướng tâyPhú Vinh, Chàng Sơn, Sơn ĐồngMây tre, mộc, tượng gỗ
Hà Nội, hướng bắcĐồng Kỵ, Phù Khê, Dương Ổ, Đông HồGỗ, giấy dó, tranh; thuộc Bắc Ninh
Ninh BìnhNinh Vân, Văn Lâm, Kim SơnĐá, thêu, cói; ghép với du lịch cảnh quan
HuếPhường Đúc, làng nón, Bao La, Kế MônMùa khô dễ đi hơn mùa mưa
Hội An, Đà NẵngKim Bồng, Phước Kiều, Mã Châu, Non NướcCó thể đi xe đạp, đò ngang
Cần Thơ, Đồng ThápĐịnh Yên, các xã đan lục bìnhĐi mùa khô; hỏi trước nhà còn dệt

Nguyên tắc chung: một làng xem kỹ hơn ba làng xem vội. Nên chừa thời gian cho những cuộc trò chuyện không định trước, vì ở làng nghề, chuyện hay nhất thường đến từ chén nước bên hiên chứ không phải từ cửa hàng.

Chuẩn bị chung cho mọi chuyến đi làng nghề

Dù đi làng nào, những điều dưới đây đều hữu ích. Chúng giúp bạn xem được nhiều hơn và giữ quan hệ tốt với người làng. Danh sách ngắn, nhưng thiếu một mục là có thể hỏng cả buổi.

  • Gọi hỏi trước qua người quen hoặc uỷ ban xã: làng có đang làm không, có lễ hội, việc họ không.
  • Tránh mùa gặt, mùa cấy, ngày giỗ tổ nghề và những ngày lễ của làng nếu mục đích là xem làm việc.
  • Mang tiền mặt mệnh giá nhỏ, túi vải, thùng giấy hoặc ống cứng tuỳ món định mua.
  • Hỏi xin phép trước khi chụp người, xưởng, mẫu hoa văn riêng.
  • Không đi vào khu máy, lò, bể hoá chất, bể vôi khi chưa được dẫn.
  • Mua một món nhỏ ở nhà đã tiếp mình, như một lời cảm ơn.
  • Mang nước uống, mũ, áo mưa mỏng; nhiều làng không có quán xá gần xưởng.
  • Ghi lại tên xóm, tên nhà, món đã xem để lần sau đặt hàng.

Nhiều làng nghề có ô nhiễm từ khói lò, bụi gỗ, nước nhuộm. Nếu đi cùng trẻ nhỏ hoặc người có bệnh hô hấp, chọn làng nghề sạch như thêu, nón, mây tre và tránh ở lâu gần khu lò, khu sơn.

Lỗi hay gặp khi đi làng nghề lần đầu

Chạy quá nhiều làng trong một ngày. Mỗi nơi mười phút, chụp vài tấm ảnh rồi đi. Về nhà không nhớ làng nào làm gì. Hai làng xem kỹ đáng giá hơn.

Chỉ dừng ở cửa hàng đầu làng. Cửa hàng đầu làng tiện nhưng thường bán hàng nhiều nơi. Đi sâu vào ngõ, nghe tiếng máy, tiếng đục mới gặp người làm.

Mặc cả như ở chợ du lịch. Ở làng, giá nhiều khi đã sát giá gốc. Mặc cả nhẹ được, nhưng ép giá đồ làm tay là làm khó người giữ nghề.

Không hỏi trước mùa vụ. Đến đúng hôm gặt, cả làng ra đồng, xưởng đóng cửa. Một cuộc hỏi trước giải quyết được.

Tưởng làng nào cũng là điểm tham quan. Phần lớn làng nghề là nơi làm ăn, không có lối tham quan, không có người hướng dẫn. Bạn là khách của từng nhà, cư xử như khách.

Mua đồ cồng kềnh mà không tính đường về. Bộ bàn ghế, tấm thảm cói, chiếc chuông đồng đều khó chở bằng xe khách. Hỏi nhà bán có nhận gửi hàng không trước khi trả tiền.

Tin lời rao hàng làng nghề ở mọi nơi. Hàng ở điểm dừng chân, chợ du lịch có thể từ nhiều nơi. Muốn đúng hàng của làng, mua tại làng, tại nhà có xưởng.

Làng nghề hôm nay: đổi sản phẩm để giữ nghề

Phần lớn làng nghề hôm nay không còn làm đúng thứ đã làm cách đây vài chục năm. Làng chiếu chuyển sang đồ mỹ nghệ cói, làng chạm bạc chạm cả đồng, làng đan rổ rá chuyển sang hàng trang trí cho khách nước ngoài, làng giấy dó bán cho họa sĩ thay vì cho người in sách. Đổi sản phẩm là cách làng giữ tay nghề khi nhu cầu cũ mất đi.

Bên cạnh đó, nhiều làng đã cơ giới hoá một phần: máy chẻ nan, máy nghiền bột dó, máy cưa, máy dệt. Người đi làng nghề đôi khi thất vọng vì không thấy cảnh làm tay như trong ảnh cũ. Hãy nhìn khác đi: máy làm phần nặng nhọc, còn những khâu cần mắt và tay như chạm nét, chằm nón, xeo giấy, nhuộm chàm vẫn do người làm. Đó là phần đáng xem nhất.

Cũng có làng mất nghề hẳn, chỉ còn tên gọi và vài người già nhớ chuyện. Trước khi đi, đọc kỹ thông tin gần đây và hỏi người địa phương, đừng dựa vào bài viết cũ nhiều năm. Một cuộc gọi hỏi làng còn làm nghề gì giúp bạn tránh chuyến đi tới một làng chỉ còn cổng làng mang tên nghề.

Câu hỏi thường gặp

Vùng nào ở Việt Nam có nhiều làng nghề thủ công nhất?

Đồng bằng sông Hồng, đặc biệt quanh Hà Nội và các tỉnh Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, là vùng có nhiều làng nghề thủ công dày đặc nhất. Nhiều làng nằm gần nhau, dễ ghép vào một chuyến đi trong ngày.

Vì sao làng nghề hay tập trung quanh các kinh đô cũ?

Kinh đô là nơi có nhiều người đặt hàng lớn như triều đình, quan lại, nhà giàu, đình chùa. Thợ giỏi được gọi lên làm việc rồi đưa nghề về làng, lâu dần thành làng nghề quanh trung tâm.

Đi làng nghề từ Hà Nội trong một ngày nên chọn cụm nào?

Hướng nam có Hạ Thái, Chuyên Mỹ, Quất Động với sơn mài, khảm trai, thêu; hướng bắc có Đồng Kỵ, Phù Khê, Dương Ổ, Đông Hồ. Chọn một cụm, xem hai, ba làng là vừa.

Nam Bộ có làng nghề thủ công không?

Có, tuy ít làng cổ hơn miền Bắc. Nổi tiếng có chiếu Định Yên ở Đồng Tháp, lụa Tân Châu và dệt Chăm, Khmer ở An Giang, đan lục bình ở nhiều tỉnh ven sông, sơn mài vùng Bình Dương cũ.

Có nên đưa trẻ em đi làng nghề không?

Nên, nếu chọn làng phù hợp và trông chừng kỹ. Làng thêu, nón, mây tre, giấy dó an toàn hơn; làng đúc đồng, mộc có máy, lò, bụi thì giữ trẻ ở xa khu làm việc.

Mua hàng ở làng nghề có rẻ hơn ngoài phố không?

Thường mềm hơn vì bớt khâu trung gian, nhất là khi mua tại nhà người làm. Tuy vậy cửa hàng đầu làng có thể bán ngang phố, và lợi thế rõ nhất là được đặt theo ý mình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138