ThuPhu.comThủ Phủ
Làng mây tre, gỗ, dệt, đúc, chạm bạc

Làng giấy dó Dương Ổ: từ vỏ cây dó đến tờ giấy và cách ghé xem xeo giấy

Giấy dó làm từ vỏ cây dó mọc ở vùng đồi phía Bắc, xeo tại làng Dương Ổ ở Bắc Ninh. Các công đoạn, mùa xeo, ghé xưởng xem làm giấy và đặt giấy dó tại làng.

A papermaker lifts a bamboo screen dripping with pale pulp from a stone vat in a dim village shed, side view, droplets catching soft daylight, muted beige tones

Giấy dó được làm từ lớp vỏ trong của cây dó, loài cây bụi mọc trên đồi trung du và vùng núi phía Bắc, còn nơi xeo giấy nổi tiếng nhất hiện nay là làng Dương Ổ ở vùng Phong Khê, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, gần làng tranh Đông Hồ. Ngày trước Hà Nội có làng Yên Thái ven Hồ Tây làm giấy nổi tiếng, nhưng nghề ở đó gần như đã mất, nên Dương Ổ thành nơi người ta tìm về khi cần giấy dó làm tay.

Bài này đi theo đường đi của tờ giấy: cây dó trên đồi, bó vỏ về làng, bể vôi, cối giã, bể xeo, rồi những tờ giấy dán lên tường phơi. Kèm theo là lịch làm giấy theo thời tiết, phép lịch sự khi ghé xưởng, cách đặt giấy theo khổ và những lỗi người mua lần đầu hay gặp.

Cây dó trên đồi, tờ giấy ở đồng bằng

Cây dó giấy là cây bụi, vỏ có nhiều sợi dài, dai và mảnh, mọc tự nhiên và được trồng ở vùng đồi đất chua, thoát nước. Người vùng đồi chặt cành, bóc vỏ, phơi khô rồi bó lại bán cho người buôn. Vỏ khô đi xe tải về các làng giấy ở đồng bằng, vì nghề xeo cần nhiều nước sạch, bể lớn, sân phơi rộng và quan trọng nhất là những đôi tay đã quen nghề qua nhiều đời.

Dương Ổ nằm ven sông, có đủ nước. Gần đó là các làng tranh dân gian, làng in khắc gỗ, những nơi cần giấy dó cho sản phẩm của mình, nên giấy làm ra có người dùng ngay. Đây là logic quen thuộc của làng nghề đồng bằng: nguyên liệu ở xa, nhưng nước, thị trường và tay nghề ở gần.

Ngày nay người dùng giấy dó đã khác xưa: họa sĩ, người viết thư pháp, người phục chế sách cũ, người làm đồ thủ công, làm bao bì quà tặng. Nhu cầu nhỏ nhưng đều, nên vài nhà ở Dương Ổ vẫn giữ nghề trong khi phần lớn vùng Phong Khê đã chuyển sang làm giấy công nghiệp từ giấy tái chế. Khi đến, bạn sẽ thấy hai thế giới cạnh nhau: xưởng máy ồn ào và vài gian nhà nhỏ còn bể xeo bằng tay. Hỏi người trong làng nhà nào còn xeo dó, họ sẽ chỉ cho bạn.

Các công đoạn làm giấy dó

Mỗi tờ giấy đi qua nhiều khâu, nhiều ngày. Nếu đến xưởng còn làm tay, bạn có thể thấy phần lớn các bước dưới đây:

  1. Ngâm vỏ dó: vỏ khô ngâm nước cho mềm, rồi ngâm trong nước vôi.
  2. Nấu vỏ: nấu nhiều giờ trong nồi lớn để sợi tách khỏi phần thịt vỏ.
  3. Bóc, rửa: tách bỏ lớp vỏ đen ngoài, giữ phần sợi trắng bên trong, rửa sạch vôi.
  4. Giã: cho sợi vào cối, giã cho tơi thành bột dó; ngày nay nhiều nhà dùng máy nghiền.
  5. Đánh bể: thả bột dó vào bể nước, thêm nhớt cây mò để sợi lơ lửng đều.
  6. Xeo: người thợ dùng khung tre có mành nhúng vào bể, nhấc lên cho một lớp bột mỏng phủ đều mặt mành, lật tờ giấy ướt lên chồng.
  7. Ép: chồng giấy ướt được ép bớt nước qua đêm.
  8. Tách, phơi: bóc từng tờ, dán lên tường hoặc phên cho khô, rồi gỡ xuống, xếp thành tập.

Khâu xeo là khâu đẹp nhất để xem: chỉ một động tác nghiêng khung, người thợ quyết định tờ giấy dày hay mỏng, đều hay loang. Thợ quen tay xeo cả ngày mà tờ nào cũng đều tăm tắp; người mới học thì tờ dày tờ mỏng khác nhau thấy rõ khi soi.

Khâu tách tờ cũng cần tay khéo. Những tờ giấy ướt chồng lên nhau nhưng không dính, nhờ lớp nhớt mò; người tách phải bóc nhẹ từ góc, kéo đều tay, chỉ vội một chút là rách.

Lịch làm giấy theo thời tiết

Giấy dó cần nắng để phơi và cần nước trong để xeo. Tháng dưới đây là dương lịch, mang tính nhịp thường gặp ở đồng bằng Bắc Bộ; hãy hỏi xưởng trước khi đi vì mỗi nhà một lịch.

Khoảng thángThời tiếtỞ xưởng giấy
Tháng 2 đến tháng 4Nồm ẩm, mưa phùnGiấy lâu khô, dễ ẩm mốc; nhiều nhà xeo ít
Tháng 5 đến tháng 8Nắng nóng, có mưa ràoPhơi nhanh, làm nhiều; tránh giờ trưa vì nắng gắt
Tháng 9 đến tháng 11Hanh, khô ráoThời điểm đẹp nhất để xem và đặt giấy
Tháng 12 đến tháng 1Lạnh, khôNước bể lạnh tay, làm chậm; giấy khô đều, ít cong

Mùa thu là lúc dễ chịu nhất để đi: trời khô, giấy phơi trên tường trắng đều, ánh sáng nghiêng rất đẹp để chụp ảnh. Nếu bạn cần giấy cho một dự án vẽ, đặt vào mùa này cũng an toàn hơn, giấy khô kỹ, ít bị gợn.

Mùa nồm thì ngược lại: tường phơi đọng nước, giấy khô chậm, có nhà phải hong bằng lò. Giấy làm mùa này vẫn dùng được, nhưng khi mua bạn nên để giấy ra chỗ thoáng vài ngày trước khi cất, và kiểm kỹ những đốm vàng nhỏ ở mép tờ.

Đặt giấy dó tại làng theo các bước

Mua vài tập giấy có sẵn thì đơn giản. Khi cần số lượng lớn cho một cuốn sách, một triển lãm hay một đợt bao bì, hãy làm theo trình tự sau để giấy về đồng đều.

  1. Nói rõ việc dùng: viết, vẽ, in, bồi, gói quà; mang theo mẫu giấy đang dùng nếu có.
  2. Hỏi khổ tờ tối đa của khung xeo nhà đó và độ dày có thể làm.
  3. Xin vài tờ mẫu cùng mẻ, mang về thử đúng loại mực, màu, máy in của mình.
  4. Chốt số tờ, khổ, độ dày, có hồ hay không, có nhuộm màu không; ghi ra giấy hai bên cùng giữ.
  5. Hỏi thời gian làm theo mùa; đơn lớn vào mùa nồm có thể chậm vì giấy khó khô.
  6. Đặt cọc theo thoả thuận, hẹn xem một phần giấy khi xong giữa chừng.
  7. Khi nhận, soi một số tờ ngẫu nhiên lên ánh sáng để xem độ đều, đếm lại số tờ.

Lỗi hay gặp: đặt giấy ở hai nhà khác nhau cho cùng một dự án, giấy về khác màu, khác độ dày, ghép lại thấy rõ. Nếu số lượng quá sức một nhà, nên giao cho nhà nhận đơn tự chia việc với hàng xóm và chịu trách nhiệm độ đều, thay vì bạn tự chia.

Ghé xưởng giấy: danh sách kiểm

Xưởng giấy dó nhỏ, nhiều nước, nhiều vôi. Vài điều nên chuẩn bị:

  • Hẹn trước với nhà còn xeo tay; nhiều nhà chỉ còn bán giấy, không còn làm hằng ngày.
  • Đi giày dép chống trơn, sàn xưởng luôn ướt.
  • Không chạm tay vào bể vôi, vôi làm rát da.
  • Không chạm vào tờ giấy đang phơi trên tường, dấu tay in lên giấy ướt không xoá được.
  • Xin phép trước khi chụp người đang xeo; đừng dùng đèn chớp sát mặt.
  • Đến buổi sáng khi thợ đang xeo; chiều thường là giờ gỡ giấy, xếp tập.
  • Mang túi hoặc ống cứng để đựng giấy mua về, tránh gấp.
  • Hỏi trước nhà có bán lẻ vài tờ không; một số nhà chỉ bán theo tập hoặc theo đơn.

Tình huống: bạn hẹn được buổi xem nhưng tới nơi trời mưa, xưởng không phơi. Đừng tiếc; hãy xem khâu xeo và tách tờ, những khâu vẫn làm trong nhà. Nhiều người còn thấy buổi mưa yên tĩnh hơn, thợ có thời gian kể chuyện nghề. Nếu thích, hãy xin thử xeo một tờ; tờ đầu tiên của bạn sẽ dày mỏng loang lổ, và chính tờ đó giúp bạn hiểu tay thợ quen khéo tới mức nào.

Chọn giấy dó theo việc dùng

Người bán ở làng thường phân giấy theo độ dày, khổ và lớp phủ. Bảng dưới giúp bạn nói đúng nhu cầu.

Việc dùngLoại giấy nên hỏiLưu ý
Viết thư phápGiấy dó mỏng vừa, mặt mịnThử mực trước: giấy quá mỏng dễ loang
Vẽ màu nước, tranh mựcGiấy dày hơn, có khi hai lớpHỏi giấy có hồ hay không; giấy chưa hồ ăn màu mạnh
In khắc gỗ, tranh dân gianGiấy dó quét điệp hoặc giấy trơnLớp điệp do làng tranh làm, không phải làng giấy
Phục chế, bồi sách cũGiấy rất mỏng, sợi dàiĐặt trước, nói rõ độ mỏng mong muốn
Gói quà, làm thiệpGiấy thường, có thể nhuộm màuMua theo tập, xin giấy loại hai cho việc tập

Giá giấy dó tại làng mềm hơn mua lẻ ở cửa hàng mỹ thuật vì bớt khâu trung gian, nhưng bạn thường phải mua theo tập. Giấy loại một tờ đều, ít lỗ; loại hai có lỗ nhỏ, chỗ dày chỗ mỏng, vẫn dùng tốt cho việc tập hay làm đồ thủ công. Nếu chưa rõ mình cần loại nào, mua mỗi loại một ít tờ, thử ở nhà một tuần rồi mới đặt số lượng; người làng quen với khách mua kiểu ấy và thường sẵn lòng chia lẻ.

Lỗi hay gặp khi mua và đặt giấy dó

Mua giấy theo tên mà không theo việc dùng. Một tờ giấy rất đẹp cho thư pháp có thể vô dụng với màu nước. Hãy mang theo mực, màu hay bút của mình để thử ngay tại xưởng.

Cuộn chặt hoặc gấp đôi giấy mang về. Giấy dó sợi dài, gấp là để lại nếp vĩnh viễn. Mang ống cứng hoặc bìa phẳng, giữ giấy ở dạng tờ.

Cất giấy nơi ẩm. Giấy dó hút ẩm, mùa nồm dễ lên đốm. Cất trong hộp có giấy chống ẩm, xa nền nhà và tường hướng ẩm.

Đặt khổ lớn mà không hỏi khung xeo. Khổ tờ giấy bị giới hạn bởi khung xeo của từng nhà. Khổ đặc biệt cần khung riêng, thời gian lâu hơn và giá khác.

Tin mọi giấy gọi là giấy dó đều làm tay. Có giấy làm bằng máy từ bột dó pha bột giấy khác. Không sai nếu người bán nói rõ; bạn chỉ cần hỏi để biết mình mua gì.

Đặt số lượng mà không xin mẫu. Mỗi mẻ giấy có thể khác một chút về độ dày và màu. Xin vài tờ mẫu, thử ở nhà, rồi đặt cùng một mẻ cho cả dự án.

Câu hỏi thường gặp

Giấy dó được làm từ gì?

Giấy dó làm từ lớp vỏ trong của cây dó, loài cây bụi mọc ở vùng đồi phía Bắc. Vỏ được ngâm vôi, nấu, giã thành bột, rồi xeo bằng khung tre trong bể nước có nhớt cây mò.

Làng làm giấy dó nổi tiếng nhất hiện nay ở đâu?

Làng Dương Ổ ở vùng Phong Khê, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, là nơi được nhắc nhiều nhất. Làng Yên Thái ở Hà Nội từng rất nổi tiếng nhưng nghề ở đó gần như không còn.

Đến Dương Ổ có xem được người xeo giấy không?

Có, nếu bạn hẹn trước với những nhà còn làm tay. Nên đi buổi sáng khi thợ đang xeo, tránh ngày mưa nồm vì nhiều nhà nghỉ làm do giấy không khô.

Mùa nào đi làng giấy dó đẹp nhất?

Khoảng tháng 9 đến tháng 11 dương lịch thời tiết hanh khô, giấy phơi trên tường trắng đều và dễ xem đủ công đoạn. Mùa nồm đầu năm thì giấy lâu khô, xưởng làm ít hơn.

Có thể đặt giấy dó theo khổ riêng không?

Có thể, nhưng khổ giấy phụ thuộc khung xeo của từng nhà. Khổ đặc biệt cần làm khung mới, mất thêm thời gian và chi phí, nên hỏi rõ trước khi đặt cọc.

Mua giấy dó về cất thế nào cho khỏi hỏng?

Giữ giấy ở dạng tờ phẳng, không gấp, cất trong hộp hoặc cặp bìa cứng có giấy chống ẩm. Để xa nền nhà, xa tường ẩm, mùa nồm kiểm tra định kỳ xem có đốm mốc không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138